ഗന്ധതന്മാത്രപവനസമ്ബന്ധോ ഗന്ധസംവിദഃ । ആസാം തു മനസാ ഹീനം വേദനം പരമൈവ ചിത്
വാസനയുടെ സൂക്ഷ്മതയും വായുവുമായി ചേരുമ്പോൾ വാസനയെ അറിയുന്ന ബോധം ഉണ്ടാകും. ഇതിൽ മനസില്ലാതെ ഉണ്ടാകുന്ന അനുഭവം അതിവിശുദ്ധമായ ബോധമാണ്.
ശബ്ദതന്മാത്രശ്രവണശക്തേസ് സങ്ഗാന് മനോ വിനാ । സുഷുപ്തസദൃശീ സംവിത് പരമാ ചിദ് ഉദാഹൃതാ
ശബ്ദത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതയും കേൾവിയുടെ ശേഷിയും മനസില്ലാതെ ഒന്നിച്ചാൽ, ആ ബോധം ഗഹനനിദ്രപോലെയാകും; അതാണ് പരമ ബോധം എന്ന് പറയുന്നു.
ക്രിയോന്മുഖത്വം സങ്കല്പാത് സങ്കല്പോ മനനക്രമഃ । മനനം ചിത്സ്വകാലുഷ്യമ് ആത്മാ ചിന് നിര്മലാ ഭവേത്
നടപടിക്കുള്ള ആഗ്രഹം ഉദ്ദേശത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്; ഉദ്ദേശം ആലോചനയുടെ ക്രമമാണ്; ആലോചനം ബോധത്തിന്റെ അശുദ്ധിയാണ്, എന്നാൽ ആത്മാവ് ശുദ്ധമായ ബോധം തന്നെയാണ്.
ചിത് പ്രകാശാത്മികാ നിത്യാ സ്വാത്മന്യ് ഏവ ച സംസ്ഥിതാ । ഇദമ് അന്തര് ജഗദ് ധത്തേ സന്നിവേശം യഥാ ശിലാ
ബോധം പ്രകാശസ്വഭാവമുള്ളതും ശാശ്വതവും സ്വയം തന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നതുമാണ്. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഈ ലോകത്തിന്റെ ക്രമം ഒരു കല്ലുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
അദ്വിതീയം ദധാനേദം വികാരാദിവിവര്ജിതാ । നാസ്തമ് ഏതി ന ചോദേതി സ്പന്ദതേ നോ ന വര്ധതേ
ഇത് ഏകത്വം ധരിച്ച്, മാറ്റങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ, അസ്തമിക്കുകയോ ഉദിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; അതിന് ചലനമില്ല, വളരുകയും ചെയ്യുന്നില്ല.
സങ്കല്പാജ് ജീവതാമ് ഏത്യ നിസ്സങ്കല്പാത്മനാത്മനാ । ചിജ് ജഡം ചാജഡം ഭാവം ഭാവയന്തീ സ്വയം സ്ഥിതാ
ചിന്തയിലൂടെ ഇത് ജീവത്വം പ്രാപിക്കുന്നു; ചിന്തകളില്ലാത്ത സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് ചൈതന്യവും ജഡത്വവും അജഡത്വവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്.
രഥസ് ത്വ് അസ്യാസ് സ്മൃതോ ജീവോ ജീവസ്യാഹങ്കൃതീ രഥഃ । അഹങ്കൃതേ രഥോ ബുദ്ധിസ് തഥാ ബുദ്ധേര് മനോ രഥഃ
ഇതിന്റേതായി രഥം ജീവൻ എന്നു പറയുന്നു; ജീവന് രഥം അഹംഭാവമാണ്; അഹംഭാവത്തിന് രഥം ബുദ്ധിയാണ്; ബുദ്ധിക്ക് രഥം മനസ്സാണ്.
മനസസ് തു രഥഃ പ്രാണഃ പ്രാണസ്യാക്ഷഗണോ രഥഃ । അക്ഷൌഘസ്യ രഥോ ദേഹോ ദേഹസ്യ സ്പന്ദനം രഥഃ
മനസ്സിന് രഥം പ്രാണനാണ്; പ്രാണന് രഥം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആണ്; ഇന്ദ്രിയസ്രോതസ്സിന് രഥം ശരീരമാണ്; ശരീരത്തിന് രഥം ചലനമാണ്.
