ബ്രഹ്മണി ത്വ് ആത്മനാത്മൈവ സ്ഥിതഃ കചതി ബിമ്ബതി । ദ്വൈതീഭവത്യ് അദേഹോ ഽപി ചിന്മയത്വാത് സ്വഭാവതഃ
ബ്രഹ്മത്തിൽ ആത്മാവാണ് സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നത്, പ്രകാശിക്കുന്നു, പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ശരീരം ഇല്ലാതിരുന്നാലും, അതിന്റെ സ്വഭാവമായ ശുദ്ധചൈതന്യത്താൽ, അതിന് ഇരട്ടത്വം കാണപ്പെടുന്നു.
യദ് യഥൈവാത്മകചനം ചേതിതം കചതാത്മനാ । അസത്യമ് അപി തന് നേഹ വ്യഭിചാരി കദാചന
ആത്മാവിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ എന്ത് പ്രകാശിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്തതായിരുന്നാലും, ഇവിടെ അതിന്റെ രൂപം ഒരിക്കലും മാറാറില്ല.
ഹേമത്വകടകത്വേ ദ്വേ സത്യാസത്യസ്വരൂപിണീ । ഹേമ്നി ഭാണ്ഡമതൌ യദ്വച് ചിത്ത്വാചിത്ത്വേ തഥാത്മനി
പൊന്നായിരിക്കുക, കങ്കണമായിരിക്കുക — ഈ നിലകൾ സത്യവും അസത്യവുമാണ്. പൊന്നിൽ ഒരു പാത്രം എന്ന ഭാവം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ആത്മാവിൽ ചൈതന്യവും അചൈതന്യവും ഭാവനയിലൂടെയാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
സര്വഗത്വാച് ചിതേശ് ചിത്ത്വം നിത്യം മനസി വിദ്യതേ । ഹേമത്വം കടകസ്യേവ ജഡതാ ച സ്ഥിതാന്യദാ
ചൈതന്യം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, മനസ്സിൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. കങ്കണത്തിൽ പൊന്നിന്റെ സ്വഭാവം നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, മറ്റേതെങ്കിലും സമയത്ത് ജഡത്വവും നിലനിൽക്കുന്നു.
ചിത്ത്വജാഡ്യാത്മകം ചിത്തം ദൃഢം ഭാവയതി സ്വയമ് । യദാ യഥൈവ യദ്ഭാവം തദാ ഭവതി തത് തഥാ
ചിത്തം എന്നത് ബോധവും ജഡതയും കൂടിയ സ്വഭാവമുള്ളതാണല്ലോ. അതു തന്നെ ഉറപ്പോടെ ഏത് അവസ്ഥയെ ചിന്തിച്ചാലും, ആ സമയത്ത്, ആ രീതിയിൽ, ആ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ വെച്ചാൽ, അതു അതുപോലെ തന്നെ ആകുന്നു.
കാലേ കാലേ ചിതാ ജീവസ് ത്വ് അന്യോ ഽന്യോ ഭവതി സ്വയമ് । ഭാവിതാകാരവാന് അന്തര് വാസനാകണികോദയാത്
വിവിധ സമയങ്ങളിൽ, ബോധം ഓരോ ജീവനും വേറിട്ട രൂപങ്ങളുമായി സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നു. അകത്തുള്ള ആലോചനകളും, സൂക്ഷ്മസ്മരണകളും കൊണ്ടാണ് ഈ രൂപങ്ങൾ ഉയരുന്നത്.
സ്വപ്നേ ദൃഷ്ടോ യഥാ ഗ്രാമോ യാതി സത്യാത്മതാം ക്ഷണമ് । ദേഹാദ് ദേഹം തഥാ യാതി ജീവോ ഽയം പ്രതിഭാത്മകമ്
സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ഒരു ഗ്രാമം ഒരു നിമിഷം സത്യമായതുപോലെ, ഈ ബോധമുള്ള ജീവനും ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്കു മാറുമ്പോൾ, വെറും പ്രത്യക്ഷതയായി മാറുന്നു.
