ശാന്തസഞ്ചാരസങ്ക്രാന്തനിശ്ചലാസ്യേഷു പക്ഷിഷു । സ്വപത്സ്വ് അന്തഃപുരാണാം ച പഞ്ജരേഷ്വ് ആലയേഷു ച
ചലനം നിശ്ശേഷമായ പക്ഷികൾ അവയുടെ തൊണ്ട തുറക്കാതെ, അകത്തുള്ള മുറികളിലും പഞ്ചരങ്ങളിലും കൂടുകളിലും ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു.
വിചാരയത്സു തത്ത്വാര്ഥം ബുദ്ധ്യാ പ്രാപ്തവികാസയാ । സുതത്ത്വജ്ഞേഷു സഭ്യേഷു സഹജാനന്ദശാലിഷു
തത്ത്വാർത്ഥം അന്വേഷിച്ച് ബുദ്ധി പുഷ്പിച്ച സത്യജ്ഞാനികൾ, സ്വാഭാവികമായ ആനന്ദത്തിൽ നില്ക്കുന്ന സഭ്യന്മാർ അവിടെ ഇരുന്നു.
പരോപശമശാലിന്യാ തയാ സദ്വാക്യമാലയാ । വിനയാവനതിസ്ഥേഷു ക്രീഡാമര്കടകേഷ്വ് അപി
അവിടെ പരസ്പരസമാധാനവും നല്ല വാക്കുകളുടെ സാന്നിധ്യവും കൊണ്ടു, കളിയാട്ടം ചെയ്യുന്ന കുരങ്ങുകളും വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞ് ഇരുന്നു.
രാഘവസ്യാത്മവിശ്രാന്തിസ്ഥിത്യര്ഥം വചനൌഘതഃ । വിരരാമ മുനിര് വാരി സസേത്വ് ആത്മരയാദ് ഇവ
രാഘവന്റെ ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമായ വിശ്രമം ഉണ്ടാകാൻ വേണ്ടി, മുനിയുടെ വാക്കുകളുടെ ഒഴുക്ക് അപ്രത്യക്ഷമായി, അണക്കെട്ട് തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന നദിപോലെ.
അഥ യാതേ മുഹൂര്താര്ധേ രാഘവേ പ്രതിബോധിതേ । പുനര് ആഹ തമ് ഏവാര്ഥം വസിഷ്ഠോ വദതാം വരഃ
അർദ്ധമുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞ് രാഘവൻ ഉണർന്നപ്പോൾ, സംസാരത്തിൽ ഏറ്റവും മികച്ചവനായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും അതേ വിഷയത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
രാമ സമ്യക്പ്രബുദ്ധോ ഽസി സ്വാത്മാനമ് അസി ലബ്ധവാന് । ഏതമ് ഏവാവലമ്ബ്യാന്തസ് തിഷ്ഠ മേഹ മദം കൃഥാഃ
രാമാ, നീ മുഴുവൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, നിന്റെ സ്വയം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കു, ഇവിടെ തന്നെ ഇരിക്കൂ, മായയിൽ വീഴരുത്.
ഇദം സംസാരചക്രം ഹി നാഭൌ സങ്കല്പമാത്രകേ । സംരോധിതായാം വഹനാദ് രഘുനന്ദന രുധ്യതേ
രഘുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ, ഈ ലോകചക്രം സങ്കല്പം മാത്രമായ ഒരു നാഭിയിലാണ് ചുറ്റുന്നത്. അതിന്റെ ചലനം നമുക്ക് തടയുമ്പോള് അതു നിര്ത്തപ്പെടും.
ബോധിതായാം മനോനാഭ്യാമ് ഇദം സംസാരചക്രകമ് । പ്രയത്നാദ് രോധിതമ് അപി പ്രവഹത്യ് ഏവ വേഗതഃ
മനസ്സ് ഉണരുമ്പോള് പോലും ഈ ലോകചക്രം നമുക്ക് ശ്രമത്തോടെ പിടിച്ചുനിര്ത്തിയില്ലെങ്കില് അതു ശക്തിയായി മുന്നോട്ട് ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കും.