സ്പന്ദനം കര്മ സംസാരോ ജരാമരണപഞ്ജരമ് । ഏവം പ്രവര്തിതം ചക്രമ് ഇദമ് ആധിവിഭൂതിജമ്
ചലനം തന്നെയാണ് പ്രവൃത്തി; ജനനമരണചക്രം വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണവും അടയ്ക്കുന്ന ഒരു പഞ്ചരമാണ്. ഇങ്ങനെ, ദുഃഖവും ശക്തിയും കൊണ്ടു ഉരുത്തിരിഞ്ഞ ഈ ചക്രം തുടർച്ചയായി തിരിയുന്നു.
പ്രതിഭാസത ഏവാത്മന്യ് അസത്സ്വപ്ന ഇവാതതഃ । മനാഗ് അപി ന സത്യാത്മ മൃഗതൃഷ്ണാമ്ബുവത് സ്ഥിതമ്
ഇത് സ്വപ്നത്തിലെ അസത്യത്വംപോലെ ആത്മാവിനുള്ളിൽ മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; യഥാർത്ഥ ആത്മാവിൽ ഇതിന് ഒരു കണികപോലും സത്യസംബന്ധമില്ല, മൃഗതൃഷ്ണയിലെ വെള്ളംപോലെ.
രഥസ് ത്വ് അസ്യാസ് സ്മൃതഃ പ്രാണഃ കലനായാ മുനീശ്വര । യത്ര പ്രാണമരുത് തത്ര മനനം പരിതിഷ്ഠതി
മഹർഷേ, ഈ കണക്കിന്റെ രഥം പ്രാണനാണ്; പ്രാണവായു എവിടെയുണ്ടോ, അവിടെ തന്നെ ചിന്തയും നിലകൊള്ളുന്നു.
യത്ര സ്ഥിതൈഷാ കലനാ തദ് ഏവ പരിചോപതി । യത് പ്രയാതി വനം വാത്യാ തദ് ഏവ പരിഘൂര്ണതേ
ഈ കണക്കു നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത് അതു സജീവമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; കാറ്റ് കാട്ടിലേക്കു പോകുമ്പോൾ അതു അവിടെ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
മനസ്യ് ആകാശസംലീനേ ന പ്രാണഃ പരിചോപതി । തേജസ്യ് അസത്താമ് ആയാതേ ന രൂപമ് ഇവ രാജതേ
മനസ്സ് ആകാശത്തോട് ഒന്നിച്ച് ലയിച്ചാൽ, പ്രാണൻ നിലനിൽക്കില്ല; അതുപോലെ, വെളിച്ചം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ രൂപം തിളങ്ങാറില്ല.
പ്രാണേ പ്രശാന്തേ മനുതേ ന മനോ ഽന്തര് മനാഗ് അപി । വാത്യായാമ് ഉപശാന്തായാം ന രജോ ഹി വികമ്പതേ
പ്രാണൻ ശാന്തമായാൽ, മനസ്സ് അകത്തൊന്നും ചിന്തിക്കില്ല; അതുപോലെ, കാറ്റ് നിശ്ശബ്ദമായാൽ പൊടി ഇളകാറില്ല.
യത്ര പ്രാണമരുദ് യാതി മനസ് തത്രൈവ തിഷ്ഠതി । യത്ര യത്രാനുസരതി രഥസ് തത്രൈവ സാരഥിഃ
പ്രാണവായു പോകുന്നിടത്തേയ്ക്കാണ് മനസ്സ് നില്ക്കുന്നത്; എങ്ങോട്ടാണ് രഥം പോകുന്നത്, അവിടത്താണ് സാരഥിയും.
പ്രാണസമ്പ്രേരിതം ചിത്തം യാതി ദേശാന്തരം ക്ഷണാത് । ക്ഷേപണോന്മുക്തപാഷാണ ഇവ തന് നാന്യഥാ ജവി
പ്രാണൻ ഉണർത്തിയ മനസ്സ് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മറ്റിടത്തേക്ക് പോകുന്നു; കയറ്റം വിട്ട കല്ല് എത്ര വേഗത്തിൽ പോകുന്നുവോ, അതുപോലെയാണ്, ഇതിന് മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല.
