പ്രാണ ഏവാര്കതാം യാതി സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ഽമ്ബരേ । ആപ്യായനകരീം പശ്ചാച് ഛശിതാമ് അധിഗച്ഛതി
പ്രാണൻ തന്നെ പുറത്തും ഉള്ളിലും സൂര്യനാകുന്നു; പിന്നീട്, പോഷണം നൽകുന്ന ചന്ദ്രനാവസ്ഥയിലേക്കാണ് അത് എത്തുന്നത്.
പ്രാണ ഏവേന്ദുതാം ത്യക്ത്വാ ശരീരാപ്യായകാരിണീമ് । ക്ഷണാദ് ആയാതി സൂര്യത്വം സംശോഷണകരം പരമ്
പ്രാണൻ ശരീരത്തിന് പോഷണം നൽകുന്ന ചന്ദ്രനാവസ്ഥ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഉടൻ തന്നെ ഉണങ്ങലുണ്ടാക്കുന്ന പരമമായ സൂര്യനാവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
അര്കതാം സമ്പരിത്യജ്യ ന യാവച് ചന്ദ്രതാം ഗതഃ । പ്രാണസ് താവദ് വിചാര്യാന്തര് ദേശകാലൌ ന ശോച്യതേ
പ്രാണൻ സൂര്യന്റെ അവസ്ഥ വിട്ട് ചന്ദ്രന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു പോവുന്നതുവരെ, അതിനെ കുറിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്; ആ ഇടവേളയിൽ സ്ഥലംകൂടി സമയവും കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
ഹൃദി ചന്ദ്രാര്കയോര് ജ്ഞാത്വാ നിത്യമ് അസ്തമയോദയമ് । ആത്മനോ നിജമ് ആധാരം ന ഭൂയോ ജായതേ മനഃ
ഹൃദയത്തിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും എപ്പോഴും ഉദയവും അസ്തമയവും ചെയ്യുന്നതായി മനസ്സിലാക്കി, തനിക്കുള്ള സത്യമായ ആധാരത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, മനസ്സ് വീണ്ടും പിറവിയെടുക്കില്ല.
സോദയാസ്തമയം സേന്ദും സരശ്മിം സസമാഗമമ് । ഹൃദയേ ഭാസ്കരം ദേവം യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി
ഹൃദയത്തിൽ, ഉദയവും അസ്തമയവും ഉള്ള, ചന്ദ്രനോടും കിരണങ്ങളോടും കൂടിയ ദൈവമായ സൂര്യനെ ആരെങ്കിലും കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നത്.
നാക്ഷീണം ന പരിക്ഷീണം ബഹിസ്സ്ഥം സിദ്ധയേ തമഃ । ഹാര്ദം തു ക്ഷപയേദ് ധ്വാന്തം യത്ക്ഷയേ സിദ്ധിര് ഉത്തമാ
പുറത്തുള്ള ഇരുണ്ടതിൽ കുറവോ കൂടുതലോ വന്നാലും അതിനാൽ സിദ്ധി ലഭിക്കില്ല; ഹൃദയത്തിലെ ഇരുണ്ടതെല്ലാം അകറ്റുമ്പോഴാണ് ഉത്തമമായ സിദ്ധി നേടുന്നത്.
ബാഹ്യേ തമസി സങ്ക്ഷീണേ ലോകാലോകഃ പ്രജായതേ । ഹാര്ദേ തു തമസി ക്ഷീണേ സ്വാലോകോ ജായതേ പരഃ
പുറത്തുള്ള ഇരുണ്ടത്വം കുറയുമ്പോൾ ലോകവും അതിന്റെ അതിരുകളും കാണാം. എന്നാൽ ഹൃദയത്തിലെ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത്വം ഇല്ലായ്മയാകുമ്പോൾ, സ്വന്തം ഉന്നത പ്രകാശം ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
ഹാര്ദാന്ധകാരക്ഷയദം പരിജ്ഞാതം വിമുക്തിദമ് । സോദയാസ്തമയം യത്നാത് പ്രാണാര്കമ് അവലോകയേത്
ഹൃദയത്തിലെ അജ്ഞാനം നീങ്ങുമ്പോൾ മോക്ഷം ലഭിക്കും എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, ശ്വാസത്തിന്റെ സൂര്യൻ എപ്പോൾ ഉദിക്കുന്നു, എപ്പോൾ അസ്തമിക്കുന്നു എന്നത് ശ്രദ്ധയോടെ നിരീക്ഷിക്കണം.
