പരസ്പരവിനാശോത്കേ ശ്രേയസ്യൌ ന കദാചന । സുഖദുഃഖദശേ രാമ തഡിത്പ്രസരഭങ്ഗുരേ
ഒരുവൻ മറ്റൊരുവന്റെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു ഒരിക്കലും സത്യമായ നല്ലതൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല, രാമാ. അവരുടെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും മിന്നൽപോലെ ക്ഷണികമായതാണ്.
യേ വിരക്താ മഹാത്മാനസ് സുവിവിക്താ ഭവാദൃശഃ । പുരുഷാന് വിദ്ധി താന് വന്ദ്യാന് ഭോഗമോക്ഷൈകഭാഗിനഃ
യാരാണ് വൈരാഗ്യവും, ഏകാന്തതയും ഉള്ള മഹാത്മാക്കൾ, രാമാ, നിനക്കുപോലുള്ളവർ, അവരെ നീ വന്ദിക്കേണ്ടവരായി അറിയണം. ആർക്കാണ് ഭോഗവും മോക്ഷവും ഒരുപോലെ ലഭിക്കുന്നത്.
വിവേകം പരമ് ആശ്രിത്യ വൈരാഗ്യാഭ്യാസയോഗതഃ । സംസാരസരിതം ഘോരാമ് ഇമാമ് ആപദമ് ഉത്തരേത്
പരമമായ വിവേകത്തെയും വൈരാഗ്യത്തിന്റെ അഭ്യാസത്തെയും ആശ്രയിച്ച്, ഈ ഭയങ്കരമായ സംസാരനദിയും അതിലെ കഷ്ടതകളും കടന്ന് കടക്കണം.
ന സ്വപ്തവ്യം തു സംസാരമായാസ്വ് ഇഹ വിജാനതാ । വിഷമൂര്ഛനസമ്മോഹദായിനീഷു വിവേകിനാ
ഈ സംസാരമോഹത്തിൽ, വിഷംപോലുള്ള മയക്കവും ഭ്രമവും ഉണ്ടാക്കുന്ന ലോകത്തിൽ, അറിവുള്ളവൻ അശ്രദ്ധയോടെ ജീവിക്കരുത്; വിവേകത്തോടെ ഇരിക്കണം.
സംസാരമ് ഇമമ് ആസാദ്യ യസ് തിഷ്ഠത്യ് അവഹേലയാ । ജ്വലിതസ്യ ഗൃഹസ്യോച്ചൈശ് ശേതേ താര്ണസ്യ സോ ഽന്തരേ
ഈ സംസാരത്തെ നേരിട്ട്, അവഹേളനത്തോടെ ജീവിക്കുന്നവൻ, തീപിടിച്ച വീട്ടിനകത്ത് ഉറങ്ങുന്നവനോ, കുത്തൊഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ കിടക്കുന്നവനോ പോലെയാണ്.
യത് പ്രാപ്യ ന നിവര്തന്തേ യദ് ആസാദ്യ ന ശോച്യതേ । തത് പദം ശേമുഷീലഭ്യമ് അസ്ത്യ് ഏവാത്ര ന സംശയഃ
ഏറ്റെടുത്താൽ പിന്നെ തിരികെ വരേണ്ടതില്ലാത്തതും, അതിലെത്തിയാൽ ദുഃഖം ഇല്ലാത്തതുമായ ഒരു സ്ഥിതി ഉണ്ട്; അതു ജ്ഞാനികൾക്ക് നേടാവുന്നതാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
നാസ്തി ചേത് തദ് വിചാരേണ ദോഷഃ കോ ഭവതാം ഭവേത് । അസ്തി ചേത് തത് സമുത്തീര്ണാ ഭവിഷ്യഥ ഭവാര്ണവാത്
നിങ്ങള് ആലോചിച്ചാല് അതില്ലെങ്കില് നിങ്ങള്ക്കെന്ത് തെറ്റാണ് ഉണ്ടാവുക? അതുണ്ടെങ്കില് നിങ്ങള് ജനനമരണസമുദ്രം കടന്ന് രക്ഷപ്പെടും.