പ്രതിഭാസോ യഥാ സ്വപ്നേ നരഃ കുഡ്യം പടം ഭവേത് । ഭവത്യ് അസത്യമ് ഏവൈവം ദേഹാദ് ദേഹാന്തരം സ നഃ
സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ ഒരു മതിലോ ഒരു തുണിയോ കാണുന്നതുപോലെ, അവ സത്യമായില്ലെന്നതുപോലെ, നമ്മൾ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്കു കടക്കുന്നതും വെറും ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
അസത്യമ് ഏവ മ്രിയതേ ത്വ് അസത്യം ജായതേ പുനഃ । ജീവസ് സ്വപ്രതിഭാസേന സ്വപ്നവത് സ്വാന്യരൂപവത്
അസത്യം മാത്രം മരിക്കുന്നു, വീണ്ടും അസത്യം തന്നെ ജനിക്കുന്നു. ജീവൻ സ്വയം കാണുന്ന രൂപം കൊണ്ടാണ് സ്വപ്നം പോലെ, താനോ മറ്റൊരാളോ ആയിത്തന്നെ കാണുന്നത്.
കാലേനൈതാവതാ രൂപമ് ഇദം ത്യാജ്യം മയേത്യ് അസൌ । പ്രാകൃതം നിശ്ചയം രൂഢം ഭവത്യ് അനുഭവത് സ്വതഃ
കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, 'ഇത് എന്റെ രൂപം' എന്ന് കരുതി, ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണെന്ന് മനസ്സിലാകും. അനുഭവങ്ങൾ വഴി, ഈ സത്യത്തിൽ ഉറച്ച വിശ്വാസം സ്വതവേ മനസ്സിൽ ഉറപ്പാകും.
വസ്തു ദൃഷ്ടമ് അദൃഷ്ടം ച സ്വപ്നേ സമനുഭൂയതേ । ജീവസ്വപ്നം ജഗദ്രൂപം വിദ്ധി വേദ്യവിദാം വര
കാണുന്നതും കാണാത്തതും സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു. അറിയപ്പെടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഈ ലോകം ജീവന്റെ സ്വപ്നംപോലെയാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അജാഗ്രദ്ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യോ യസ് സോ ഽഭിധാനാദിനാ വിനാ । ന സ്വപ്നോ ഭിദ്യതേ സ്വസ്മാദ് അച്ഛാത് സംവിത്തിമാത്രകാത്
ജാഗ്രതയില്ലാതെ കാണുന്നവനും കാണപ്പെടുന്നതും, പേരോ മറ്റേതെങ്കിലും ലക്ഷണങ്ങളോ ഇല്ലാതെ, സ്വപ്നത്തിൽ നിന്നു വേറിട്ടതല്ല. അതു സുതാര്യമായ, വിഭജിക്കപ്പെടാത്ത ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ്.
അന്യപൂര്വാഭിധബൃഹത്സ്വപ്നം പശ്യതി നാ യഥാ । അപ്രാഗ്ദൃഷ്ടം തഥൈഷാ സ്വം ചേതനം ചിത് പ്രപശ്യതി
മനുഷ്യന് മുമ്പ് ഒരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതോ കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതോ സ്വപ്നത്തില് കാണാറില്ലല്ലോ, അതുപോലെ ഈ ബോധവും നേരത്തെ അനുഭവിച്ച കാര്യങ്ങളേ കാണാറുള്ളൂ.
പ്രാക്കൃതാ വാസനാദ്യാശു പൌരുഷേണൈവ ജീയതേ । ഹ്യഃകുകര്മാദ്യ യത്നേന പ്രയാതി ഹി സുകര്മതാമ്
മുന്പുണ്ടായിരുന്ന വാസനകള് മനുഷ്യേന് ശ്രമിച്ചാല് വേഗത്തില് ജയിക്കാം; ഇന്നത്തെ പരിശ്രമം കൊണ്ട് ഇന്നലെ ചെയ്ത തെറ്റുകള് പോലും നല്ല പ്രവൃത്തികളായി മാറ്റാം.
മോക്ഷാദ് ഋതേ ന ശാമ്യന്തി ജീവാനാം ചക്ഷുരാദയഃ । ഉന്മജ്ജന്തി നിമജ്ജന്തി കേവലം ദേശകാലതഃ
മുക്തിയില്ലാതെ ജീവികളുടെ കണ്ണുപോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ഒരിക്കലും ശാന്തിയിലാകില്ല; അവ സമയത്തിനും സ്ഥലത്തിനും അനുസരിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്ന് താഴുന്നു.