പരം പൌരുഷമ് ആശ്രിത്യ ബലം പ്രജ്ഞാം ച യുക്തിതഃ । നാഭിം സംസാരചക്രസ്യ ചിത്തമ് ഏവ നിരോധയേത്
പരമമായ ശ്രമവും ബലവും വിവേകത്തോടെ ചേര്ന്ന ജ്ഞാനവും ആശ്രയിച്ച്, ഈ ലോകചക്രത്തിന്റെ നാഭിയായ മനസ്സിനെ നമുക്ക് നിയന്ത്രിക്കണം.
പ്രജ്ഞാസൌജന്യയുക്തേന ശാസ്ത്രസംവലിതേന ച । പൌരുഷേണ ന യത് പ്രാപ്തം ന തത് ക്വചന ലഭ്യതേ
ജ്ഞാനവും സൌജന്യവും ചേര്ന്നും ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ പിന്തുണയോടെയും ഉള്ള പരിശ്രമം കൊണ്ടു ലഭിക്കാത്തത് എവിടെയും ലഭിക്കില്ല.
ദൈവൈകപരതാം ത്യക്ത്വാ ബാലബോധോപകല്പിതാമ് । നിജം പ്രയത്നമ് ആശ്രിത്യ ചിത്തമ് ആദൌ നിരോധയേത്
വിദി മാത്രത്തിൽ ആശ്രയിക്കുന്ന ബാലിശമായ ധാരണ വിട്ട്, സ്വന്തം ശ്രമത്തിൽ വിശ്വാസം വച്ച് ആദ്യം മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കണം.
ആ വിരിഞ്ചാത് പ്രവൃത്തേന ഭ്രമേണാജ്ഞാനരൂപിണാ । അസദ് ഏവ സദാഭാസമ് ഇദമ് ആലക്ഷ്യതേ ഽനഘ
പാപരഹിതനായവേ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാലം മുതൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭ്രമം കൊണ്ടാണ് ഈ അസത്യം സത്യമെന്ന പോലെ തോന്നുന്നത്.
അജ്ഞാനഭ്രമവിസ്താരമിഥ്യൈകാകൃതയോ ഽനഘ । ഇമേ ദേഹാ ഭ്രമന്തീഹ സര്വ ഏവാസദുത്ഥിതാഃ
പാപരഹിതനായവേ, അജ്ഞാനഭ്രമത്തിന്റെ വ്യാപനത്തിൽ നിന്നുള്ള മിഥ്യാധാരണകളാണ് ഈ ശരീരങ്ങൾ; എല്ലാം അസത്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, ഇവ ഇവിടെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.
സങ്കല്പപുരുഷസ്യേവ ദേഹസ്യാര്ഥേ കദാചന । സുഖദുഃഖവികാരിത്വം ന കാര്യം രാമ ധീമതാ
ബുദ്ധിമാനായ രാമാ, മനസ്സിന്റെ സങ്കൽപ്പത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യക്തിക്ക് ശരീരത്തിന്റെ സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും ആസക്തിയുണ്ടാകരുത്.
ദുഃഖമ്ലാനമുഖക്ലേദീ പ്രസന്നാത് ക്ലേദവര്ജിതാത് । അപി ചിത്രനരാദ് ദേഹനരസ് തുച്ഛതരസ് സ്മൃതഃ
ദുഃഖം നിറഞ്ഞ മുഖം എല്ലായ്പ്പോഴും ഈർപ്പമുള്ളതായിരിക്കും, സന്തോഷമുള്ള മുഖം ആ ഈർപ്പില്ലാതെ വറ്റിയിരിക്കും. അതുപോലെ, പലവിധ മനുഷ്യരിലുമുള്ള ഈ മാംസത്തിൽ നിന്നുള്ള ശരീരം ഏറ്റവും വിലകുറഞ്ഞതാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
ആധിവ്യാധിപരിമ്ലാനേ സ്വയം ക്ലേദിനി നാശിനി । ന തഥാ സ്ഥിരതാ ദേഹേ ചിത്രപുംസി യഥാ കില
വ്യാധിയും ദു:ഖവും വൃദ്ധിയും ബാധിച്ചാൽ ശരീരം സ്വയം ഈർപ്പോടെ നശിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനൊരു സ്ഥിരതയോ ദീർഘകാല നിലനില്പോ ഇല്ല, അതുപോലെ അത്ഭുതകരമായ മനുഷ്യനിൽ കാണുന്ന സ്ഥിരത ശരീരത്തിൽ ഇല്ല.
