മരിചസ്യേവ യത് തൈക്ഷ്ണ്യം ശൂന്യത്വമ് ഇവ ഖസ്യ യത് । ആത്മനോ വേദനം തേന തദ് ഏവാന്യദ് ഇവാശ്രിതമ്
മരുഭൂമിയിലെ മായജലത്തിന്റെ കഠിനതയും ആകാശത്തിന്റെ ശൂന്യതയും പോലെയാണ് ആത്മാവിന്റെ ബോധം; അതു സ്വയം തന്നെയായിട്ടാണ്, പക്ഷേ മറ്റൊന്നായി തോന്നുന്നു.
അത്രൈവ നിശ്ചയം ബുദ്ധ്വാ നിയമസ് സുദൃഢീകൃതഃ । അനേനേത്ഥമ് അനേനേത്ഥം ഭാവ്യമ് ഇത്യ് അവിഖണ്ഡിതമ്
ഇവിടെ തന്നെ ഈ ഉറപ്പ് മനസ്സിലാക്കി, ആചാരങ്ങൾ ഉറപ്പോടെ പാലിക്കണം; 'ഇങ്ങനെ തന്നെ, ഇങ്ങനെ തന്നെ ആയിരിക്കണം' എന്നുറച്ച്, മനസ്സിൽ ഒരു ചലനവും വരുത്താതെ.
സ്വഭാവേതരനാമാസൌ സ്വസങ്കല്പനിയാമകഃ । ക്വചിത് കദാചിദ് ഭവതി സ്വഭാവേനൈവ നാന്യഥാ
ഇത് മറ്റൊരു പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ നടത്തിപ്പ് സ്വയം മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം അനുസരിച്ചാണ്. ചിലപ്പോൾ, ചിലിടങ്ങളിൽ, അതു സ്വഭാവപ്രകാരം തന്നെ സംഭവിക്കുന്നു, വേറൊരു വിധം ഒരിക്കലും സംഭവിക്കില്ല.
ആത്മനൈവേദമ് അഖിലം സമ്പന്നം ദ്വൈതമ് അദ്വയമ് । ഷണ്ഡോ മധുരസേനേവ മൃദേവ ച മഹാഘടഃ
ഈ ഇരട്ടത്വവും ഏകത്വവും എല്ലാം ആത്മാവിനാലാണ് സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നത്. അതുപോലെ, ഒരു ശണ്ഡന് മധുരം ചേർക്കുന്നതുപോലോ, വലിയ ഒരു കലശം മണ്ണിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്നതുപോലോ.
സന്നിവേശവികാരാദി ദേശകാലാദിസമ്ഭവാത് । സമ്ഭവത്യ് അത്ര ന ത്വ് ഈശേ ദേശകാലാദ്യസമ്ഭവാത്
ക്രമം, മാറ്റം എന്നിവ ദേശം, കാലം തുടങ്ങിയവയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. എന്നാൽ ഇവിടെ, ദേശവും കാലവും ഇല്ലാത്തതിനാൽ, അവയ്ക്കൊന്നും സാധ്യതയില്ല.
ഇതഃ പുഷ്പമ് ഇതഃ പത്ത്രമ് അഹമ് ഇത്യ് ഉദിതോ യഥാ । ഷണ്ഡേ സ്വാത്മനി വാസന്തോ രസോ ഽദ്വിത്വേ ദ്വിതാം ഹരന്
'ഇവിടെ പൂവ്, ഇവിടെ ഇല, ഞാൻ' എന്നാണ് ഒരാൾ പറയുന്നത്. അതുപോലെ, ശണ്ഡന്റെ സ്വാന്തരത്തിൽ വസന്തത്തിന്റെ രസം, ഏകത്വത്തിൽ ഇരട്ടത്വം വരുത്തി, വ്യത്യാസം നീക്കം ചെയ്യുന്നു.
