ബാഹ്യാത് പരാപതത്യ് അന്തര് അപാനേ യത്നവര്ജിതമ് । യോ ഽങ്ഗപ്രപൂരണേ സ്പര്ശോ വിദുസ് തമ് അപി പൂരകമ്
ശ്വാസം ബാഹ്യഭാഗത്തുനിന്ന് അകത്തേക്ക്, അപാനത്തിലേക്ക്, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ പതിക്കുമ്പോഴും, ശരീരഭാഗങ്ങൾ നിറയുന്നൊരു അനുഭവം ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, അതിനെയും ജ്ഞാനികൾ പൂരകം എന്നറിയുന്നു.
അപാനേ ഽസ്തങ്ഗതേ പ്രാണോ യാവന് നാഭ്യുദിതോ ഹൃദി । താവത് സാ കുമ്ഭകാവസ്ഥാ യോഗിഭിര് യാനുഭൂയതേ
അപാനത്തിൽ പ്രാണൻ ലയിച്ചിരിക്കുകയും, ഹൃദയത്തിൽ അതു വീണ്ടും ഉദിച്ചിട്ടില്ലാത്ത അവസ്ഥയാണു യോഗികൾ അനുഭവിക്കുന്ന കുംഭകാവസ്ഥ.
പൂരകഃ കുമ്ഭകശ് ചൈവ രേചകശ് ച ദ്വിധാ സ്ഥിതഃ । അപാനസ്യോദയസ്ഥാനേ ദ്വാദശാന്താഭിധേ ബഹിഃ
പൂരകം, കുംഭകം, റെചകം ഇവ രണ്ടിടത്താണ് നിലകൊള്ളുന്നത് — അപാനത്തിന്റെ ഉദയം നടക്കുന്ന സ്ഥലത്തും, ദ്വാദശാന്തം എന്നറിയപ്പെടുന്ന പുറം അതിരിലും.
സ്വഭാവാത് സര്വകാലസ്ഥാസ് സോമ്യാ യത്നവിവര്ജിതാഃ । യേ പ്രോക്താസ് സ്ഫാരമതിഭിസ് താംസ് ത്വം ശൃണു മഹാമതേ
സൗമ്യ, എല്ലാ സമയത്തും സ്വാഭാവികമായി നിലനിൽക്കുന്ന, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാത്ത വിശാലമായ അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ച് വിശാലബുദ്ധിയുള്ളവർ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതെക്കുറിച്ച് നീ ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്താദ് ബാഹ്യാദ് അഭ്യുദിതഃ പ്രഭോ । അപാനസ് തസ്യ തത്രൈവ സ്വഭാവാത് പൂരകാദയഃ
പ്രഭോ, പുറത്ത് പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവുവരെ അപാനൻ ഉദയിക്കുന്നു; അവിടെ അതിന്റെ സ്വഭാവപ്രകാരം പൂരകാദികളും ഉണ്ടാകുന്നു.
മൃദന്തരസ്ഥാനിഷ്പന്നഘടവദ് യാ സ്ഥിതിര് ബഹിഃ । വ്യോമ്നി നിത്യമ് അപാനസ്യ തം വിദുഃ കുമ്ഭകം ബുധാഃ
മണ്ണ് കൊണ്ടുള്ള പാത്രത്തിനുള്ളിലെ ശൂന്യം പുറത്തു നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, അപാനന്റെ സ്ഥിരമായ അവസ്ഥയും ആകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ഇതാണ് കുംബകം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.
ബാഹ്യോന്മുഖത്വം വായോര് യാ നാസികാഗ്രാവധിര് ഗതിഃ । തം ബാഹ്യപൂരകം ത്വ് ആദ്യം വിദുര് യോഗവിദോ ജനാഃ
ശ്വാസം പുറത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ അതിന്റെ ഗതി മൂക്കിന്റെ അഗ്രം വരെ എത്തുന്ന അവസ്ഥയെ യോഗജ്ഞാനികൾ ആദ്യത്തെ ബാഹ്യപൂരകം എന്ന് പറയുന്നു.
നാസാഗ്രാദ് അപി നിര്ഗത്യ ദ്വാദശാന്താവധിര് ഗതിഃ । യാ വായോസ് തം വിദുര് ധീരാ അപരം ബാഹ്യപൂരകമ്
മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവുവരെ ശ്വാസത്തിന്റെ ഗതി എത്തുമ്പോൾ, അതിനെ ധീരന്മാർ മറ്റൊരു ബാഹ്യപൂരകം എന്ന് അറിയുന്നു.
അത്രൈവാസ്തങ്ഗതേ പ്രാണേ യാവന് നാപാന ഉദ്ഗതഃ । താവത് പൂര്ണാം സമാവസ്ഥാം ബഹിസ്സ്ഥം കുമ്ഭകം വിദുഃ
ഇവിടെ പ്രാണൻ ശാന്തമായിരിക്കുമ്പോഴും അപാനൻ ഉയർന്നുവരാത്തതും ആയിരിക്കുമ്പോഴും ആ സമ്പൂർണ്ണമായ അവസ്ഥയെ പുറംകുംബകം എന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നു.
യത് തദന്തര്മുഖത്വം സ്യാദ് അപാനസ്യോദയം വിനാ । തം ബാഹ്യരേചകം വിദ്യാച് ചിന്ത്യമാനം വിമുക്തിദമ്
അപാനൻ ഉയരാതെ ഉള്ളിൽ ആകുന്ന ആ അവസ്ഥയെ പുറംറെചകം എന്ന് അറിയണം; അതിനെ ശ്രദ്ധയോടെ ധ്യാനിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും.
ദ്വാദശാന്താദ് യദ് ഉത്ഥായ രൂപപീവരതാ പരാ । അപാനസ്യ ബഹിസ് തത് തമ് അപരം രേചകം വിദുഃ
പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന്, രൂപത്തിന്റെ പരമപൂർണ്ണതയായി അപാനത്തിന് പുറത്തു കാണപ്പെടുന്നതിനെ മറ്റൊരു റെചകം എന്ന് പറയുന്നു.
ബാഹ്യാന് ആഭ്യന്തരാംശ് ചൈതാന് കുമ്ഭകാദീന് അനാരതമ് । പ്രാണാപാനസ്വഭാവാന് സ്വാന് ബുദ്ധ്വാ ഭൂയോ ന ജായതേ
ഈ പുറംകുംബകവും അകക്കുംബകവും പോലുള്ള പ്രാണനും അപാനനും സ്വാഭാവികമായ അവസ്ഥകൾ മനസ്സിലാക്കി അറിഞ്ഞാൽ, വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകില്ല.
അഷ്ടാവ് ഏതേ മഹാബുദ്ധേ രാത്രിന്ദിവമ് അനുസ്മൃതാഃ । സ്വഭാവാദ് ഏവ വായൂനാം കഥിതാ മുക്തിദാ മയാ
മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ഈ എട്ട് മാർഗ്ഗങ്ങൾ രാത്രി പകലെന്നു ഓർത്താലോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ആയിരിക്കും, ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇവ വായുവുകൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നു.
ഗച്ഛതസ് തിഷ്ഠതോ വാപി ജാഗ്രതസ് സ്വപതോ ഽപി വാ । ഏതേ ന രോധമ് ആയാന്തി പ്രകൃത്യാ ഹി ചലോ ഽനിലഃ
നമ്മൾ നടക്കുമ്പോഴും, നിൽക്കുമ്പോഴും, ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും, ഉറങ്ങുമ്പോഴും, ഈ ഉപായങ്ങൾ തടസ്സപ്പെടുന്നില്ല; കാരണം വായു സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ എപ്പോഴും ചലിക്കുന്നതാണ്.
യത് കരോതി യദ് അശ്നാതി ബുദ്ധ്യൈതാന് സമനുസ്മരന് । കുമ്ഭകാദീന് നരസ് സോ ഽന്തസ് തത്ര കര്താ ന കിഞ്ചന
യാതൊക്കെ ചെയ്യുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോഴും, ഇവയെ മനസ്സിൽ ഓർത്താൽ, കുംബകം മുതലായ പ്രായോഗികങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോഴും, അകത്തൊന്നും ചെയ്യുന്നവനായി അവൻ ഇരിക്കില്ല.
സുവ്യഗ്രമ് അസ്മിന് വ്യാപാരേ ബാഹ്യം പരിജഹന് മനഃ । ദിനൈഃ കതിപയൈര് ഏവ പദമ് ആപ്നോതി കേവലമ്
ഈ അഭ്യാസത്തിൽ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി ഏർപ്പെടുമ്പോഴും, പുറത്തുള്ള കാര്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ അവൻ പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തും.
ഏതദ് അഭ്യസ്യതഃ പുംസോ ബാഹ്യേ വിഷയവൃത്തിഷു । ന ബധ്നാതി രതിം ചേതശ് ശ്വദൃതൌ ബ്രാഹ്മണോ യഥാ
ഇത് പതിവായി അഭ്യസിക്കുന്നവന്റെ മനസ്സ് പുറം വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷണം കാണിക്കാറില്ല; ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ നായ്ക്കളുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ ആസ്വാദനം കാണിക്കാത്തതുപോലെ.
ഏതാം ദൃഷ്ടിമ് അവഷ്ടഭ്യ യേ സ്ഥിതാഃ കൃതബുദ്ധയഃ । പ്രാപ്തം പ്രാപ്തവ്യമ് അഖിലം തൈര് അഖിന്നാസ് ത ഏവ ഹി
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഉറച്ച മനസ്സോടെ നിലകൊള്ളുന്നവർക്ക് നേടേണ്ടതെല്ലാം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; അവർക്ക് ഒരിക്കലും വിഷമം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
തിഷ്ഠതാ ഗച്ഛതാ നിത്യം ജാഗ്രതാ സ്വപതാ തഥാ । ഏഷാ ചേത് പ്രേക്ഷ്യതേ ദൃഷ്ടിസ് തന് ന ബന്ധനമ് ആപ്യതേ
നിൽക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഈ ദൃഷ്ടി നിലനിർത്തിയാൽ ബന്ധനം ഉണ്ടാകാറില്ല.
പ്രാണാപാനാനുസരണാത് പ്രാപ്തേ ബോധേ നിരാമയേ । സംശാന്തമദമോഹേന സ്വസ്ഥേനാന്തര് ഇഹോഷ്യതേ
പ്രാണനും അപാനവും ശ്രദ്ധയോടെ അനുഗമിച്ച് നിർമലമായ ബോധം ലഭിച്ചാൽ, മോഹവും അഹങ്കാരവും ശമിച്ച മനസ്സോടെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ആഴമായി നിലകൊള്ളാം.
സര്വാരമ്ഭാംസ് ത്യജന് സ്വസ്ഥഃ കുര്വംശ് ചാപി ബുധോ ജനഃ । പ്രാണാപാനഗതീഃ പ്രാപ്യ സുസ്വസ്ഥസ് സുഖമ് ഏധതേ
എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സിൽ സമാധാനം പുലർത്തി, ജ്ഞാനത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, ശ്വാസത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഗതിയും നിലനില്പും പ്രാപിച്ച്, ശരീരവും മനസ്സും തുല്യമായി സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നു.
പ്രാണസ്യാഭ്യുദയോ ബ്രഹ്മന് പദ്മയന്ത്രാദ് ധൃദി സ്ഥിതാത് । ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്തേ പ്രാണോ ഽസ്തം യാത്യ് അയം ബഹിഃ
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കമലാകൃതിയായ യന്ത്രത്തിൽ നിന്നാണ് ശ്വാസത്തിന്റെ ഉയർച്ച ആരംഭിക്കുന്നത്; ആ ശ്വാസം പന്ത്രണ്ട് വിരൽ നീളത്തിൽ പുറത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അപാനസ്യോദയോ ബാഹ്യാദ് ദ്വാദശാന്താന് മഹാമുനേ । അസ്തങ്ഗതിര് അഥാമ്ഭോജയന്ത്രേ ഹൃദയസംസ്ഥിതേ
ഹേ മഹാമുനി, പുറത്ത് നിന്ന് പന്ത്രണ്ട് വിരൽ അളവിൽ വരെയുള്ള പരിധിയിൽ ശ്വാസം താഴേക്ക് പോകുന്നു; പിന്നെ അതു ഹൃദയത്തിലെ കമലാകൃതിയന്ത്രത്തിൽ അസ്തമിക്കുന്നു.
പ്രാണോ യത്രാസ്തമ് ആയാതി ദ്വാദശാന്തേ നഭഃപദേ । പദാത് തസ്മാദ് അപാനോ ഽയമ് ഉദേതി സമനന്തരമ്
ശ്വാസം അസ്തമിക്കുന്ന സ്ഥലം ആകാശത്തിലെ പന്ത്രണ്ട് വിരൽ അളവിലെ അതിരിലാണ്; അവിടെ നിന്ന് ഉടനെ ശ്വാസം വീണ്ടും ഉയർന്ന് വരുന്നു.
ബാഹ്യാകാശോന്മുഖഃ പ്രാണോ വഹത്യ് അഗ്നിശിഖാ യഥാ । ഹൃദാകാശോന്മുഖോ ഽപാനോ നിമ്നേ വഹതി വാരിവത്
പ്രാണൻ പുറത്തുള്ള ആകാശത്തേക്ക് മുഖം തിരിച്ച്, തീയുടെ ജ്വാലപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അപാനൻ ഹൃദയത്തിലെ ആകാശത്തേക്ക് മുഖം തിരിച്ച്, വെള്ളം താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ ഒഴുകുന്നു.
അപാനശ് ചന്ദ്രമാ ദേഹമ് ആപ്യായയതി ബാഹ്യതഃ । പ്രാണസ് സൂര്യോ ഽഗ്നിര് അഥ വാ പചത്യ് അന്തര് ഇദം വപുഃ
അപാനൻ ചന്ദ്രനുപോലെ പുറത്തുനിന്ന് ശരീരത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. പ്രാണൻ സൂര്യനോ അഗ്നിയോ പോലെയാണ്, അകത്തുനിന്ന് ഈ ശരീരത്തെ പാകം ചെയ്യുന്നു.
പ്രാണോ ഹി ഹൃദയാകാശം താപയിത്വാ പ്രതിക്ഷണമ് । മുഖാഗ്രഗഗനം പശ്ചാത് താപയത്യ് ഉത്തമോ രവിഃ
പ്രാണൻ ഓരോ നിമിഷവും ഹൃദയത്തിലെ ആകാശത്തെ ചൂടാക്കുന്നു. അതിന് ശേഷം, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സൂര്യൻ വായുടെ അറ്റത്തുള്ള ആകാശത്തെ ചൂടാക്കുന്നു.
അപാനേന്ദുര് മുഖാഗ്രേ ഖം പ്യായയിത്വാ ഹൃദമ്ബരമ് । പശ്ചാദ് ആപ്യായയത്യ് ഏഷ നിമേഷസമനന്തരമ്
ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള അപാനൻ, ആദ്യം വായുടെ അറ്റത്തുള്ള ആകാശം നിറച്ച്, ഉടനെ തന്നെ ഒരു കണ്ണിറുക്കത്തിനുള്ളിൽ ഹൃദയത്തിലെ ആകാശവും നിറയ്ക്കുന്നു.
അപാനശശിനോ ഽന്തസ്സ്ഥാഃ കലാഃ പ്രാണവിവസ്വതാ । യത്ര ഗ്രസ്താസ് തദ് ആസാദ്യ പദം ഭൂയോ ന ശോച്യതേ
അപാനത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ പ്രാണന്റെ സൂര്യനിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ, ആ അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ ഇനി ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല.
പ്രാണാര്കസ്യ കലാന്തസ്സ്ഥാ യത്രാപാനഹിമാംശുനാ । ഗ്രസ്താ തത് പദമ് ആസാദ്യ ന ഭൂയോ ജന്മഭാങ് മനഃ
പ്രാണന്റെ സൂര്യത്തിനുള്ളിലെ കിരണങ്ങൾ അപാനത്തിന്റെ ചന്ദ്രനിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ, ആ അവസ്ഥയിൽ മനസിന് ഇനി ജനനത്തിൽ പങ്കില്ല.