അപാനേന്ദുഃ പ്രയാത്യ് അസ്തം യത്ര ഹൃത്പദ്മകോടരേ । പദാത് തസ്മാദ് ഉദേത്യ് അന്തഃ പ്രാണാര്കോ ബഹിരുന്മുഖഃ
ഹൃദയകമലത്തിന്റെ ആന്തരിക ഭാഗത്ത് അപാനൻ എന്ന ചന്ദ്രൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, അതേ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് പ്രാണൻ എന്ന സൂര്യൻ അകത്തുനിന്ന് പുറത്തേക്ക് ദൃശ്യമാകുന്നു.
അപാനേ ഽസ്തങ്ഗതേ പ്രാണസ് സമുദേതി ഹൃദമ്ബുജാത് । ഛായായാം ഗലിതാങ്ഗായാം തത്രൈവാശു യഥാതപഃ
അപാനൻ അസ്തമിച്ചാൽ, ഹൃദയകമലത്തിൽ നിന്ന് പ്രാണൻ ഉദയിക്കുന്നു. നിഴൽ അകന്നാൽ സൂര്യൻ ഉടൻ അവിടെ തെളിയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
പ്രാണേ ത്വ് അസ്തങ്ഗതേ ബാഹ്യാദ് അപാനഃ പ്രോദയേത് ക്ഷണാത് । ആതപേ പരിതോ നഷ്ടേ ഛായേവാശു പദേ നവാ
പ്രാണൻ പുറത്തേക്ക് അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, അപാനൻ ഉടൻ ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കുന്നു; ചുറ്റും സൂര്യപ്രകാശം അകന്നപ്പോൾ പുതിയ നിഴൽ ഉടൻ തെളിയുന്നതുപോലെ.
പ്രാണജന്മാവനൌ നഷ്ടമ് അപാനം വിദ്ധി സന്മതേ । അപാനജന്മഭൂമൌ ച പ്രാണം നഷ്ടമ് അവൈഹി ഹി
പ്രാണൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, അപാനൻ ഭൂമിയിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; അതുപോലെ അപാനൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, പ്രാണൻ അവിടത്ത് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു എന്ന് അറിയണം.
അസ്തങ്ഗതവതി പ്രാണേ ത്വ് അപാനേ ഽഭ്യുദയോന്മുഖേ । ബഹിഃകുമ്ഭകമ് ആലമ്ബ്യ ചിരം ഭൂയോ ന ശോച്യതേ
പ്രാണൻ അസ്തമിച്ചും അപാനൻ ഉയരാൻ പോകുന്ന സമയത്തും, പുറത്തേക്ക് ശ്വാസം പിടിച്ച് ദീർഘകാലം നിലനിർത്തുമ്പോൾ, വീണ്ടും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
അപാനേ ഽസ്തങ്ഗതേ പ്രാണേ കിഞ്ചിദ് അഭ്യുദയോന്മുഖേ । അന്തഃകുമ്ഭകമ് ആലമ്ബ്യ ചിരം ഭൂയോ ന ശോച്യതേ
അപാനൻ അസ്തമിച്ചും പ്രാണൻ ഉയരാൻ പോകുന്ന സമയത്തും, അകത്തേക്ക് ശ്വാസം പിടിച്ച് ദീർഘകാലം നിലനിർത്തുമ്പോൾ, വീണ്ടും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
പ്രാണരേചകമൂലസ്ഥമ് അപാനാപൂരകോടിഗമ് । സ്വസ്ഥം കുമ്ഭകമ് അഭ്യസ്യ ന ഭൂയഃ പരിതപ്യതേ
ശ്വാസം പുറത്തുവിടുമ്പോഴുള്ള അടിത്തട്ടിലും, അപാനം അകത്തേക്ക് കയറിയെത്തുന്ന ഉച്ചത്തിലും, കുമ്പകം ശാന്തമായി അഭ്യസിച്ചാൽ, വീണ്ടും വിഷമം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
അപാനരേചകാധാരം പ്രാണപൂരാന്തസംസ്ഥിതമ് । സ്വസംസ്ഥം കുമ്ഭകം ദൃഷ്ട്വാ ന ഭൂയഃ പരിതപ്യതേ
അപാനത്തിന്റെ പുറന്തള്ളലിന്റെ അടിത്തട്ടിലും, പ്രാണന്റെ അകത്തേക്ക് കയറ്റത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും, കുമ്പകം സ്വയം അനുഭവിച്ചാൽ, ഇനി മനസ്സിൽ വിഷമം ഉണ്ടാകില്ല.
