രഥസ് ത്വ് അസ്യാസ് സ്മൃതഃ പ്രാണഃ കലനായാ മുനീശ്വര । യത്ര പ്രാണമരുത് തത്ര മനനം പരിതിഷ്ഠതി
മഹർഷേ, ഈ കണക്കിന്റെ രഥം പ്രാണനാണ്; പ്രാണവായു എവിടെയുണ്ടോ, അവിടെ തന്നെ ചിന്തയും നിലകൊള്ളുന്നു.
യത്ര സ്ഥിതൈഷാ കലനാ തദ് ഏവ പരിചോപതി । യത് പ്രയാതി വനം വാത്യാ തദ് ഏവ പരിഘൂര്ണതേ
ഈ കണക്കു നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത് അതു സജീവമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; കാറ്റ് കാട്ടിലേക്കു പോകുമ്പോൾ അതു അവിടെ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
മനസ്യ് ആകാശസംലീനേ ന പ്രാണഃ പരിചോപതി । തേജസ്യ് അസത്താമ് ആയാതേ ന രൂപമ് ഇവ രാജതേ
മനസ്സ് ആകാശത്തോട് ഒന്നിച്ച് ലയിച്ചാൽ, പ്രാണൻ നിലനിൽക്കില്ല; അതുപോലെ, വെളിച്ചം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ രൂപം തിളങ്ങാറില്ല.
പ്രാണേ പ്രശാന്തേ മനുതേ ന മനോ ഽന്തര് മനാഗ് അപി । വാത്യായാമ് ഉപശാന്തായാം ന രജോ ഹി വികമ്പതേ
പ്രാണൻ ശാന്തമായാൽ, മനസ്സ് അകത്തൊന്നും ചിന്തിക്കില്ല; അതുപോലെ, കാറ്റ് നിശ്ശബ്ദമായാൽ പൊടി ഇളകാറില്ല.
യത്ര പ്രാണമരുദ് യാതി മനസ് തത്രൈവ തിഷ്ഠതി । യത്ര യത്രാനുസരതി രഥസ് തത്രൈവ സാരഥിഃ
പ്രാണവായു പോകുന്നിടത്തേയ്ക്കാണ് മനസ്സ് നില്ക്കുന്നത്; എങ്ങോട്ടാണ് രഥം പോകുന്നത്, അവിടത്താണ് സാരഥിയും.
പ്രാണസമ്പ്രേരിതം ചിത്തം യാതി ദേശാന്തരം ക്ഷണാത് । ക്ഷേപണോന്മുക്തപാഷാണ ഇവ തന് നാന്യഥാ ജവി
പ്രാണൻ ഉണർത്തിയ മനസ്സ് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മറ്റിടത്തേക്ക് പോകുന്നു; കയറ്റം വിട്ട കല്ല് എത്ര വേഗത്തിൽ പോകുന്നുവോ, അതുപോലെയാണ്, ഇതിന് മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല.
യത്ര പുഷ്പം തത്ര ഗന്ധോ യത്രാഗ്നിസ് തത്ര ചോഷ്ണതാ । യത്ര പ്രാണോ മനസ് തത്ര യത്രേന്ദുസ് തത്ര തദ്രുചിഃ
പൂവ് എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ സുഗന്ധവും ഉണ്ടാകും; അഗ്നി എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ ചൂടും ഉണ്ടാകും; പ്രാണൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ മനസ്സും ഉണ്ടാകും; ചന്ദ്രൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ അവന്റെ പ്രകാശവും ഉണ്ടാകും.
സംവിത്തിഃ പവനസ്പന്ദാന് നാഡീസംസ്പര്ശതസ് സ്വതഃ । സംവിത്തേസ് സ്ഫാരതാ ചിത്തമ് അതസ് തത് പ്രാണകോടരേ
ബോധം വായുവിന്റെ ചലനത്തിൽ നിന്നും നാഡികളുടെ സ്പർശത്തിൽ നിന്നും സ്വയം തന്നെ നിന്നും ഉദിക്കുന്നു; ബോധം വ്യാപിക്കുന്നതാണു മനസ്സ്, അതുകൊണ്ടു മനസ്സ് പ്രാണനിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വത്ര വിദ്യതേ സംവിദ് വ്യോമസ്വച്ഛാ ജഡാജഡേ । ക്ഷുഭ്യതീവ തു സാ പ്രാണസ്പന്ദാദ് ഇത്യ് അനുഭൂയതേ
ബോധം എല്ലായിടത്തും, ആകാശം പോലെ തെളിഞ്ഞതും, ജഡത്തിലും ചേതനത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ പ്രാണന്റെ ചലനത്തിൽ അതിന്റെ അലയ്ക്കൽ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.