പ്രവൃത്തിഃ പുരുഷസ്യേഹ മോക്ഷോപായവിചാരണേ । യദാ ഭവത്യ് ആശു തദാ മോക്ഷഭാഗീ സ ഉച്യതേ
മോക്ഷം നേടാനുള്ള മാര്ഗ്ഗം അന്വേഷിക്കാന് ഒരാള് ഉടന് തിരിയുമ്പോള് അവന് മോക്ഷം പ്രാപിച്ചവനാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
അനപായി നിരാശങ്കം സ്വാസ്ഥ്യം വിഗതവിഭ്രമമ് । ന വിനാ കേവലീഭാവം വിദ്യതേ ഭുവനത്രയേ
നിശ്ചലവും ആശങ്കകളില്ലാത്തതുമായ മനസ്സിന്റെ സമാധാനം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും, ഒറ്റയ്ക്കുള്ള നിലയില്ലാതെ ലഭിക്കില്ല.
തത്പ്രാപ്താവ് ഉത്തമപ്രാപ്തൌ ന ക്ലേശ ഉപയുജ്യതേ । ന മിത്രാണ്യ് ഉപകുര്വന്തി ന ധനാനി ന ബന്ധവഃ
ആ പരമാവസ്ഥയെ നേടുമ്പോള് കഷ്ടപ്പാടുകള് വേണ്ടതില്ല; സുഹൃത്തുക്കളും ധനവും ബന്ധുക്കളും അതിന് സഹായകരരല്ല.
ന ഹസ്തപാദചലനം ന ദേശാന്തരസങ്ഗമഃ । ക്ലേശാതിശയസാധ്യോ വാ ന തീര്ഥായതനാശ്രയഃ
കൈകാലുകള് നീക്കുന്നതോ, വിദേശങ്ങളിലേക്ക് യാത്രചെയ്യുന്നതോ, അത്യന്തം കഠിനമായ വ്രതങ്ങളോ, തീര്ത്ഥയാത്രകളോ അതിന് ആവശ്യമായില്ല.
പുരുഷാര്ഥൈകസാധ്യേന വാസനൈകാര്ഥകര്മണാ । കേവലം തന് മനോമാത്രജയേനാസാദ്യതേ പദമ്
മനസ്സിനെ പൂര്ണമായി ജയിച്ചാല് മാത്രമേ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഏക ലക്ഷ്യമായ ആ അവസ്ഥ നേടാന് കഴിയൂ.
വിവേകമാത്രസാധ്യം തദ്വിചാരൈകാന്തനിശ്ചയമ് । ത്യജതാ ദുഃഖജാലാനി നരേണ തദ് അവാപ്യതേ
അതു ലഭിക്കാനാകുന്നത് വിവേകത്താലും, ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തയിലൂടെയും മാത്രമാണ്. ദുഃഖങ്ങളുടെ കുടക്കെട്ട് ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് അതിനെ നേടാന് കഴിയും.
സുഖസേവ്യാസനസ്ഥേന തദ് വിചാരയതാ സ്വയമ് । ന ശോച്യതേ പദം പ്രാപ്യ ന ച ഭൂയോ ഽഭിജായതേ
ആനന്ദത്തോടെ ഇരുന്നു സ്വയം ആ വിഷയത്തില് ആലോചിച്ചാല്, ആ നിലയിലേക്കെത്താം. അതിലെത്തിയാല് ഇനി ദുഃഖം ഇല്ല, വീണ്ടും ജനനവും ഉണ്ടാകില്ല.
തത് സമസ്തസുഖാസാരസീമാന്തം സാധവോ വിദുഃ । തദ് അനുത്തമനിഷ്ഷ്യന്ദം പരമ് ആഹൂ രസായനമ്
സകല സുഖങ്ങളുടെ സാരമായ അതിരാണ് അതെന്ന് മഹാത്മാക്കള് അറിയുന്നു. അതിനെ അവര് പരമമായ, ഉപമയില്ലാത്ത സുഖസ്രോതസ്സെന്നു വിളിക്കുന്നു.