ഇതഃ പടമ് ഇതഃ കുഡ്യമ് അഹമ് ഇത്യ് ഉദിതസ് തഥാ । സര്ഗാത്മന്യ് ആത്മനി ബ്രഹ്മ നിര്ദ്വന്ദ്വേ ദ്വിത്വമ് ആഹരത്
ഇവിടെ തുണി, അവിടെ മതിൽ, ഇതെല്ലാം 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവനയിലേക്കാണ് നമുക്ക് തോന്നുന്നത്. സൃഷ്ടിയുടെ ആത്മാവായ ആത്മാവിലും, ഇരട്ടത്വം ഇല്ലാത്ത ബ്രഹ്മത്തിലും, ഈ ഇരട്ടത്വം മനസ്സിൽ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
അദ്യാങ്കുരോ ഽഹമ് അദ്യാര്കരുഗ് അഹം ത്വ് അദ്യ വാരിദഃ । യഥേതി തിഷ്ഠത്യ് അബ്ഭാഗസ് തഥാത്മാ സദസദ്വപുഃ
ഇന്ന് ഞാൻ ഒരു മുളയാണ്, ഇന്ന് ഞാൻ സൂര്യന്റെ കിരണമാണ്, ഇന്ന് ഞാൻ ഒരു മേഘമാണ്; ജലം എങ്ങനെയോ പല രൂപങ്ങൾ എടുക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ ആത്മാവും സതും അസതും എന്നിങ്ങനെ പല രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഇതി ഭാവ്യമ് അനേനേത്ഥമ് ഇതി സര്വേശ്വരേരിതമ് । ക്രമം ഖണ്ഡയിതും ലോകേ കസ്യ നാമാസ്തി ശക്തതാ
ഇങ്ങനെ ആലോചിക്കണം എന്ന് സർവ്വേശ്വരൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമം തകർക്കാൻ ആര്ക്ക് കഴിവുണ്ട്?
ആദര്ശേ സ്വച്ഛ ആകാരോ നൈവ സ്വഃ പ്രതിബിമ്ബതി । വ്യതിരേകാസമ്ഭവതഃ കചത്യ് ഏവ തു കേവലമ്
വെളിച്ചമുള്ള കണ്ണാടിയിൽ സ്വന്തം രൂപം സ്വതന്ത്രമായി പ്രതിഫലിക്കില്ല; വ്യത്യാസം ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയില്ലാത്തതിനാൽ വെറും പ്രകാശം മാത്രം അവിടെ നിലനിൽക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മണി ത്വ് ആത്മനാത്മൈവ സ്ഥിതഃ കചതി ബിമ്ബതി । ദ്വൈതീഭവത്യ് അദേഹോ ഽപി ചിന്മയത്വാത് സ്വഭാവതഃ
ബ്രഹ്മത്തിൽ ആത്മാവാണ് സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നത്, പ്രകാശിക്കുന്നു, പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ശരീരം ഇല്ലാതിരുന്നാലും, അതിന്റെ സ്വഭാവമായ ശുദ്ധചൈതന്യത്താൽ, അതിന് ഇരട്ടത്വം കാണപ്പെടുന്നു.
യദ് യഥൈവാത്മകചനം ചേതിതം കചതാത്മനാ । അസത്യമ് അപി തന് നേഹ വ്യഭിചാരി കദാചന
ആത്മാവിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ എന്ത് പ്രകാശിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്തതായിരുന്നാലും, ഇവിടെ അതിന്റെ രൂപം ഒരിക്കലും മാറാറില്ല.
ഹേമത്വകടകത്വേ ദ്വേ സത്യാസത്യസ്വരൂപിണീ । ഹേമ്നി ഭാണ്ഡമതൌ യദ്വച് ചിത്ത്വാചിത്ത്വേ തഥാത്മനി
പൊന്നായിരിക്കുക, കങ്കണമായിരിക്കുക — ഈ നിലകൾ സത്യവും അസത്യവുമാണ്. പൊന്നിൽ ഒരു പാത്രം എന്ന ഭാവം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ആത്മാവിൽ ചൈതന്യവും അചൈതന്യവും ഭാവനയിലൂടെയാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
സര്വഗത്വാച് ചിതേശ് ചിത്ത്വം നിത്യം മനസി വിദ്യതേ । ഹേമത്വം കടകസ്യേവ ജഡതാ ച സ്ഥിതാന്യദാ
ചൈതന്യം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, മനസ്സിൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. കങ്കണത്തിൽ പൊന്നിന്റെ സ്വഭാവം നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, മറ്റേതെങ്കിലും സമയത്ത് ജഡത്വവും നിലനിൽക്കുന്നു.
ചിത്ത്വജാഡ്യാത്മകം ചിത്തം ദൃഢം ഭാവയതി സ്വയമ് । യദാ യഥൈവ യദ്ഭാവം തദാ ഭവതി തത് തഥാ
ചിത്തം എന്നത് ബോധവും ജഡതയും കൂടിയ സ്വഭാവമുള്ളതാണല്ലോ. അതു തന്നെ ഉറപ്പോടെ ഏത് അവസ്ഥയെ ചിന്തിച്ചാലും, ആ സമയത്ത്, ആ രീതിയിൽ, ആ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ വെച്ചാൽ, അതു അതുപോലെ തന്നെ ആകുന്നു.