യത്ര പുഷ്പം തത്ര ഗന്ധോ യത്രാഗ്നിസ് തത്ര ചോഷ്ണതാ । യത്ര പ്രാണോ മനസ് തത്ര യത്രേന്ദുസ് തത്ര തദ്രുചിഃ
പൂവ് എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ സുഗന്ധവും ഉണ്ടാകും; അഗ്നി എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ ചൂടും ഉണ്ടാകും; പ്രാണൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ മനസ്സും ഉണ്ടാകും; ചന്ദ്രൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ അവന്റെ പ്രകാശവും ഉണ്ടാകും.
സംവിത്തിഃ പവനസ്പന്ദാന് നാഡീസംസ്പര്ശതസ് സ്വതഃ । സംവിത്തേസ് സ്ഫാരതാ ചിത്തമ് അതസ് തത് പ്രാണകോടരേ
ബോധം വായുവിന്റെ ചലനത്തിൽ നിന്നും നാഡികളുടെ സ്പർശത്തിൽ നിന്നും സ്വയം തന്നെ നിന്നും ഉദിക്കുന്നു; ബോധം വ്യാപിക്കുന്നതാണു മനസ്സ്, അതുകൊണ്ടു മനസ്സ് പ്രാണനിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വത്ര വിദ്യതേ സംവിദ് വ്യോമസ്വച്ഛാ ജഡാജഡേ । ക്ഷുഭ്യതീവ തു സാ പ്രാണസ്പന്ദാദ് ഇത്യ് അനുഭൂയതേ
ബോധം എല്ലായിടത്തും, ആകാശം പോലെ തെളിഞ്ഞതും, ജഡത്തിലും ചേതനത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ പ്രാണന്റെ ചലനത്തിൽ അതിന്റെ അലയ്ക്കൽ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.
സത്താമാത്രസ്വരൂപേണ ജഡേഷു സമവസ്ഥിതാ । പ്രാണസമ്ബോധിതോദേതി വേദനാത്മതയാജഡേ
ജഡങ്ങളിൽ ബോധം വെറും നിലനില്പായി നിലകൊള്ളുന്നു; പ്രാണൻ ഉണർത്തുമ്പോൾ, ചേതനവസ്തുക്കളിൽ അതു അനുഭവം എന്ന രൂപത്തിൽ ഉയരുന്നു.
നാനാസ്ഫാരസമുല്ലാസൈര് യഃ പൂര്വം പരിവല്ഗിതഃ । പ്രാണോ ഽതീതേ തു മനനേ സ ഏവാശു ന ചോപതി
നാനാവിധമായ ഉല്ലാസഭരിതമായ പ്രേരണകളാൽ മുമ്പ് ഉത്സാഹത്തോടെ നീങ്ങിയിരുന്ന പ്രാണൻ, ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയാൽ, അത്ര വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു വരാറില്ല.
പുര്യഷ്ടകേ ചിത് പരമാ സ്വേ മുനേ പ്രതിബിമ്ബതി । ആദര്ശ ഏവ പ്രതിമാ ദൃശ്യതേ നോപലാദിഷു
മഹർഷേ, പരമചൈതന്യം സൂക്ഷ്മശരീരത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു, അതുപോലെ ഒരു കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിബിംബം കാണുന്നതുപോലെയാണ്. എന്നാൽ മറ്റുള്ള വസ്തുക്കളിൽ അതു കാണാനാവില്ല.
മനഃ പുര്യഷ്ടകം വിദ്ധി സര്വകാര്യൈകകാരണമ് । തദ് ഏവ ഭേദൈഃ കഥിതമ് അന്യൈസ് സ്വാശയകല്പിതൈഃ
മനസ്സ് തന്നെയാണ് സൂക്ഷ്മശരീരം, എല്ലാകാര്യങ്ങൾക്കും ഏകകാരണമായത്. മറ്റുള്ളവർ അവരുടെ മനോഭാവപ്രകാരം അതിനെ പലവിധത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു.
