നാനാസ്ഫാരസമുല്ലാസൈര് യഃ പൂര്വം പരിവല്ഗിതഃ । പ്രാണോ ഽതീതേ തു മനനേ സ ഏവാശു ന ചോപതി
നാനാവിധമായ ഉല്ലാസഭരിതമായ പ്രേരണകളാൽ മുമ്പ് ഉത്സാഹത്തോടെ നീങ്ങിയിരുന്ന പ്രാണൻ, ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയാൽ, അത്ര വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു വരാറില്ല.
പുര്യഷ്ടകേ ചിത് പരമാ സ്വേ മുനേ പ്രതിബിമ്ബതി । ആദര്ശ ഏവ പ്രതിമാ ദൃശ്യതേ നോപലാദിഷു
മഹർഷേ, പരമചൈതന്യം സൂക്ഷ്മശരീരത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു, അതുപോലെ ഒരു കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിബിംബം കാണുന്നതുപോലെയാണ്. എന്നാൽ മറ്റുള്ള വസ്തുക്കളിൽ അതു കാണാനാവില്ല.
മനഃ പുര്യഷ്ടകം വിദ്ധി സര്വകാര്യൈകകാരണമ് । തദ് ഏവ ഭേദൈഃ കഥിതമ് അന്യൈസ് സ്വാശയകല്പിതൈഃ
മനസ്സ് തന്നെയാണ് സൂക്ഷ്മശരീരം, എല്ലാകാര്യങ്ങൾക്കും ഏകകാരണമായത്. മറ്റുള്ളവർ അവരുടെ മനോഭാവപ്രകാരം അതിനെ പലവിധത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു.
യസ്മാദ് ഉദേതി ഫലമ് ആകുലദൃശ്യജാലം തത് തന് ന വസ്ത്വിതരദ് ഇത്യ് അനുഭൂതമ് ഉച്ചൈഃ । തസ്മാന് മനോ വിപരിവര്തി ഹി ദേഹദൃഷ്ട്യാ സര്വം തു തത്പരമ് അവസ്ത്വ് ഇതി വിദ്ധി തത് ത്വമ്
എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ, എല്ലാത്തിനെയും കലഹഭരിതമായ അനുഭവങ്ങളായി കാണുന്ന ഫലം മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ, അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലെന്ന് വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് ശരീരബോധത്തിലൂടെ എല്ലാം പരമമായ അസത്യമായി മാറ്റുന്നു; അതാണ് നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എന്നു അറിക.
മുനേ ശൃണു കഥം കാര്യകാരിണീ സ്പന്ദശാലിനീ । പതന്തീവ ചിതിഃ പുംസാമ് ഉപൈതി മരണാഭിധാമ്
മഹർഷേ, മനസ്സാക്ഷി സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ചൈതന്യം എങ്ങനെ വീണുപോകുന്നതുപോലെയും, ജീവികൾക്ക് മരണമെന്ന പേരിൽ എത്തുന്നതുമാണെന്ന് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
പ്രാക്തനൈസ് തൈര് ഇഹാന്യൈശ് ച സ്വൈര് മനോമനനേഹിതൈഃ । കര്മവാതൈര് വിചിത്രേഹൈഃ പരിപീവരതാം ഗതൈഃ
സ്വന്തം ചിന്തകളും മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളും, മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രവൃത്തികളും, പലവിധം ശക്തിയാർന്ന കർമ്മഫലങ്ങളുമൊക്കെയായി ഈ ചൈതന്യം ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.
മനസ്ത്വം യാ ഗതാ ശക്തിസ് സുജഡേവ മുനേ ചിതേഃ । സാ സ്ഫുരത്യ് അനയാ ബ്രഹ്മന് സ്വചിതാ സാക്ഷിഭൂതയാ
മഹർഷേ, മനസ്സായി മാറിയ ശക്തി ചൈതന്യത്തിന്റെ ഒരു ജഡമായ ഭാഗം മാത്രമാണ്; അതിലൂടെ തന്നെ, ബ്രഹ്മൻ, ഈ ചൈതന്യം സ്വയം സാക്ഷിയായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
അസ്യാഃ പ്രസാദാദ് ഇഹ സാ ചിത് കലങ്കവതീ മുനേ । ജഗദ്ഗന്ധര്വനഗരം കരോതി ന കരോതി ച
ഇതിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, മഹർഷേ, ഈ ചൈതന്യം ഇവിടെ മങ്ങിയതുപോലാകും; ഇത് ലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയും, സൃഷ്ടിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഗന്ധർവനഗരം പോലെ.