സത്താമാത്രസ്വരൂപേണ ജഡേഷു സമവസ്ഥിതാ । പ്രാണസമ്ബോധിതോദേതി വേദനാത്മതയാജഡേ
ജഡങ്ങളിൽ ബോധം വെറും നിലനില്പായി നിലകൊള്ളുന്നു; പ്രാണൻ ഉണർത്തുമ്പോൾ, ചേതനവസ്തുക്കളിൽ അതു അനുഭവം എന്ന രൂപത്തിൽ ഉയരുന്നു.
നാനാസ്ഫാരസമുല്ലാസൈര് യഃ പൂര്വം പരിവല്ഗിതഃ । പ്രാണോ ഽതീതേ തു മനനേ സ ഏവാശു ന ചോപതി
നാനാവിധമായ ഉല്ലാസഭരിതമായ പ്രേരണകളാൽ മുമ്പ് ഉത്സാഹത്തോടെ നീങ്ങിയിരുന്ന പ്രാണൻ, ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയാൽ, അത്ര വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു വരാറില്ല.
പുര്യഷ്ടകേ ചിത് പരമാ സ്വേ മുനേ പ്രതിബിമ്ബതി । ആദര്ശ ഏവ പ്രതിമാ ദൃശ്യതേ നോപലാദിഷു
മഹർഷേ, പരമചൈതന്യം സൂക്ഷ്മശരീരത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു, അതുപോലെ ഒരു കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിബിംബം കാണുന്നതുപോലെയാണ്. എന്നാൽ മറ്റുള്ള വസ്തുക്കളിൽ അതു കാണാനാവില്ല.
മനഃ പുര്യഷ്ടകം വിദ്ധി സര്വകാര്യൈകകാരണമ് । തദ് ഏവ ഭേദൈഃ കഥിതമ് അന്യൈസ് സ്വാശയകല്പിതൈഃ
മനസ്സ് തന്നെയാണ് സൂക്ഷ്മശരീരം, എല്ലാകാര്യങ്ങൾക്കും ഏകകാരണമായത്. മറ്റുള്ളവർ അവരുടെ മനോഭാവപ്രകാരം അതിനെ പലവിധത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു.
യസ്മാദ് ഉദേതി ഫലമ് ആകുലദൃശ്യജാലം തത് തന് ന വസ്ത്വിതരദ് ഇത്യ് അനുഭൂതമ് ഉച്ചൈഃ । തസ്മാന് മനോ വിപരിവര്തി ഹി ദേഹദൃഷ്ട്യാ സര്വം തു തത്പരമ് അവസ്ത്വ് ഇതി വിദ്ധി തത് ത്വമ്
എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ, എല്ലാത്തിനെയും കലഹഭരിതമായ അനുഭവങ്ങളായി കാണുന്ന ഫലം മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ, അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലെന്ന് വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് ശരീരബോധത്തിലൂടെ എല്ലാം പരമമായ അസത്യമായി മാറ്റുന്നു; അതാണ് നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എന്നു അറിക.
മുനേ ശൃണു കഥം കാര്യകാരിണീ സ്പന്ദശാലിനീ । പതന്തീവ ചിതിഃ പുംസാമ് ഉപൈതി മരണാഭിധാമ്
മഹർഷേ, മനസ്സാക്ഷി സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ചൈതന്യം എങ്ങനെ വീണുപോകുന്നതുപോലെയും, ജീവികൾക്ക് മരണമെന്ന പേരിൽ എത്തുന്നതുമാണെന്ന് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
പ്രാക്തനൈസ് തൈര് ഇഹാന്യൈശ് ച സ്വൈര് മനോമനനേഹിതൈഃ । കര്മവാതൈര് വിചിത്രേഹൈഃ പരിപീവരതാം ഗതൈഃ
സ്വന്തം ചിന്തകളും മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളും, മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രവൃത്തികളും, പലവിധം ശക്തിയാർന്ന കർമ്മഫലങ്ങളുമൊക്കെയായി ഈ ചൈതന്യം ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.