പ്രാണാപാനാവ് ഉഭാവ് അന്തര് യത്രൈതൌ വിലയം ഗതൌ । തദ് ആലമ്ബ്യ പദം ശാന്തമ് ആത്മനാ നാനുതപ്യതേ
പ്രാണനും അപാനവും തമ്മിൽ അകത്തേക്ക് ലയിക്കുന്നിടത്ത്, ആ ശാന്തമായ അവസ്ഥയിൽ ആശ്രയിച്ചാൽ, ആത്മാവ് ഇനി ദുഃഖം അനുഭവിക്കില്ല.
പ്രാണഭക്ഷ്യോന്മുഖാപാനം ദേശം കാലം ച നിഷ്കലമ് । വിചാര്യ ബഹിര് അന്തര് വാ ന ഭൂയഃ പരിശോച്യതേ
പ്രാണനെ ഗ്രഹിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്ന അപാനത്തിന്റെ സ്ഥലം, സമയങ്ങൾ എന്നിവ അകത്തോ പുറത്തോ ആലോചിച്ചാൽ, വീണ്ടും വിഷമം വരില്ല.
അപാനഭക്ഷണപരം പ്രാണം ഹൃദി തഥാ ബഹിഃ । ദേശം കാലം ച സമ്പ്രേക്ഷ്യ ന ഭൂയോ ജായതേ മനഃ
പ്രാണൻ അപ്പാനത്തെ ആഹാരമാക്കി ഹൃദയത്തിലും പുറത്തും പാർക്കുന്ന സമയവും സ്ഥലവും ശ്രദ്ധയോടെ നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സ് വീണ്ടും ഉദയിക്കാറില്ല.
യത്ര പ്രാണോ ഹ്യ് അപാനേന പ്രാണേനാപാന ഏവ ച । നിഗീര്ണോ ബഹിര് അന്തശ് ച ദേശൌ കാലൌ ച പശ്യ തൌ
പ്രാണൻ അപ്പാനനിൽ ലയിക്കുകയും അപ്പാനൻ പ്രാണനിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അകത്തും പുറത്തുമുള്ള ആ സമയങ്ങളും സ്ഥലങ്ങളും നീ ശ്രദ്ധിക്കണം.
ക്ഷണമ് അസ്തങ്ഗതപ്രാണമ് അപാനോദയവര്ജിതമ് । അയത്നസിദ്ധം ബാഹ്യസ്ഥം കുമ്ഭകം തത് പദം വിദുഃ
ഒരു നിമിഷം പ്രാണൻ അസ്തമിച്ചിരിക്കുകയും അപ്പാനൻ ഉദിച്ചിട്ടില്ലാതിരിക്കയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ, ബാഹ്യമായി സ്വാഭാവികമായി സംഭവിക്കുന്ന ആ കുംഭകം തന്നെയാണ് ആ നില എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ക്ഷണമ് അസ്തങ്ഗതാപാനഃ പ്രാണോദയവിവര്ജിതഃ । അയത്നസിദ്ധോ ഹ്യ് അന്തസ്സ്ഥഃ കുമ്ഭകഃ പരമം പദമ്
ഒരു നിമിഷം അപ്പാനൻ അസ്തമിച്ചിരിക്കുകയും പ്രാണൻ ഉദിച്ചിട്ടില്ലാതിരിക്കയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ, അകത്തുള്ള സ്വാഭാവികമായ ആ കുംഭകം പരമാവസ്ഥയാണ്.
ഏതത് തദ് ആത്മനോ രൂപം ശുദ്ധൈഷാ സാ പരൈവ ചിത് । ഏതത് സദ് അസദാഭാസമ് ഏതത് പ്രാപ്യ ന ശോച്യതേ
ഇതാണ് ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം: ശുദ്ധവും പരമവും ആയ ചൈതന്യം. ഇത് സത്തായും അസത്തായും പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ പ്രാപിച്ചാൽ ദുഃഖം ഒന്നും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
പുഷ്പസ്യാന്തര് ഇവാമോദം പ്രാണസ്യാന്തര് അവസ്ഥിതമ് । ന ച പ്രാണം ന ചാപാനം ചിദാത്മാനമ് ഉപാസ്മഹേ
പൂവിനകത്ത് സുഗന്ധം നിലകൊള്ളുന്നത് പോലെ, ശ്വാസത്തിനകത്ത് ചൈതന്യം നിലകൊള്ളുന്നു. നാം ശ്വാസത്തെയോ അതിന്റെ പുറംചലനത്തെയോ ആരാധിക്കുന്നില്ല; ആത്മാവിനകത്തെ ചൈതന്യത്തെയാണ് ആരാധിക്കുന്നത്.
പ്രാണക്ഷയപദാന്തസ്ഥമ് അപാനക്ഷയകോടിഗമ് । അപാനപ്രാണയോര് മധ്യം ചിദാത്മാനമ് ഉപാസ്മഹേ
ശ്വാസം തീരുന്ന അവസാനം, പുറംചലനം ഉച്ചത്തിൽ എത്തുന്ന സമയത്ത്, ശ്വാസത്തിന്റെയും പുറംചലനത്തിന്റെയും ഇടവേളയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആത്മാവിനകത്തെ ചൈതന്യത്തെയാണ് നാം ആരാധിക്കുന്നത്.
പ്രാണസ്യ പ്രാണനം പ്രോച്ചൈഃ പരം ജീവസ്യ ജീവിതമ് । ദേഹസ്യ ധാരണം ധുര്യം ചിദാത്മാനമ് ഉപാസ്മഹേ
ശ്വാസത്തിന്റെ ഉന്നതമായ ജീവശക്തിയും, ജീവന്റെ പരമമായ പ്രാണവും, ശരീരത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തിയും ആയ ആത്മാവിനകത്തെ ചൈതന്യത്തെയാണ് നാം ആരാധിക്കുന്നത്.
യസ്മിന് സര്വം യതസ് സര്വം യസ് സര്വം സര്വതശ് ച യഃ । യശ് ച സര്വമയോ നിത്യം ചിദാത്മാനമ് ഉപാസ്മഹേ
എല്ലാം അതിലാണുള്ളത്, എല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്, അവൻ എല്ലാം, എല്ലിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നവൻ, എന്നും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ആത്മാവായ അതുൾബോധത്തെ നാം ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നു.
ആലോകാലോകനം പുണ്യം സര്വപാവനപാവനമ് । ഭാവാഭാവനമ് അന്യൂനം ചിദാത്മനമ് ഉപാസ്മഹേ
പ്രകാശത്തിന്റെ ദർശനമായും, എല്ലാപാപങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതായും, എല്ലാ ഭാവങ്ങളുടെയും അഭാവങ്ങളുടെയും സാന്നിധ്യമായും, ഒന്നും കുറവില്ലാത്ത ആത്മബോധത്തെ നാം ആരാധിക്കുന്നു.
പരസ്പരോപസങ്ഘട്ടേ ഹൃദയേ മരുതോസ് സ്ഥിതമ് । ബഹിര് അന്തസ് തഥാകാശേ ചിദാത്മനമ് ഉപാസ്മഹേ
പ്രാണവായുക്കളുടെ സംഗമത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെയും, അകത്തും പുറത്തും ആകാശംപോലെ നിലനിൽക്കുന്ന ആത്മബോധത്തെയും നാം ആരാധിക്കുന്നു.
അപാനോ ഽസ്തങ്ഗതോ യത്ര പ്രാണോ നാഭ്യുദിതഃ ക്ഷണമ് । കലാകലങ്കരഹിതം തച് ചിത്തത്ത്വമ് ഉപാസ്മഹേ
വായു പുറത്തേക്കു പോയി അവസാനിച്ചിട്ടും, അകത്തേക്കുള്ള ശ്വാസം ഉടനടി തുടങ്ങാത്ത ആ ഇടവേളയിൽ, യാതൊരു അടയാളവും കലങ്കവും ഇല്ലാത്ത ആ ചിത്തത്വത്തെ നാം ആരാധിക്കുന്നു.