ക്ഷയിത്വാത് സര്വഭാവാനാം സ്വര്ഗമാനുഷ്യയോര് ദ്വയോഃ । സുഖം നാസ്ത്യ് ഏവ സലിലം മൃഗതൃഷ്ണാസ്വ് ഇവൈതയോഃ
സ്വര്ഗ്ഗത്തിലും മനുഷ്യലോകത്തും എല്ലാം നശ്വരമാണ്. അതുകൊണ്ട് അവിടെ യഥാര്ത്ഥത്തില് സുഖമൊന്നുമില്ല, മൃഗതൃഷ്ണയില് വെള്ളം ഇല്ലാത്തതുപോലെ.
അതോ മനോജയശ് ചിന്ത്യശ് ശമസ് സന്തോഷസാധനഃ । അനന്തശമസമ്ഭോഗസ് തസ്മാദ് ആനന്ദ ആപ്യതേ
അതിനാല് മനസ്സിനെ ജയിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ആലോചിക്കണം; ശമവും സന്തോഷവും കൊണ്ടാണ് അതിന് സാധ്യമാകുന്നത്. അനന്തമായ ശാന്തിയില് ലയിച്ചാല് യഥാര്ത്ഥ ആനന്ദം ലഭിക്കും.
ജീവതാ ഗച്ഛതാ ചൈവ ഭ്രമതാ പതതാ തഥാ । രക്ഷസാ ദാനവേനാപി ദേവേന പുരുഷേണ വാ
ജീവിച്ചാലും, നടന്നു പോവുകയായാലും, അലയുകയായാലും, വീഴുകയായാലും, അസുരനാകട്ടെ, ദേവനാകട്ടെ, മനുഷ്യനാകട്ടെ,
മനഃപ്രശമനോദ്ഭൂതം തത് പ്രാപ്യ പരമം സുഖമ് । വികാസിശമപുഷ്പസ്യ വിവേകോച്ചതരോഃ ഫലമ്
മനസ്സിന്റെ സമാധാനത്തിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്ന അത്യുന്നതമായ ആനന്ദം കൈവരിച്ചാൽ, സമാധാനത്തിന്റെ പുഷ്പം പൂർണ്ണമായി വിരിയുന്നപോലെ, ഉന്നതമായ വിവേകത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.
വ്യവഹാരപരേണാപി കാര്യവൃന്ദമ് അചിന്വതാ । ഭാനുനേവാമ്ബരസ്ഥേന നോജ്ഝ്യതേ ന ച വാഞ്ഛ്യതേ
ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട് അനവധി പ്രവർത്തികൾ അന്വേഷിക്കാതിരിക്കുന്നവനും, ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുകയോ ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.
മനഃ പ്രശാന്തമ് അത്യച്ഛം വിശ്രാന്തം ഗതവിഭ്രമമ് । അനീഹം വിഗതാഭീഷ്ടം നാഭിവാഞ്ഛതി നോജ്ഝതി
മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും ശാന്തവും സുതാര്യവും വിശ്രമിച്ചതും ഭ്രമം വിട്ടതും ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാത്തതും ആസക്തിയില്ലാത്തതുമായാൽ, ഒന്നിനെയും ആഗ്രഹിക്കുകയോ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.
മോക്ഷദ്വാരേ ദ്വാരപാലാന് ഇമാഞ് ശൃണു യഥാക്രമമ് । യേഷാമ് ഏകതമാസക്ത്യാ മോക്ഷദ്വാരേ പ്രവിശ്യതേ
മോക്ഷത്തിന്റെ വാതിലിൽ കാവൽനിൽക്കുന്നവരെ ക്രമത്തിൽ കേൾക്കു; ഇവരിൽ ഒരാളോടെങ്കിലും ആസക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ മോക്ഷവാതിലിൽ പ്രവേശനം ലഭിക്കും.
ദുഃഖദോഷദശാ ദീര്ഘാ സംസാരമരുമണ്ഡലീ । ജന്തോശ് ശീതലതാമ് ഏതി ശീതലേന ശമാമ്ബുനാ
ദു:ഖവും ദോഷങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഈ ദീർഘമായ സംസാരമരുഭൂമി, സമാധാനത്തിന്റെ തണലുള്ള ജലത്തിൽ ജീവിക്ക് തണുപ്പായി മാറുന്നു.