മനസ്ത്വം യാ ഗതാ ശക്തിസ് സുജഡേവ മുനേ ചിതേഃ । സാ സ്ഫുരത്യ് അനയാ ബ്രഹ്മന് സ്വചിതാ സാക്ഷിഭൂതയാ
മഹർഷേ, മനസ്സായി മാറിയ ശക്തി ചൈതന്യത്തിന്റെ ഒരു ജഡമായ ഭാഗം മാത്രമാണ്; അതിലൂടെ തന്നെ, ബ്രഹ്മൻ, ഈ ചൈതന്യം സ്വയം സാക്ഷിയായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
അസ്യാഃ പ്രസാദാദ് ഇഹ സാ ചിത് കലങ്കവതീ മുനേ । ജഗദ്ഗന്ധര്വനഗരം കരോതി ന കരോതി ച
ഇതിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, മഹർഷേ, ഈ ചൈതന്യം ഇവിടെ മങ്ങിയതുപോലാകും; ഇത് ലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയും, സൃഷ്ടിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഗന്ധർവനഗരം പോലെ.
വിനാത്മസത്തയാ ജീവോ മൂകസ് തിഷ്ഠതി കുഡ്യവത് । തത്സത്തയാ പ്രസ്ഫുരതി നഭസ്സമ്പ്രേരിതാശ്മവത്
ആത്മാവിന്റെ സത്ത ഇല്ലാത്തപ്പോൾ, ജീവൻ മതിലുപോലെ നിശ്ശബ്ദനായി നില്ക്കുന്നു; ആ സത്ത ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ആകാശത്ത് എറിഞ്ഞ കല്ലുപോലെ ഉണർന്നു ചലിക്കുന്നു.
യഥാ സ്ഫുരത്യ് അതിജഡമ് അയോ ഽയസ്കാന്തസന്നിധൌ । തഥാ സ്ഫുരതി ജീവോ ഽയം സതി സര്വഗതേ പരേ
ഏതുപോലെ അത്യന്തം ജഡമായ ഇരുമ്പ് കാന്തക്കല്ലിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഉണരുന്നു, അതുപോലെ സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മാവ് ഉണ്ടെങ്കിൽ ഈ ജീവനും ഉണരുന്നു.
സര്വസ്ഥയാത്മശക്ത്യൈവ ജീവ ഏഷ സ്ഫുരത്യ് അലമ് । മകുരോ ബിമ്ബമ് ആദത്തേ ദ്രവ്യാന് നാന്തസ്സ്ഥിതാദ് അപി
എവിടെയും ഉള്ള ആത്മശക്തിയാൽ മാത്രമാണ് ഈ ജീവൻ ഉണരുന്നത്; കണ്ണാടി അതിനകത്ത് ഇല്ലാത്ത വസ്തുക്കളുടേയും പ്രതിഫലനം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
സുവിസ്മൃതസ്വഭാവത്വാച് ജീവോ ഽയം ജഡതാം ഗതഃ । മോഹാദ് വിസ്മൃതഭാവത്വാച് ഛൂദ്രതാമ് ഇവ സദ്ദ്വിജഃ
സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി മറന്നതിനാൽ ഈ ജീവൻ ജഡതയിൽ ആകുന്നു; മായയാൽ സ്വഭാവം മറന്നതുകൊണ്ട്, ഉന്നതനായ ദ്വിജൻ ചീത്തയാകുന്നതുപോലെ ആണ്.