കാലേ കാലേ ചിതാ ജീവസ് ത്വ് അന്യോ ഽന്യോ ഭവതി സ്വയമ് । ഭാവിതാകാരവാന് അന്തര് വാസനാകണികോദയാത്
വിവിധ സമയങ്ങളിൽ, ബോധം ഓരോ ജീവനും വേറിട്ട രൂപങ്ങളുമായി സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നു. അകത്തുള്ള ആലോചനകളും, സൂക്ഷ്മസ്മരണകളും കൊണ്ടാണ് ഈ രൂപങ്ങൾ ഉയരുന്നത്.
സ്വപ്നേ ദൃഷ്ടോ യഥാ ഗ്രാമോ യാതി സത്യാത്മതാം ക്ഷണമ് । ദേഹാദ് ദേഹം തഥാ യാതി ജീവോ ഽയം പ്രതിഭാത്മകമ്
സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ഒരു ഗ്രാമം ഒരു നിമിഷം സത്യമായതുപോലെ, ഈ ബോധമുള്ള ജീവനും ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്കു മാറുമ്പോൾ, വെറും പ്രത്യക്ഷതയായി മാറുന്നു.
പ്രതിഭാസോ യഥാ സ്വപ്നേ നരഃ കുഡ്യം പടം ഭവേത് । ഭവത്യ് അസത്യമ് ഏവൈവം ദേഹാദ് ദേഹാന്തരം സ നഃ
സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ ഒരു മതിലോ ഒരു തുണിയോ കാണുന്നതുപോലെ, അവ സത്യമായില്ലെന്നതുപോലെ, നമ്മൾ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്കു കടക്കുന്നതും വെറും ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
അസത്യമ് ഏവ മ്രിയതേ ത്വ് അസത്യം ജായതേ പുനഃ । ജീവസ് സ്വപ്രതിഭാസേന സ്വപ്നവത് സ്വാന്യരൂപവത്
അസത്യം മാത്രം മരിക്കുന്നു, വീണ്ടും അസത്യം തന്നെ ജനിക്കുന്നു. ജീവൻ സ്വയം കാണുന്ന രൂപം കൊണ്ടാണ് സ്വപ്നം പോലെ, താനോ മറ്റൊരാളോ ആയിത്തന്നെ കാണുന്നത്.
കാലേനൈതാവതാ രൂപമ് ഇദം ത്യാജ്യം മയേത്യ് അസൌ । പ്രാകൃതം നിശ്ചയം രൂഢം ഭവത്യ് അനുഭവത് സ്വതഃ
കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, 'ഇത് എന്റെ രൂപം' എന്ന് കരുതി, ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണെന്ന് മനസ്സിലാകും. അനുഭവങ്ങൾ വഴി, ഈ സത്യത്തിൽ ഉറച്ച വിശ്വാസം സ്വതവേ മനസ്സിൽ ഉറപ്പാകും.
വസ്തു ദൃഷ്ടമ് അദൃഷ്ടം ച സ്വപ്നേ സമനുഭൂയതേ । ജീവസ്വപ്നം ജഗദ്രൂപം വിദ്ധി വേദ്യവിദാം വര
കാണുന്നതും കാണാത്തതും സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു. അറിയപ്പെടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഈ ലോകം ജീവന്റെ സ്വപ്നംപോലെയാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അജാഗ്രദ്ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യോ യസ് സോ ഽഭിധാനാദിനാ വിനാ । ന സ്വപ്നോ ഭിദ്യതേ സ്വസ്മാദ് അച്ഛാത് സംവിത്തിമാത്രകാത്
ജാഗ്രതയില്ലാതെ കാണുന്നവനും കാണപ്പെടുന്നതും, പേരോ മറ്റേതെങ്കിലും ലക്ഷണങ്ങളോ ഇല്ലാതെ, സ്വപ്നത്തിൽ നിന്നു വേറിട്ടതല്ല. അതു സുതാര്യമായ, വിഭജിക്കപ്പെടാത്ത ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ്.
അന്യപൂര്വാഭിധബൃഹത്സ്വപ്നം പശ്യതി നാ യഥാ । അപ്രാഗ്ദൃഷ്ടം തഥൈഷാ സ്വം ചേതനം ചിത് പ്രപശ്യതി
മനുഷ്യന് മുമ്പ് ഒരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതോ കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതോ സ്വപ്നത്തില് കാണാറില്ലല്ലോ, അതുപോലെ ഈ ബോധവും നേരത്തെ അനുഭവിച്ച കാര്യങ്ങളേ കാണാറുള്ളൂ.
പ്രാക്കൃതാ വാസനാദ്യാശു പൌരുഷേണൈവ ജീയതേ । ഹ്യഃകുകര്മാദ്യ യത്നേന പ്രയാതി ഹി സുകര്മതാമ്
മുന്പുണ്ടായിരുന്ന വാസനകള് മനുഷ്യേന് ശ്രമിച്ചാല് വേഗത്തില് ജയിക്കാം; ഇന്നത്തെ പരിശ്രമം കൊണ്ട് ഇന്നലെ ചെയ്ത തെറ്റുകള് പോലും നല്ല പ്രവൃത്തികളായി മാറ്റാം.
മോക്ഷാദ് ഋതേ ന ശാമ്യന്തി ജീവാനാം ചക്ഷുരാദയഃ । ഉന്മജ്ജന്തി നിമജ്ജന്തി കേവലം ദേശകാലതഃ
മുക്തിയില്ലാതെ ജീവികളുടെ കണ്ണുപോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ഒരിക്കലും ശാന്തിയിലാകില്ല; അവ സമയത്തിനും സ്ഥലത്തിനും അനുസരിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്ന് താഴുന്നു.
ചിത്ത്വസ്യ കലനാത് തസ്യ ദേഹോ ഽഗ്ര ഇവ തിഷ്ഠതി । പഞ്ചാത്മാ ഭാവിതോ ഽസത്യോ മഹായക്ഷശ് ശിശോര് ഇവ
ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്താൽ അതിന്റെ ശരീരം യാഥാർത്ഥ്യമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; അഞ്ചു ഘടകങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ശരീരം, യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തത്, ഒരു കുഞ്ഞിന് വലിയ ഒരു ഭൂതം കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
മനോ ബുദ്ധിര് അഹങ്കാരസ് തഥാ തന്മാത്രപഞ്ചകമ് । ഇതി പുര്യഷ്ടകം പ്രോക്തം ദേഹോ ഽസാവ് ആതിവാഹികഃ
മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, അതോടൊപ്പം അഞ്ചു സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം ചേർന്നതാണ് പൂര്യഷ്ടകം എന്നു പറയുന്നത്. ഇതാണ് ദേഹത്തിന് ജീവനെ കയറ്റി കൊണ്ടുപോകുന്ന സൂക്ഷ്മശരീരം.
അമൂര്ത ഏവ ചിത്താത്മാ ഖത്വമ് അസ്യാതിപീനതാ । വാതതാസ്യ മഹാഗുല്ഫോ ദേഹതാസ്യ സുമേരുതാ
ചിത്തത്തിന്റെ സ്വഭാവം ആകൃതിയില്ലാത്തതും, അതിന്റെ വിശാലത ആകാശംപോലെയും, ചലനം കാറ്റുപോലെയും, വലിയ കാൽമുട്ട് ഈ ശരീരവും, ഭാരം സുമേരുപർവതംപോലെയും ആണു.
ദ്വിരവസ്ഥഃ ക്രമേണൈഷ നിരവസ്ഥസ് തു മുക്തിഭാക് । സുഷുപ്തതൈകാവസ്ഥാസ്യ ജഡാ ക്രോഡീകൃതോദയാ
ഇത് രണ്ടുതരം നിലകളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്; മോക്ഷം നേടിയവർക്കോ നിലയൊന്നുമില്ല. ഗാഢനിദ്രയിൽ ഇതിന് ഒരൊറ്റ നില മാത്രമേയുള്ളൂ, അപ്പോൾ അതിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും അകത്തേക്ക് മടങ്ങി അജ്ഞതയിൽ ലയിക്കുന്നു.
സ്വപ്നതാസ്യേതരാവസ്ഥാ ദേഹപ്രത്യയശാലിനീ । ആമോക്ഷം ഭ്രമതീഹായമ് ഇതി സ്ഥാവരജങ്ഗമൈഃ
ഇതിന്റെ മറ്റുള്ള നിലകൾ സ്വപ്നംപോലെയാണ്, ശരീരബോധം നിറഞ്ഞതും. മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നതുവരെ, ഇത് സഞ്ചാരികളായവരിലും അചഞ്ചലമായവരിലും ഇടയിൽ അലയുന്നു.