വിനാശിതോ ഹി ചിത്രസ്ഥോ ദേഹോ നശ്യതി നാന്യഥാ । അവശ്യനാശോ നാശാത്മാ സ്വയം ദേഹോ വിനശ്യതി
കൽപ്പനയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ശരീരം നശിക്കാൻ വിധിക്കപ്പെട്ടതാണ്; അതിന് മറ്റൊരു വിധം ഇല്ല. നശിക്കേണ്ടതായ ശരീരം സ്വയം തന്നെ ഒടുവിൽ ഇല്ലാതാവും.
പാലിതസ് സുസ്ഥിരാം ശോഭാമ് ആദത്തേ ചിത്രമാനവഃ । ദേഹസ് തു പാലിതോ ഽപ്യ് ഉച്ചൈര് നശ്യത്യ് ഏവ ന വര്ധതേ
കൽപ്പനാശക്തിയുള്ള മനുഷ്യൻ ശരിയായ പരിചരണത്തിലൂടെ ദീർഘകാല സൗന്ദര്യം നേടുന്നു. എന്നാൽ ശരീരം എത്ര ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിച്ചാലും ഒടുവിൽ നശിക്കാതെ വയ്യ, അതിന് വർദ്ധനയില്ല.
തേന ശ്രേഷ്ഠശ് ചിത്രദേഹോ നായം സങ്കല്പദേഹകഃ । യേ ഗുണാശ് ചിത്രദേഹേ ഹി ന തേ സങ്കല്പദേഹകേ
അതിനാൽ, ചിത്രമെന്നുള്ള മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച ദേഹം ഈ ചിന്തകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദേഹത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. കാരണം, ചിത്രമെന്ന ദേഹത്തിൽ കാണുന്ന ഗുണങ്ങൾ ചിന്തയുടെ ദേഹത്തിൽ ഇല്ല.
ചിത്രദേഹാദ് അപി ജഡാദ് യോ ഽയം തുച്ഛതരഃ കില । തസ്മിന് മാംസമയേ ദേഹേ കേവാസ്ഥാ ഭവതോ ഽനഘ
ചിത്രമെന്ന ദേഹം ജഡമായതിൽനിന്നും പോലും ഈ മാംസദേഹം അതിനേക്കാൾ നിസ്സാരമാണ്. അകലമില്ലാത്തവനേ, ഈ മാംസദേഹത്തിൽ എന്ത് ആശ്രയം നമുക്ക്?
ദീര്ഘസങ്കല്പദേഹോ ഽയമ് അസ്മിന് ക്വാസ്ഥാ മഹാമതേ । സ്വല്പസങ്കല്പജാദ് ദേഹാദ് അപി തുച്ഛതരോ ഹ്യ് അയമ്
ദീർഘമായ ചിന്തകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ദേഹത്തിൽ, മഹാമനസ്സേ, എവിടെയാണ് ആശ്രയം? ചെറിയ ചിന്തകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദേഹത്തേക്കാൾ പോലും ഇത് നിസ്സാരമാണ്.
സ്വല്പസങ്കല്പജോ ദീര്ഘൈസ് സുഖദുഃഖൈര് ന ഗൃഹ്യതേ । ദീര്ഘസങ്കല്പജശ് ചായം ദീര്ഘദുഃഖേന ദുഃഖിതഃ
ചുരുങ്ങിയ ചിന്തകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദേഹം ദീർഘമായ സുഖദു:ഖങ്ങൾ കൊണ്ട് ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. പക്ഷേ, ദീർഘചിന്തകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ദേഹം ദീർഘദു:ഖം കൊണ്ടു ദു:ഖിതനാകുന്നു.
ദേഹോ ഹി സങ്കല്പമയോ നായമ് അസ്തി ന നാസ്തി ച । കിം വ്യര്ഥമ് ഏതദര്ഥം ഹി മൂഢോ ഽയം ക്ലേശഭാഗ് ജനഃ
ഈ ശരീരം ചിന്തകളാൽ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നതാണ്; അതിന് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഉണ്ട് എന്നും ഇല്ല എന്നും പറയാൻ കഴിയില്ല. അതിനുവേണ്ടി ഈ ഭ്രമിതൻ വെറുതെ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത് എന്തിന്?