വിനാത്മസത്തയാ ജീവോ മൂകസ് തിഷ്ഠതി കുഡ്യവത് । തത്സത്തയാ പ്രസ്ഫുരതി നഭസ്സമ്പ്രേരിതാശ്മവത്
ആത്മാവിന്റെ സത്ത ഇല്ലാത്തപ്പോൾ, ജീവൻ മതിലുപോലെ നിശ്ശബ്ദനായി നില്ക്കുന്നു; ആ സത്ത ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ആകാശത്ത് എറിഞ്ഞ കല്ലുപോലെ ഉണർന്നു ചലിക്കുന്നു.
യഥാ സ്ഫുരത്യ് അതിജഡമ് അയോ ഽയസ്കാന്തസന്നിധൌ । തഥാ സ്ഫുരതി ജീവോ ഽയം സതി സര്വഗതേ പരേ
ഏതുപോലെ അത്യന്തം ജഡമായ ഇരുമ്പ് കാന്തക്കല്ലിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഉണരുന്നു, അതുപോലെ സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മാവ് ഉണ്ടെങ്കിൽ ഈ ജീവനും ഉണരുന്നു.
സര്വസ്ഥയാത്മശക്ത്യൈവ ജീവ ഏഷ സ്ഫുരത്യ് അലമ് । മകുരോ ബിമ്ബമ് ആദത്തേ ദ്രവ്യാന് നാന്തസ്സ്ഥിതാദ് അപി
എവിടെയും ഉള്ള ആത്മശക്തിയാൽ മാത്രമാണ് ഈ ജീവൻ ഉണരുന്നത്; കണ്ണാടി അതിനകത്ത് ഇല്ലാത്ത വസ്തുക്കളുടേയും പ്രതിഫലനം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
സുവിസ്മൃതസ്വഭാവത്വാച് ജീവോ ഽയം ജഡതാം ഗതഃ । മോഹാദ് വിസ്മൃതഭാവത്വാച് ഛൂദ്രതാമ് ഇവ സദ്ദ്വിജഃ
സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി മറന്നതിനാൽ ഈ ജീവൻ ജഡതയിൽ ആകുന്നു; മായയാൽ സ്വഭാവം മറന്നതുകൊണ്ട്, ഉന്നതനായ ദ്വിജൻ ചീത്തയാകുന്നതുപോലെ ആണ്.
പ്രവിസ്മൃതസ്വഭാവാ ഹി ചിച് ചിത്തത്വമ് ഉപാഗതാ । മോഹോപഹതചിത്തത്വാത് സുമഹാന് ഇവ ദീനതാമ്
തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി മറന്നവർ, മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു മാത്രം എത്തിപ്പെടുന്നു; അവരുടേത് മോഹം കൊണ്ടു ബാധിച്ച മനസ്സായതിനാൽ, ധനികർ ദാരിദ്ര്യത്തിലായപോലെ, അവർ വലിയ ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു.
ജഡയാവശയാ ദേഹോ വാതശക്തിസമാനയാ । സഞ്ചാല്യതേ കലനയാ പത്ത്രം വാ വീചിമാലയാ
ജഡതയുടെ അധീനതയിലും വായുവിന്റെ ശക്തിയിലും ആയിരിക്കുന്നു ഈ ശരീരം; അതു കണക്കുകൂട്ടലാൽ ഇളക്കപ്പെടുന്നു, ഒരു ഇല തിരമാലകളാൽ ഇളക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.
കര്മാത്മനാ വരാകേണ ജീവേന മനസാമുനാ । ചാല്യന്തേ ദേഹയന്ത്രാണി പാഷാണാ ഇവ വായുനാ
കർമ്മത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ള ദുർഭാഗ്യനായ ജീവൻ തന്റെ മനസ്സിലൂടെ ശരീരയന്ത്രങ്ങളെ ഇളക്കുന്നു, കല്ലുകൾ വായുവാൽ ഇളക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.