ശമേനാസാദ്യതേ ശ്രേയശ് ശമോ ഹി പരമം പദമ് । ശമശ് ശിവം ശമശ് ശാന്തിശ് ശമോ ഭ്രാന്തിനിവാരണമ്
ശമംകൊണ്ടാണ് പരമമായ ക്ഷേമം ലഭിക്കുന്നത്; ശമം തന്നെയാണ് ഉന്നതമായ സ്ഥിതി. ശമം മംഗളവും ശാന്തിയും ഭ്രമം അകറ്റുന്നതുമാണ്.
പുംസഃ പ്രശമതൃപ്തസ്യ ശീതലാച്ഛതരാത്മനഃ । ശമതോഷിതചിത്തസ്യ ശത്രുര് അപ്യ് ഏതി മിത്രതാമ്
ശാന്തിയാൽ തൃപ്തനായ്, മനസ്സ് തണുത്തും വിശുദ്ധവുമാകുമ്പോൾ, മനസ്സിൽ ശാന്തിയിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുമ്പോൾ, ശത്രുവും സ്നേഹിതനായി മാറുന്നു.
ശമചന്ദ്രമസാ യേഷാമ് ആശയസ് സമലങ്കൃതഃ । ക്ഷീരാബ്ധീനാമ് ഇവോദേതി തേഷാം പരമശുദ്ധതാ
ആരുടെയൊക്കെയോ മനസ്സുകൾ ശാന്തിയുടെ ചന്ദ്രനാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവോ, അവരിൽ പരമശുദ്ധി ഉദയിക്കുന്നു, ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ നിന്നു പോലെ.
ഹൃത്കുശേശയകോശേഷു യേഷാം ശമകുശേശയമ് । സതാം വികസിതം തേ ഹി ദ്വിഹൃത്പദ്മാസ് സമാ ഹരേഃ
ആരുടെയൊക്കെയോ ഹൃദയം താമരപൂവുപോലും, അകത്ത് ശാന്തി വിരിഞ്ഞതുമാകുമ്പോൾ, അവർ സന്മാർഗ്ഗികളിൽ ഹരിയുടെ ഇരട്ട താമരഹൃദയങ്ങൾ പോലെ പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞവരാണ്.
ശമശ്രീശ് ശോഭതേ യേഷാം മുഖേന്ദാവ് അകലങ്കിതേ । തേ ഽമീ കുലേന്ദവോ വന്ദ്യാസ് സൌന്ദര്യവിജിതേന്ദവഃ
ആരുടെയൊക്കെയോ മുഖം കളങ്കമില്ലാതെ ശാന്തിയുടെ ഭംഗിയാൽ പ്രകാശിക്കുകയാണോ, അവർ തന്നെയാണ് വംശത്തിലെ മഹാരാജാക്കന്മാർ, സൗന്ദര്യത്തിൽ ചന്ദ്രനെയും മറികടക്കുന്നവർ.
ത്രൈലോക്യോദരവര്തിന്യോ നാനന്ദായ തഥാ ശ്രിയഃ । സാമ്രാജ്യസമ്പത്പ്രതിമാ യഥാ ശമവിഭൂതയഃ
മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ഉള്ളിലുമുള്ള ശാന്തിയുടെ മഹത്വങ്ങൾ ആസ്വാദനത്തിനുള്ള സമ്പത്തല്ല; അവ രാജസമ്പത്തിന്റെ സമാനമാണ്.
യാനി ദുഃഖാനി യാസ് തൃഷ്ണാ ദുസ്സഹാ യേ ദുരാധയഃ । തത് സര്വം ശാന്തചേതസ്സു തമോ ഽര്കേഷ്വ് ഇവ നശ്യതി
എത്രയോ കഷ്ടങ്ങൾ, എത്രയോ ആഗ്രഹങ്ങൾ, സഹിക്കാനാവാത്ത ദുരിതങ്ങൾ — ഇവ എല്ലാം ശാന്തമായ മനസ്സിലുള്ളവരിൽ, ഇരുട്ട് സൂര്യനിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ, നശിക്കുന്നു.