യഥാ ചിത്രമയേ പുംസി ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ന വഃ ക്ഷതിഃ । യഥാ സങ്കല്പപുരുഷേ ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ന വഃ ക്ഷതിഃ
ഒരു ചിത്രത്തിൽ വരച്ച മനുഷ്യനിൽ പരിക്ക് പറ്റിയാലോ, അവൻ ക്ഷയിച്ചാലോ, നിങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ദോഷവും സംഭവിക്കില്ലല്ലോ; അതുപോലെ ചിന്തകളാൽ ഉണ്ടാക്കിയ മനുഷ്യനിൽ പരിക്ക് പറ്റിയാലോ, അവൻ ക്ഷയിച്ചാലോ, നിങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ദോഷവും സംഭവിക്കില്ല.
യഥാ മനോരാജ്യമയേ ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ന വഃ ക്ഷതിഃ । യഥാ ദ്വിതീയേ ശശിനി ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ന വഃ ക്ഷതിഃ
മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച ഒരു രാജ്യത്തിൽ പരിക്ക് പറ്റിയാലോ, അത് നശിച്ചാലോ, നിങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ദോഷവും സംഭവിക്കില്ല; അതുപോലെ, രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രനിൽ പരിക്ക് പറ്റിയാലോ, അത് നശിച്ചാലോ, നിങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ദോഷവും സംഭവിക്കില്ല.
യഥാ സ്വപ്നസമാരമ്ഭേ ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ന വഃ ക്ഷതിഃ । യഥാ ഘനാതപജലേ ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ന വഃ ക്ഷതിഃ
സ്വപ്നത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ പരിക്ക് പറ്റിയാലോ, അതിൽ എന്തെങ്കിലും നഷ്ടപ്പെട്ടാലോ, നിങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ദോഷവും സംഭവിക്കില്ല; അതുപോലെ, മൂടൽമഞ്ഞും സൂര്യപ്രകാശവും ചേർന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന വെള്ളത്തിൽ പരിക്ക് പറ്റിയാലോ, അത് നശിച്ചാലോ, നിങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ദോഷവും സംഭവിക്കില്ല.
സങ്കല്പമാത്രകലിതേ പ്രകൃത്യൈവ വിനാശിനി । തഥാ ശരീരയന്ത്രേ ഽസ്മിന് ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ന വഃ ക്ഷതിഃ
ചിന്തയുടെ മാത്രം രൂപമായ, സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നശ്വരമായ ഈ ശരീരയന്ത്രം പരാജയപ്പെട്ടാലോ, നശിച്ചാലോ, നിങ്ങള്ക്ക് യാതൊരു ദോഷവും സംഭവിക്കില്ല.
ദീര്ഘസ്വപ്നമയേ ഹ്യ് അസ്മിംശ് ചിരസങ്കല്പകല്പിതേ । ഭൂഷിതേ ദൂഷിതേ ദേഹേ ന ഹി കിഞ്ചിച് ചിതഃ ക്ഷതമ്
ദീർഘനിദ്രപോലെയുള്ള, ദീർഘകാല ചിന്തയാൽ രൂപംകൊണ്ട ഈ ശരീരത്തിൽ, അലങ്കരിച്ചാലോ അശുദ്ധമാക്കിയാലോ, അതിന്റെ ഉള്ളിലെ ചൈതന്യത്തിന് യാതൊരു ക്ഷതവും ഉണ്ടാകില്ല.
ന ചിദ് അസ്തമ് ഉപായാതി നാത്മാ ചലതി രാഘവ । ന ബ്രഹ്മ വികൃതിം യാതി കിം വോ ദേഹക്ഷയേ ക്ഷതമ്
ചൈതന്യം അസ്തമിക്കുകയോ, ആത്മാവ് അലയുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല രാഘവ; ബ്രഹ്മം മാറ്റം വരുത്തുന്നില്ല—അപ്പോൾ ശരീരം നശിച്ചാൽ നിങ്ങള്ക്ക് എന്താണ് ദോഷം?
ഭ്രമച്ചക്രോപരിസ്ഥോ ഹി ത്യക്തചക്രോ ഽപി ചക്രവത് । യഥാ പശ്യതി ദിക്ചക്രം ഭ്രമദ് അത്യന്തമോഹിതഃ
ഭ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചക്രത്തിന്മേൽ ഇരിക്കുന്നവൻ, ചക്രം വിട്ടാലും അതുപോലെ തന്നെ, അതിവിശേഷമായ മായയാൽ ദിശകളുടെ ചക്രം ഭ്രമിക്കുന്നതുപോലെ കാണുന്നു.