പ്രവിസ്മൃതസ്വഭാവാ ഹി ചിച് ചിത്തത്വമ് ഉപാഗതാ । മോഹോപഹതചിത്തത്വാത് സുമഹാന് ഇവ ദീനതാമ്
തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി മറന്നവർ, മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു മാത്രം എത്തിപ്പെടുന്നു; അവരുടേത് മോഹം കൊണ്ടു ബാധിച്ച മനസ്സായതിനാൽ, ധനികർ ദാരിദ്ര്യത്തിലായപോലെ, അവർ വലിയ ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു.
ജഡയാവശയാ ദേഹോ വാതശക്തിസമാനയാ । സഞ്ചാല്യതേ കലനയാ പത്ത്രം വാ വീചിമാലയാ
ജഡതയുടെ അധീനതയിലും വായുവിന്റെ ശക്തിയിലും ആയിരിക്കുന്നു ഈ ശരീരം; അതു കണക്കുകൂട്ടലാൽ ഇളക്കപ്പെടുന്നു, ഒരു ഇല തിരമാലകളാൽ ഇളക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.
കര്മാത്മനാ വരാകേണ ജീവേന മനസാമുനാ । ചാല്യന്തേ ദേഹയന്ത്രാണി പാഷാണാ ഇവ വായുനാ
കർമ്മത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ള ദുർഭാഗ്യനായ ജീവൻ തന്റെ മനസ്സിലൂടെ ശരീരയന്ത്രങ്ങളെ ഇളക്കുന്നു, കല്ലുകൾ വായുവാൽ ഇളക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.
ശരീരശകടാനാം ഹി കര്ഷണേ പരമാത്മനാ । മനഃപ്രാണോദയൌ ബ്രഹ്മന് കൃതൌ കര്മകരൌ ദൃഢൌ
ശരീരരഥങ്ങളെ പരമാത്മാവ് ഇഴയ്ക്കുമ്പോൾ, മനസ്സും പ്രാണനും, ബ്രഹ്മൻ, അതിലെ ശക്തമായ രണ്ടു കർമ്മകാരകരാണ്.
ചിജ് ജഡം തൂരരീകൃത്യ രൂപം ജീവത്വമ് ഏവ ച । മനോരഥമ് ഉപാരുഹ്യ വഹത്പ്രാണതുരങ്ഗമമ്
ചൈതന്യവും ജഡതയും, രൂപവും ജീവനും എല്ലാം അകറ്റി, മനസ്സിന്റെ കുതിരയിലേറി, പ്രാണന്റെ കുതിരയെ ഓടിപ്പിക്കുന്നതാണ് അതു.
ക്വചിജ് ജാതപദാര്ഥത്വം ക്വചിന് നഷ്ടപദാര്ഥതാമ് । ക്വചിദ് ബഹുപദാര്ഥത്വം ക്വചിന് നാനാപദാര്ഥതാം
ഒരിടത്ത് അതിന് വസ്തുക്കളുടെ അവസ്ഥ ലഭിക്കും, മറ്റിടത്ത് വസ്തുക്കൾ ഇല്ലാതാവും; ചിലപ്പോൾ അനവധി വസ്തുക്കളും, ചിലപ്പോൾ പലവിധ വസ്തുക്കളും ഉണ്ടായിരിക്കും.
ഗതേവ ഭിന്നേവാസ്തേച്ഛമ് അത്യജന്തീ നിജം പദമ് । ജലതേവ തരങ്ഗത്വം സൈവാസേവ സദോദിതാ
പോകുന്നതുപോലും, തകരുന്നതുപോലും തോന്നുമ്പോഴും, അതിന്റെ സ്ഥാനം വിട്ടുപോകുന്നില്ല; വെള്ളം തരംഗമായി മാറുന്നതുപോലെ, അതു എപ്പോഴും അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ഉദിക്കുന്നു.
ഉപജീവ്യാത്മനോ രൂപം പരം സ്ഫുരതി വൃത്തിഷു । ആലോകമ് ഉപജീവ്യേമം രൂപശ്രീര് ദ്രവ്യഗാ യഥാ
സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന ആത്മാവിന്റെ രൂപം, പ്രവർത്തികളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; പ്രകാശം ആശ്രയിച്ച് രൂപത്തിന്റെ ഭംഗി വസ്തുക്കളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ.