തയോര് മമാനുസരതഃ പ്രാണാപാനാഭിധാനയോഃ । ഗതിം ശരീരമരുതോര് ആശരീരമ് അരുദ്ധയോഃ
പ്രാണനും അപാനവും എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്ന ഈ രണ്ടും, ഞാന് എന്നോട് അനുഗമിക്കുന്നവ, ശരീരത്തിലെ വായുവിന്റെ ചലനങ്ങളാണ് — ഒന്ന് രൂപമുള്ളത്, മറ്റൊന്ന് രൂപമില്ലാത്തത്, രണ്ടും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തേഷു സദൈവ സമരൂപയോഃ । സുഷുപ്തസംസ്ഥിതസ്യേവ ബ്രഹ്മന് ഗച്ഛന്തി വാസരാഃ
ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി — ഈ മൂന്നു നിലകളിലും ഇവ എപ്പോഴും ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; സുഷുപ്തിയില് നിലകൊള്ളുന്ന പോലെ, ബ്രഹ്മാവിന് ദിവസങ്ങള് കടന്നു പോകുന്നു.
സഹസ്രധാ നികൃത്താങ്ഗാദ് ബിസതന്തുലവാദ് അപി । ദുര്ലക്ഷ്യാ വിദ്യമാനാ ച ഗതിസ് സൂക്ഷ്മതരാ തയോഃ
ശരീരം ആയിരം തുണ്ടുകളായി മുറിച്ചാലും, താമരക്കൊമ്പിന്റെ നൂലുപോലെയുള്ള അതിന്റെ ചലനം അതിലും സൂക്ഷ്മമായതും, കാണാൻ വളരെ പ്രയാസമുള്ളതും, എങ്കിലും അതു നിലനിൽക്കുന്നു.
അവിരതഗതയോര് ഗതിം വിദിത്വാ ഹൃദി മരുതോര് അനുസൃത്യ ചോദിതാം താമ് । ന പുനര് ഇഹ ഹി ജായതേ മഹാത്മന് മുദിതമനാഃ പുരുഷഃ പ്രണഷ്ടപാശഃ
ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ വായുവിന്റെ ചലനം മനസ്സിലാക്കി, അതിന്റെ പ്രേരണയെ പിന്തുടർന്ന്, മഹാത്മാവായ മനുഷ്യൻ, ബദ്ധതകൾ ഒടിഞ്ഞ മനസ്സിൽ സന്തോഷത്തോടെ, ഇനി ഈ ലോകത്ത് ജനിക്കുകയില്ല.
ജാനന്ന് അപി മുനേ സര്വം കിം മാം പൃച്ഛസി ലീലയാ । യഥാപൃഷ്ടമ് അഹം വച്മി തത്രാപി ശൃണു മേ വചഃ
മഹർഷേ, നീ എല്ലാം അറിയുന്നവനാണെങ്കിലും, എന്തിനാണ് എന്നോട് ഇങ്ങനെ കളിയോടെ ചോദിക്കുന്നത്? എന്നാലും നീ ചോദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ പറയുന്നു; അതിനാൽ എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കു.
പ്രാണോ ഽയമ് അനിശം ബ്രഹ്മന് സ്പന്ദശക്തിസ് സദാഗതിഃ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ദേഹേ പ്രാണോ ഽയമ് ഉപരി സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മൻ, ഈ പ്രാണൻ എപ്പോഴും സ്പന്ദനശക്തിയുള്ളതും, സദാ ചലിക്കുന്നതുമാണ്. ശരീരത്തിനകത്തും പുറത്തും ഈ പ്രാണൻ മേലായി നിലകൊള്ളുന്നു.
അപാനോ ഽപ്യ് അനിശം ബ്രഹ്മന് സ്പന്ദശക്തിസ് സദാഗതിഃ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ദേഹേ ത്വ് അപാനോ ഽയമ് അവാക് സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മനേ, അപാനനും എപ്പോഴും ചലനശക്തിയാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രവർത്തനത്തിലാണ്. ഈ അപാനൻ ശരീരത്തിനകത്തും പുറത്തും താഴോട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
ജാഗ്രതസ് സ്വപതശ് ചൈവ പ്രാണായാമോ ഽയമ് ഉത്തമഃ । പ്രവര്തതേ യസ് തജ്ജ്ഞസ്യ തം താവച് ഛ്രേയസേ ശൃണു
ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഈ ഉത്തമമായ ശ്വാസനിയന്ത്രണം നടക്കുന്നു. ജ്ഞാനികൾ അതിനെ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ പരമമായ ഉത്തമഫലത്തിൽ എത്തും; അതിനെ കുറിച്ച് നീ ഇപ്പോൾ കേൾക്കു.