ശരീരശകടാനാം ഹി കര്ഷണേ പരമാത്മനാ । മനഃപ്രാണോദയൌ ബ്രഹ്മന് കൃതൌ കര്മകരൌ ദൃഢൌ
ശരീരരഥങ്ങളെ പരമാത്മാവ് ഇഴയ്ക്കുമ്പോൾ, മനസ്സും പ്രാണനും, ബ്രഹ്മൻ, അതിലെ ശക്തമായ രണ്ടു കർമ്മകാരകരാണ്.
ചിജ് ജഡം തൂരരീകൃത്യ രൂപം ജീവത്വമ് ഏവ ച । മനോരഥമ് ഉപാരുഹ്യ വഹത്പ്രാണതുരങ്ഗമമ്
ചൈതന്യവും ജഡതയും, രൂപവും ജീവനും എല്ലാം അകറ്റി, മനസ്സിന്റെ കുതിരയിലേറി, പ്രാണന്റെ കുതിരയെ ഓടിപ്പിക്കുന്നതാണ് അതു.
ക്വചിജ് ജാതപദാര്ഥത്വം ക്വചിന് നഷ്ടപദാര്ഥതാമ് । ക്വചിദ് ബഹുപദാര്ഥത്വം ക്വചിന് നാനാപദാര്ഥതാം
ഒരിടത്ത് അതിന് വസ്തുക്കളുടെ അവസ്ഥ ലഭിക്കും, മറ്റിടത്ത് വസ്തുക്കൾ ഇല്ലാതാവും; ചിലപ്പോൾ അനവധി വസ്തുക്കളും, ചിലപ്പോൾ പലവിധ വസ്തുക്കളും ഉണ്ടായിരിക്കും.
ഗതേവ ഭിന്നേവാസ്തേച്ഛമ് അത്യജന്തീ നിജം പദമ് । ജലതേവ തരങ്ഗത്വം സൈവാസേവ സദോദിതാ
പോകുന്നതുപോലും, തകരുന്നതുപോലും തോന്നുമ്പോഴും, അതിന്റെ സ്ഥാനം വിട്ടുപോകുന്നില്ല; വെള്ളം തരംഗമായി മാറുന്നതുപോലെ, അതു എപ്പോഴും അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ഉദിക്കുന്നു.
ഉപജീവ്യാത്മനോ രൂപം പരം സ്ഫുരതി വൃത്തിഷു । ആലോകമ് ഉപജീവ്യേമം രൂപശ്രീര് ദ്രവ്യഗാ യഥാ
സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന ആത്മാവിന്റെ രൂപം, പ്രവർത്തികളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; പ്രകാശം ആശ്രയിച്ച് രൂപത്തിന്റെ ഭംഗി വസ്തുക്കളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ.
പരമാത്മനി ചിത്തത്ത്വേ സ്ഥിതേ സതി നിരാമയേ । ജീവോ ജീവതി സാലോകം ദീപേ സതി ഗൃഹം യഥാ
പരമാത്മാവായ മനസ്സിന്റെ സത്ത്വം ശാന്തമായിരിക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ തന്റെ ലോകത്തോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഒരു വിളക്കുണ്ടെങ്കിൽ വീടും നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ആധയോ വ്യാധയശ് ചൈവ പ്രയാന്ത്യ് അസ്യാഃ പ്രപീനതാമ് । അപാമ് ഇവ തരങ്ഗത്വം വീചിത്വസ്യേവ ഫേനതാ
ദു:ഖങ്ങളും രോഗങ്ങളും ജീവന്റെ പൂർണ്ണതയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; ജലത്തിന് തരംഗസ്വഭാവം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ പൊങ്ങുപൊങ്ങൽ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെയാണ്.
ആധിവ്യാധിഭിര് ആകീര്ണശ് ശരീരാമ്ഭോജഷട്പദഃ । ജീവോ വൈവശ്യമ് ആയാതി തരങ്ഗത്വം യഥാ പയഃ
ദു:ഖങ്ങളും രോഗങ്ങളും ചുറ്റപ്പെട്ട ശരീരകമലത്തിലെ തേൻചിതയെന്ന ജീവൻ, ജലം തരംഗമാകുന്നതുപോലെ, അശക്തനായി പോകുന്നു.