യസ്മാദ് ഉദേതി ഫലമ് ആകുലദൃശ്യജാലം തത് തന് ന വസ്ത്വിതരദ് ഇത്യ് അനുഭൂതമ് ഉച്ചൈഃ । തസ്മാന് മനോ വിപരിവര്തി ഹി ദേഹദൃഷ്ട്യാ സര്വം തു തത്പരമ് അവസ്ത്വ് ഇതി വിദ്ധി തത് ത്വമ്
എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ, എല്ലാത്തിനെയും കലഹഭരിതമായ അനുഭവങ്ങളായി കാണുന്ന ഫലം മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ, അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലെന്ന് വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് ശരീരബോധത്തിലൂടെ എല്ലാം പരമമായ അസത്യമായി മാറ്റുന്നു; അതാണ് നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എന്നു അറിക.
മുനേ ശൃണു കഥം കാര്യകാരിണീ സ്പന്ദശാലിനീ । പതന്തീവ ചിതിഃ പുംസാമ് ഉപൈതി മരണാഭിധാമ്
മഹർഷേ, മനസ്സാക്ഷി സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ചൈതന്യം എങ്ങനെ വീണുപോകുന്നതുപോലെയും, ജീവികൾക്ക് മരണമെന്ന പേരിൽ എത്തുന്നതുമാണെന്ന് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
പ്രാക്തനൈസ് തൈര് ഇഹാന്യൈശ് ച സ്വൈര് മനോമനനേഹിതൈഃ । കര്മവാതൈര് വിചിത്രേഹൈഃ പരിപീവരതാം ഗതൈഃ
സ്വന്തം ചിന്തകളും മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളും, മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രവൃത്തികളും, പലവിധം ശക്തിയാർന്ന കർമ്മഫലങ്ങളുമൊക്കെയായി ഈ ചൈതന്യം ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.
മനസ്ത്വം യാ ഗതാ ശക്തിസ് സുജഡേവ മുനേ ചിതേഃ । സാ സ്ഫുരത്യ് അനയാ ബ്രഹ്മന് സ്വചിതാ സാക്ഷിഭൂതയാ
മഹർഷേ, മനസ്സായി മാറിയ ശക്തി ചൈതന്യത്തിന്റെ ഒരു ജഡമായ ഭാഗം മാത്രമാണ്; അതിലൂടെ തന്നെ, ബ്രഹ്മൻ, ഈ ചൈതന്യം സ്വയം സാക്ഷിയായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
അസ്യാഃ പ്രസാദാദ് ഇഹ സാ ചിത് കലങ്കവതീ മുനേ । ജഗദ്ഗന്ധര്വനഗരം കരോതി ന കരോതി ച
ഇതിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, മഹർഷേ, ഈ ചൈതന്യം ഇവിടെ മങ്ങിയതുപോലാകും; ഇത് ലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയും, സൃഷ്ടിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഗന്ധർവനഗരം പോലെ.
വിനാത്മസത്തയാ ജീവോ മൂകസ് തിഷ്ഠതി കുഡ്യവത് । തത്സത്തയാ പ്രസ്ഫുരതി നഭസ്സമ്പ്രേരിതാശ്മവത്
ആത്മാവിന്റെ സത്ത ഇല്ലാത്തപ്പോൾ, ജീവൻ മതിലുപോലെ നിശ്ശബ്ദനായി നില്ക്കുന്നു; ആ സത്ത ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ആകാശത്ത് എറിഞ്ഞ കല്ലുപോലെ ഉണർന്നു ചലിക്കുന്നു.
യഥാ സ്ഫുരത്യ് അതിജഡമ് അയോ ഽയസ്കാന്തസന്നിധൌ । തഥാ സ്ഫുരതി ജീവോ ഽയം സതി സര്വഗതേ പരേ
ഏതുപോലെ അത്യന്തം ജഡമായ ഇരുമ്പ് കാന്തക്കല്ലിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഉണരുന്നു, അതുപോലെ സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മാവ് ഉണ്ടെങ്കിൽ ഈ ജീവനും ഉണരുന്നു.