ചിത്ത്വസ്യ കലനാത് തസ്യ ദേഹോ ഽഗ്ര ഇവ തിഷ്ഠതി । പഞ്ചാത്മാ ഭാവിതോ ഽസത്യോ മഹായക്ഷശ് ശിശോര് ഇവ
ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്താൽ അതിന്റെ ശരീരം യാഥാർത്ഥ്യമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; അഞ്ചു ഘടകങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ശരീരം, യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തത്, ഒരു കുഞ്ഞിന് വലിയ ഒരു ഭൂതം കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
മനോ ബുദ്ധിര് അഹങ്കാരസ് തഥാ തന്മാത്രപഞ്ചകമ് । ഇതി പുര്യഷ്ടകം പ്രോക്തം ദേഹോ ഽസാവ് ആതിവാഹികഃ
മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, അതോടൊപ്പം അഞ്ചു സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം ചേർന്നതാണ് പൂര്യഷ്ടകം എന്നു പറയുന്നത്. ഇതാണ് ദേഹത്തിന് ജീവനെ കയറ്റി കൊണ്ടുപോകുന്ന സൂക്ഷ്മശരീരം.
അമൂര്ത ഏവ ചിത്താത്മാ ഖത്വമ് അസ്യാതിപീനതാ । വാതതാസ്യ മഹാഗുല്ഫോ ദേഹതാസ്യ സുമേരുതാ
ചിത്തത്തിന്റെ സ്വഭാവം ആകൃതിയില്ലാത്തതും, അതിന്റെ വിശാലത ആകാശംപോലെയും, ചലനം കാറ്റുപോലെയും, വലിയ കാൽമുട്ട് ഈ ശരീരവും, ഭാരം സുമേരുപർവതംപോലെയും ആണു.
ദ്വിരവസ്ഥഃ ക്രമേണൈഷ നിരവസ്ഥസ് തു മുക്തിഭാക് । സുഷുപ്തതൈകാവസ്ഥാസ്യ ജഡാ ക്രോഡീകൃതോദയാ
ഇത് രണ്ടുതരം നിലകളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്; മോക്ഷം നേടിയവർക്കോ നിലയൊന്നുമില്ല. ഗാഢനിദ്രയിൽ ഇതിന് ഒരൊറ്റ നില മാത്രമേയുള്ളൂ, അപ്പോൾ അതിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും അകത്തേക്ക് മടങ്ങി അജ്ഞതയിൽ ലയിക്കുന്നു.
സ്വപ്നതാസ്യേതരാവസ്ഥാ ദേഹപ്രത്യയശാലിനീ । ആമോക്ഷം ഭ്രമതീഹായമ് ഇതി സ്ഥാവരജങ്ഗമൈഃ
ഇതിന്റെ മറ്റുള്ള നിലകൾ സ്വപ്നംപോലെയാണ്, ശരീരബോധം നിറഞ്ഞതും. മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നതുവരെ, ഇത് സഞ്ചാരികളായവരിലും അചഞ്ചലമായവരിലും ഇടയിൽ അലയുന്നു.
കദാചിദ് ധി സുഷുപ്തസ്ഥഃ കദാചിത് സ്വപ്നസംസ്ഥിതഃ । ആതിവാഹികദേഹോ ഽയം സര്വസ്യൈവാവതിഷ്ഠതേ
ഒരിക്കൽ ആഴമായ ഉറക്കത്തിൽ, മറ്റൊരിക്കൽ സ്വപ്നാവസ്ഥയിൽ, ഈ സൂക്ഷ്മശരീരം എല്ലാവർക്കും നിലനിൽക്കുന്നു.
യദാ സുഷുപ്തഭാവസ്ഥോ ഭാവിദുഃഖപ്രബോധനഃ । തദാകാശോപലസമസ് തിഷ്ഠത്യ് അനുദിതാകൃതിഃ
ആഴമായ ഉറക്കത്തിൽ, ഭാവിയിൽ ദു:ഖം അനുഭവിച്ച് ഉണരേണ്ടതായവൻ, ആ സമയത്ത് ആകാശത്തിലെ കല്ലുപോലെ, രൂപം പ്രകടമാകാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സ്ഥാവരാദ്യാസ്വ് അവസ്ഥാസു കല്പവൃക്ഷദശാസു ച । ഭവത്യ് ഏഷ സുഷുപ്തസ്ഥോ ഘനമോഹശ് ശിലാഘനഃ
സ്ഥാവരാദികളായ നിലകളിലും, കല്പവൃക്ഷത്തിന്റെ അവസ്ഥകളിലും, ഈ ഒരാൾ ആഴമായ ഉറക്കത്തിൽ, കല്ലുപോലെയുള്ള ഭ്രമത്തിൽ, ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സുഷുപ്തതാസ്യ ജഡതാ സ്വപ്നോ ഽസ്യേയം തു സംസൃതിഃ । യഃ പ്രബോധോ ഽസ്യ സാ മുക്തിസ് തജ് ജാഗ്രത് സാ ച തുര്യതാ
അവന്റെ ആഴമായ ഉറക്കം അജ്ഞതയാണ്; അവന്റെ സ്വപ്നം ഈ ജനനമരണചക്രമാണ്; അവൻ ഉണരുന്നത് മോക്ഷമാണ്; ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് നാലാമത്തെ അവസ്ഥ.
ജീവപ്രബോധോ മുക്തിര് ഹി സാ ചേഹ ദ്വിവിധോച്യതേ । ഏകാ ജീവന്മുക്തതേതി ദ്വിതീയാദേഹമുക്തതാ
ആത്മാവിന്റെ ഉണർവ് മോക്ഷമാണ്. അതിന് ഇവിടെ രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: ഒന്നാണ് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന മോക്ഷം, മറ്റേത് ശരീരം വിട്ട് കിട്ടുന്ന മോക്ഷം.
ജീവന്മുക്തിര് ഹി തുര്യത്വം തുര്യാതീതം പരം തതഃ । മുക്തിര് ജീവപ്രബോധോ ഹി സ ച ബുദ്ധിപ്രയത്നതഃ
ജീവിച്ചിരിക്കെ ലഭിക്കുന്ന മോക്ഷം നാലാമത്തെ അവസ്ഥയാണ്; അതിനപ്പുറം ഉന്നതമായത് ഉണ്ട്. മോക്ഷം ആത്മാവിന്റെ ഉണർവാണ്, അതു ബുദ്ധിയുടെ ശ്രമത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു.
ജ്ഞാനപ്രമാണോ ജീവോ ഽന്തര് യജ് ജാനാതി ഹി തന്മയഃ । ജാനാതു ജ്ഞപ്തിമ് ഏവാതോ ഭവത്യ് ആശു സ തന്മയഃ
ആത്മാവ് അകത്തുള്ള അറിവിന്റെ അളവാണ്. അത് എന്ത് അറിയുന്നു, അതാകുന്നു. അതിനാൽ, അതു ശുദ്ധമായ ബോധം അറിയട്ടെ, ഉടൻ അതാകുകയും ചെയ്യും.
പശ്യതീമമ് അയം ജീവസ് സുദീര്ഘം സ്വപ്നവിഭ്രമമ് । മിഥ്യോദിതം സ്വഹൃദയേ സ്വച്ഛ ഏവ ശിലീകൃതേ
ഈ ആത്മാവ് വളരെ നീണ്ട സ്വപ്നഭ്രമം തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ, വ്യാജമായി ഉദിച്ചിട്ടുള്ളതും, സുതാര്യവും സുതാര്യമാകുകയും ചെയ്തതും, കാണുന്നു.
ജീവാണോര് അന്തര് അസ്ത്യ് അസ്യ ന കിഞ്ചിച് ചിത്കലാം വിനാ । താമ് ഏവാന്യതയാ പശ്യന് മുധൈവ പരിശോചതി
ജീവാതുവിന്റെ ഉള്ളിൽ, അതിൽ ബോധത്തിന്റെ ഒരു കിരണം ഒഴികെ മറ്റൊന്നും ഇല്ല. അതിനെ വേറൊന്നായി കണ്ടാൽ, അപ്രയാസം ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
ജീവാണോര് അന്തര് അസ്ത്യ് അസ്യ ന കിഞ്ചിത് പരമാദ് ഋതേ । യത്ര തത്ര ജഗദ് ദൃഷ്ടമ് അഹോ മായാവിജൃമ്ഭിതമ്
ജീവാതുവിന്റെ ഉള്ളിൽ പരമാത്മാവിനെ ഒഴികെ ഒന്നുമില്ല. ലോകം എവിടെയാണെങ്കിലും കാണുന്നത്, അതെല്ലാം മായയുടെ കളിയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.