ചിച്ഛക്തിസ് സര്വശക്തിത്വാന് നാഹം ചിദ് ഇതി ഭാവനാത് । സ്വവശൈവൈതി വൈവശ്യം സൂര്യദീപ്തിര് ഇവാമ്ബുദൈഃ
സർവ്വശക്തമായ ചൈതന്യം 'ഞാൻ ചൈതന്യമല്ല' എന്ന ഭാവനയാൽ സ്വയം അശക്തനാകുന്നു; സൂര്യന്റെ പ്രകാശം മേഘങ്ങൾ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
വൈവശ്യാശാവതീ മൌഢ്യാന് ന വിന്ദത്യ് ആത്മസംവിദമ് । ഘനജാഡ്യപരാഭൂതസ് സ്വാങ്ഗാവദലനം യഥാ
അജ്ഞാനത്താൽ ആശയില്പ്പിൽ കുടുങ്ങിയ മനസ്സ് സ്വയം അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല; അതു കനത്ത മന്ദതയിൽ പെട്ട ഒരു അവയവം നീങ്ങാൻ കഴിയാത്തതുപോലെയാണ്.
പ്രാണവായ്വനുസന്ധാനമ് അസ്യാ മോഹാദ് വിനശ്യതി । ഘനമോഹവതോ ജന്തോസ് സ്വകാര്യസ്മരണം യഥാ
ഭ്രമം മൂലം അവളുടെ ശ്വാസസ്മരണയുടെ അഭ്യാസം നഷ്ടപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, കനത്ത ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ പെട്ട ഒരാൾക്ക് തന്റെ കാര്യങ്ങൾ ഓർമ്മ വരാറില്ല.
അഥാങ്ഗസംവിദോ വാതസ് സ്പന്ദശക്തേശ് ച മോഹതഃ । ന കരോത്യ് അനുസന്ധാനം കുഷ്ഠീ സ്പന്ദൈഷണം യഥാ
അതുപോലെ, ഭ്രമം മൂലം അവൾക്ക് തന്റെ അവയവങ്ങളുടെയും ചലനശേഷിയുടെയും ബോധം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; കുഷ്ഠരോഗിയ്ക്ക് ചലനത്തിന്റെ അനുഭവം അന്വേഷിക്കാനാവാത്തതുപോലെയാണ്.
അസംവിത്സ്പന്ദനേ ദേഹേ പദ്മപത്ത്രം ഹൃദി സ്ഥിതമ് । ന സ്ഫുരത്യ് അപരാമൃഷ്ടം ദാരുപത്ത്രം യഥാ ബഹിഃ
ശരീരത്തിൽ ബോധവും ചലനവും ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോൾ, ഹൃദയം ഉള്ളിൽ കമലദളം പോലെയാണ്—തൊടപ്പെടാതെ പുറത്തുള്ള മരപ്പത്റം പോലെ അതിന് ചലനം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
നിസ്സ്പന്ദേ പദ്മപത്ത്രേ ഽന്തഃ പ്രാണാശ് ശാന്തിം പ്രയാന്ത്യ് അമീ । താലവൃന്തേ യഥാസ്പന്ദേ ബഹിഃ പവനശക്തയഃ
തളിർ ഇലയിൽ ചലനം ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള ജീവശക്തികൾ ശാന്തിയിലേക്കു കടക്കുന്നു. അതുപോലെ, താള ഇലയ്ക്ക് പുറത്തു കാറ്റ് ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോൾ, അവിടത്തെ ഊർജ്ജങ്ങൾ ശാന്തമാകുന്നു.
പ്രാണേ ശാന്തേ ഽന്തര് അസ്പര്ശാജ് ജീവോ നിപുണമൂകതാമ് । യാതി ശാന്തേ നഭോവായാവ് അദൃശ്യത്വം യഥാ രജഃ
ശ്വാസം ശാന്തമായിരിക്കുമ്പോഴും അകത്തുള്ള സ്പർശം ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും, ജീവൻ ആഴത്തിലുള്ള മൗനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. ആകാശവും കാറ്റും ശാന്തമായപ്പോൾ പൊടി കാണാതാകുന്നതുപോലെ.