സര്വാരമ്ഭാംസ് ത്യജന് സ്വസ്ഥഃ കുര്വംശ് ചാപി ബുധോ ജനഃ । പ്രാണാപാനഗതീഃ പ്രാപ്യ സുസ്വസ്ഥസ് സുഖമ് ഏധതേ
എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സിൽ സമാധാനം പുലർത്തി, ജ്ഞാനത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, ശ്വാസത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഗതിയും നിലനില്പും പ്രാപിച്ച്, ശരീരവും മനസ്സും തുല്യമായി സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നു.
പ്രാണസ്യാഭ്യുദയോ ബ്രഹ്മന് പദ്മയന്ത്രാദ് ധൃദി സ്ഥിതാത് । ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്തേ പ്രാണോ ഽസ്തം യാത്യ് അയം ബഹിഃ
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കമലാകൃതിയായ യന്ത്രത്തിൽ നിന്നാണ് ശ്വാസത്തിന്റെ ഉയർച്ച ആരംഭിക്കുന്നത്; ആ ശ്വാസം പന്ത്രണ്ട് വിരൽ നീളത്തിൽ പുറത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അപാനസ്യോദയോ ബാഹ്യാദ് ദ്വാദശാന്താന് മഹാമുനേ । അസ്തങ്ഗതിര് അഥാമ്ഭോജയന്ത്രേ ഹൃദയസംസ്ഥിതേ
ഹേ മഹാമുനി, പുറത്ത് നിന്ന് പന്ത്രണ്ട് വിരൽ അളവിൽ വരെയുള്ള പരിധിയിൽ ശ്വാസം താഴേക്ക് പോകുന്നു; പിന്നെ അതു ഹൃദയത്തിലെ കമലാകൃതിയന്ത്രത്തിൽ അസ്തമിക്കുന്നു.
പ്രാണോ യത്രാസ്തമ് ആയാതി ദ്വാദശാന്തേ നഭഃപദേ । പദാത് തസ്മാദ് അപാനോ ഽയമ് ഉദേതി സമനന്തരമ്
ശ്വാസം അസ്തമിക്കുന്ന സ്ഥലം ആകാശത്തിലെ പന്ത്രണ്ട് വിരൽ അളവിലെ അതിരിലാണ്; അവിടെ നിന്ന് ഉടനെ ശ്വാസം വീണ്ടും ഉയർന്ന് വരുന്നു.
ബാഹ്യാകാശോന്മുഖഃ പ്രാണോ വഹത്യ് അഗ്നിശിഖാ യഥാ । ഹൃദാകാശോന്മുഖോ ഽപാനോ നിമ്നേ വഹതി വാരിവത്
പ്രാണൻ പുറത്തുള്ള ആകാശത്തേക്ക് മുഖം തിരിച്ച്, തീയുടെ ജ്വാലപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അപാനൻ ഹൃദയത്തിലെ ആകാശത്തേക്ക് മുഖം തിരിച്ച്, വെള്ളം താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ ഒഴുകുന്നു.
അപാനശ് ചന്ദ്രമാ ദേഹമ് ആപ്യായയതി ബാഹ്യതഃ । പ്രാണസ് സൂര്യോ ഽഗ്നിര് അഥ വാ പചത്യ് അന്തര് ഇദം വപുഃ
അപാനൻ ചന്ദ്രനുപോലെ പുറത്തുനിന്ന് ശരീരത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. പ്രാണൻ സൂര്യനോ അഗ്നിയോ പോലെയാണ്, അകത്തുനിന്ന് ഈ ശരീരത്തെ പാകം ചെയ്യുന്നു.
പ്രാണോ ഹി ഹൃദയാകാശം താപയിത്വാ പ്രതിക്ഷണമ് । മുഖാഗ്രഗഗനം പശ്ചാത് താപയത്യ് ഉത്തമോ രവിഃ
പ്രാണൻ ഓരോ നിമിഷവും ഹൃദയത്തിലെ ആകാശത്തെ ചൂടാക്കുന്നു. അതിന് ശേഷം, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സൂര്യൻ വായുടെ അറ്റത്തുള്ള ആകാശത്തെ ചൂടാക്കുന്നു.
അപാനേന്ദുര് മുഖാഗ്രേ ഖം പ്യായയിത്വാ ഹൃദമ്ബരമ് । പശ്ചാദ് ആപ്യായയത്യ് ഏഷ നിമേഷസമനന്തരമ്
ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള അപാനൻ, ആദ്യം വായുടെ അറ്റത്തുള്ള ആകാശം നിറച്ച്, ഉടനെ തന്നെ ഒരു കണ്ണിറുക്കത്തിനുള്ളിൽ ഹൃദയത്തിലെ ആകാശവും നിറയ്ക്കുന്നു.
അപാനശശിനോ ഽന്തസ്സ്ഥാഃ കലാഃ പ്രാണവിവസ്വതാ । യത്ര ഗ്രസ്താസ് തദ് ആസാദ്യ പദം ഭൂയോ ന ശോച്യതേ
അപാനത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ പ്രാണന്റെ സൂര്യനിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ, ആ അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ ഇനി ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല.
പ്രാണാര്കസ്യ കലാന്തസ്സ്ഥാ യത്രാപാനഹിമാംശുനാ । ഗ്രസ്താ തത് പദമ് ആസാദ്യ ന ഭൂയോ ജന്മഭാങ് മനഃ
പ്രാണന്റെ സൂര്യത്തിനുള്ളിലെ കിരണങ്ങൾ അപാനത്തിന്റെ ചന്ദ്രനിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ, ആ അവസ്ഥയിൽ മനസിന് ഇനി ജനനത്തിൽ പങ്കില്ല.
പ്രാണ ഏവാര്കതാം യാതി സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ഽമ്ബരേ । ആപ്യായനകരീം പശ്ചാച് ഛശിതാമ് അധിഗച്ഛതി
പ്രാണൻ തന്നെ പുറത്തും ഉള്ളിലും സൂര്യനാകുന്നു; പിന്നീട്, പോഷണം നൽകുന്ന ചന്ദ്രനാവസ്ഥയിലേക്കാണ് അത് എത്തുന്നത്.
പ്രാണ ഏവേന്ദുതാം ത്യക്ത്വാ ശരീരാപ്യായകാരിണീമ് । ക്ഷണാദ് ആയാതി സൂര്യത്വം സംശോഷണകരം പരമ്
പ്രാണൻ ശരീരത്തിന് പോഷണം നൽകുന്ന ചന്ദ്രനാവസ്ഥ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഉടൻ തന്നെ ഉണങ്ങലുണ്ടാക്കുന്ന പരമമായ സൂര്യനാവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
അര്കതാം സമ്പരിത്യജ്യ ന യാവച് ചന്ദ്രതാം ഗതഃ । പ്രാണസ് താവദ് വിചാര്യാന്തര് ദേശകാലൌ ന ശോച്യതേ
പ്രാണൻ സൂര്യന്റെ അവസ്ഥ വിട്ട് ചന്ദ്രന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു പോവുന്നതുവരെ, അതിനെ കുറിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്; ആ ഇടവേളയിൽ സ്ഥലംകൂടി സമയവും കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
ഹൃദി ചന്ദ്രാര്കയോര് ജ്ഞാത്വാ നിത്യമ് അസ്തമയോദയമ് । ആത്മനോ നിജമ് ആധാരം ന ഭൂയോ ജായതേ മനഃ
ഹൃദയത്തിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും എപ്പോഴും ഉദയവും അസ്തമയവും ചെയ്യുന്നതായി മനസ്സിലാക്കി, തനിക്കുള്ള സത്യമായ ആധാരത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, മനസ്സ് വീണ്ടും പിറവിയെടുക്കില്ല.
സോദയാസ്തമയം സേന്ദും സരശ്മിം സസമാഗമമ് । ഹൃദയേ ഭാസ്കരം ദേവം യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി
ഹൃദയത്തിൽ, ഉദയവും അസ്തമയവും ഉള്ള, ചന്ദ്രനോടും കിരണങ്ങളോടും കൂടിയ ദൈവമായ സൂര്യനെ ആരെങ്കിലും കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നത്.
നാക്ഷീണം ന പരിക്ഷീണം ബഹിസ്സ്ഥം സിദ്ധയേ തമഃ । ഹാര്ദം തു ക്ഷപയേദ് ധ്വാന്തം യത്ക്ഷയേ സിദ്ധിര് ഉത്തമാ
പുറത്തുള്ള ഇരുണ്ടതിൽ കുറവോ കൂടുതലോ വന്നാലും അതിനാൽ സിദ്ധി ലഭിക്കില്ല; ഹൃദയത്തിലെ ഇരുണ്ടതെല്ലാം അകറ്റുമ്പോഴാണ് ഉത്തമമായ സിദ്ധി നേടുന്നത്.
ബാഹ്യേ തമസി സങ്ക്ഷീണേ ലോകാലോകഃ പ്രജായതേ । ഹാര്ദേ തു തമസി ക്ഷീണേ സ്വാലോകോ ജായതേ പരഃ
പുറത്തുള്ള ഇരുണ്ടത്വം കുറയുമ്പോൾ ലോകവും അതിന്റെ അതിരുകളും കാണാം. എന്നാൽ ഹൃദയത്തിലെ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത്വം ഇല്ലായ്മയാകുമ്പോൾ, സ്വന്തം ഉന്നത പ്രകാശം ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
ഹാര്ദാന്ധകാരക്ഷയദം പരിജ്ഞാതം വിമുക്തിദമ് । സോദയാസ്തമയം യത്നാത് പ്രാണാര്കമ് അവലോകയേത്
ഹൃദയത്തിലെ അജ്ഞാനം നീങ്ങുമ്പോൾ മോക്ഷം ലഭിക്കും എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, ശ്വാസത്തിന്റെ സൂര്യൻ എപ്പോൾ ഉദിക്കുന്നു, എപ്പോൾ അസ്തമിക്കുന്നു എന്നത് ശ്രദ്ധയോടെ നിരീക്ഷിക്കണം.
അപാനേന്ദുഃ പ്രയാത്യ് അസ്തം യത്ര ഹൃത്പദ്മകോടരേ । പദാത് തസ്മാദ് ഉദേത്യ് അന്തഃ പ്രാണാര്കോ ബഹിരുന്മുഖഃ
ഹൃദയകമലത്തിന്റെ ആന്തരിക ഭാഗത്ത് അപാനൻ എന്ന ചന്ദ്രൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, അതേ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് പ്രാണൻ എന്ന സൂര്യൻ അകത്തുനിന്ന് പുറത്തേക്ക് ദൃശ്യമാകുന്നു.
അപാനേ ഽസ്തങ്ഗതേ പ്രാണസ് സമുദേതി ഹൃദമ്ബുജാത് । ഛായായാം ഗലിതാങ്ഗായാം തത്രൈവാശു യഥാതപഃ
അപാനൻ അസ്തമിച്ചാൽ, ഹൃദയകമലത്തിൽ നിന്ന് പ്രാണൻ ഉദയിക്കുന്നു. നിഴൽ അകന്നാൽ സൂര്യൻ ഉടൻ അവിടെ തെളിയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
പ്രാണേ ത്വ് അസ്തങ്ഗതേ ബാഹ്യാദ് അപാനഃ പ്രോദയേത് ക്ഷണാത് । ആതപേ പരിതോ നഷ്ടേ ഛായേവാശു പദേ നവാ
പ്രാണൻ പുറത്തേക്ക് അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, അപാനൻ ഉടൻ ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കുന്നു; ചുറ്റും സൂര്യപ്രകാശം അകന്നപ്പോൾ പുതിയ നിഴൽ ഉടൻ തെളിയുന്നതുപോലെ.
പ്രാണജന്മാവനൌ നഷ്ടമ് അപാനം വിദ്ധി സന്മതേ । അപാനജന്മഭൂമൌ ച പ്രാണം നഷ്ടമ് അവൈഹി ഹി
പ്രാണൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, അപാനൻ ഭൂമിയിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; അതുപോലെ അപാനൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, പ്രാണൻ അവിടത്ത് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു എന്ന് അറിയണം.
അസ്തങ്ഗതവതി പ്രാണേ ത്വ് അപാനേ ഽഭ്യുദയോന്മുഖേ । ബഹിഃകുമ്ഭകമ് ആലമ്ബ്യ ചിരം ഭൂയോ ന ശോച്യതേ
പ്രാണൻ അസ്തമിച്ചും അപാനൻ ഉയരാൻ പോകുന്ന സമയത്തും, പുറത്തേക്ക് ശ്വാസം പിടിച്ച് ദീർഘകാലം നിലനിർത്തുമ്പോൾ, വീണ്ടും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
അപാനേ ഽസ്തങ്ഗതേ പ്രാണേ കിഞ്ചിദ് അഭ്യുദയോന്മുഖേ । അന്തഃകുമ്ഭകമ് ആലമ്ബ്യ ചിരം ഭൂയോ ന ശോച്യതേ
അപാനൻ അസ്തമിച്ചും പ്രാണൻ ഉയരാൻ പോകുന്ന സമയത്തും, അകത്തേക്ക് ശ്വാസം പിടിച്ച് ദീർഘകാലം നിലനിർത്തുമ്പോൾ, വീണ്ടും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
പ്രാണരേചകമൂലസ്ഥമ് അപാനാപൂരകോടിഗമ് । സ്വസ്ഥം കുമ്ഭകമ് അഭ്യസ്യ ന ഭൂയഃ പരിതപ്യതേ
ശ്വാസം പുറത്തുവിടുമ്പോഴുള്ള അടിത്തട്ടിലും, അപാനം അകത്തേക്ക് കയറിയെത്തുന്ന ഉച്ചത്തിലും, കുമ്പകം ശാന്തമായി അഭ്യസിച്ചാൽ, വീണ്ടും വിഷമം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
അപാനരേചകാധാരം പ്രാണപൂരാന്തസംസ്ഥിതമ് । സ്വസംസ്ഥം കുമ്ഭകം ദൃഷ്ട്വാ ന ഭൂയഃ പരിതപ്യതേ
അപാനത്തിന്റെ പുറന്തള്ളലിന്റെ അടിത്തട്ടിലും, പ്രാണന്റെ അകത്തേക്ക് കയറ്റത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും, കുമ്പകം സ്വയം അനുഭവിച്ചാൽ, ഇനി മനസ്സിൽ വിഷമം ഉണ്ടാകില്ല.
പ്രാണാപാനാവ് ഉഭാവ് അന്തര് യത്രൈതൌ വിലയം ഗതൌ । തദ് ആലമ്ബ്യ പദം ശാന്തമ് ആത്മനാ നാനുതപ്യതേ
പ്രാണനും അപാനവും തമ്മിൽ അകത്തേക്ക് ലയിക്കുന്നിടത്ത്, ആ ശാന്തമായ അവസ്ഥയിൽ ആശ്രയിച്ചാൽ, ആത്മാവ് ഇനി ദുഃഖം അനുഭവിക്കില്ല.
പ്രാണഭക്ഷ്യോന്മുഖാപാനം ദേശം കാലം ച നിഷ്കലമ് । വിചാര്യ ബഹിര് അന്തര് വാ ന ഭൂയഃ പരിശോച്യതേ
പ്രാണനെ ഗ്രഹിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്ന അപാനത്തിന്റെ സ്ഥലം, സമയങ്ങൾ എന്നിവ അകത്തോ പുറത്തോ ആലോചിച്ചാൽ, വീണ്ടും വിഷമം വരില്ല.
അപാനഭക്ഷണപരം പ്രാണം ഹൃദി തഥാ ബഹിഃ । ദേശം കാലം ച സമ്പ്രേക്ഷ്യ ന ഭൂയോ ജായതേ മനഃ
പ്രാണൻ അപ്പാനത്തെ ആഹാരമാക്കി ഹൃദയത്തിലും പുറത്തും പാർക്കുന്ന സമയവും സ്ഥലവും ശ്രദ്ധയോടെ നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സ് വീണ്ടും ഉദയിക്കാറില്ല.
യത്ര പ്രാണോ ഹ്യ് അപാനേന പ്രാണേനാപാന ഏവ ച । നിഗീര്ണോ ബഹിര് അന്തശ് ച ദേശൌ കാലൌ ച പശ്യ തൌ
പ്രാണൻ അപ്പാനനിൽ ലയിക്കുകയും അപ്പാനൻ പ്രാണനിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അകത്തും പുറത്തുമുള്ള ആ സമയങ്ങളും സ്ഥലങ്ങളും നീ ശ്രദ്ധിക്കണം.