ബാഹ്യോന്മുഖത്വം പ്രാണാനാം യദ് ധൃദമ്ഭോജകോടരാത് । സ്വൈരമ് ഏവാത്തയത്നാനാം തം ധീരാ രേചകം വിദുഃ
ഹൃദയത്തിലെ കമലഗുഹയിൽ നിന്ന് ശ്വാസങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി, യാതൊരു ശ്രമവും കൂടാതെ പുറത്തേക്ക് പോകുന്നത് ധീരർ റെചകം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്തം ബാഹ്യമ് ആക്രമതാം ഹൃദഃ । പ്രാണാനാമ് അങ്ഗസംസ്പര്ശോ യസ് സ പൂരക ഉച്യതേ
ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പന്ത്രണ്ടു വിരൽ നീളം വരെ ശ്വാസങ്ങൾ നീണ്ടു അംഗങ്ങളെ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അതിനെ പൂരകം എന്നു പറയുന്നു.
ബാഹ്യാത് പരാപതത്യ് അന്തര് അപാനേ യത്നവര്ജിതമ് । യോ ഽങ്ഗപ്രപൂരണേ സ്പര്ശോ വിദുസ് തമ് അപി പൂരകമ്
ശ്വാസം ബാഹ്യഭാഗത്തുനിന്ന് അകത്തേക്ക്, അപാനത്തിലേക്ക്, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ പതിക്കുമ്പോഴും, ശരീരഭാഗങ്ങൾ നിറയുന്നൊരു അനുഭവം ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, അതിനെയും ജ്ഞാനികൾ പൂരകം എന്നറിയുന്നു.
അപാനേ ഽസ്തങ്ഗതേ പ്രാണോ യാവന് നാഭ്യുദിതോ ഹൃദി । താവത് സാ കുമ്ഭകാവസ്ഥാ യോഗിഭിര് യാനുഭൂയതേ
അപാനത്തിൽ പ്രാണൻ ലയിച്ചിരിക്കുകയും, ഹൃദയത്തിൽ അതു വീണ്ടും ഉദിച്ചിട്ടില്ലാത്ത അവസ്ഥയാണു യോഗികൾ അനുഭവിക്കുന്ന കുംഭകാവസ്ഥ.
പൂരകഃ കുമ്ഭകശ് ചൈവ രേചകശ് ച ദ്വിധാ സ്ഥിതഃ । അപാനസ്യോദയസ്ഥാനേ ദ്വാദശാന്താഭിധേ ബഹിഃ
പൂരകം, കുംഭകം, റെചകം ഇവ രണ്ടിടത്താണ് നിലകൊള്ളുന്നത് — അപാനത്തിന്റെ ഉദയം നടക്കുന്ന സ്ഥലത്തും, ദ്വാദശാന്തം എന്നറിയപ്പെടുന്ന പുറം അതിരിലും.
സ്വഭാവാത് സര്വകാലസ്ഥാസ് സോമ്യാ യത്നവിവര്ജിതാഃ । യേ പ്രോക്താസ് സ്ഫാരമതിഭിസ് താംസ് ത്വം ശൃണു മഹാമതേ
സൗമ്യ, എല്ലാ സമയത്തും സ്വാഭാവികമായി നിലനിൽക്കുന്ന, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാത്ത വിശാലമായ അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ച് വിശാലബുദ്ധിയുള്ളവർ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതെക്കുറിച്ച് നീ ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്താദ് ബാഹ്യാദ് അഭ്യുദിതഃ പ്രഭോ । അപാനസ് തസ്യ തത്രൈവ സ്വഭാവാത് പൂരകാദയഃ
പ്രഭോ, പുറത്ത് പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവുവരെ അപാനൻ ഉദയിക്കുന്നു; അവിടെ അതിന്റെ സ്വഭാവപ്രകാരം പൂരകാദികളും ഉണ്ടാകുന്നു.
മൃദന്തരസ്ഥാനിഷ്പന്നഘടവദ് യാ സ്ഥിതിര് ബഹിഃ । വ്യോമ്നി നിത്യമ് അപാനസ്യ തം വിദുഃ കുമ്ഭകം ബുധാഃ
മണ്ണ് കൊണ്ടുള്ള പാത്രത്തിനുള്ളിലെ ശൂന്യം പുറത്തു നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, അപാനന്റെ സ്ഥിരമായ അവസ്ഥയും ആകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ഇതാണ് കുംബകം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.
ബാഹ്യോന്മുഖത്വം വായോര് യാ നാസികാഗ്രാവധിര് ഗതിഃ । തം ബാഹ്യപൂരകം ത്വ് ആദ്യം വിദുര് യോഗവിദോ ജനാഃ
ശ്വാസം പുറത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ അതിന്റെ ഗതി മൂക്കിന്റെ അഗ്രം വരെ എത്തുന്ന അവസ്ഥയെ യോഗജ്ഞാനികൾ ആദ്യത്തെ ബാഹ്യപൂരകം എന്ന് പറയുന്നു.
നാസാഗ്രാദ് അപി നിര്ഗത്യ ദ്വാദശാന്താവധിര് ഗതിഃ । യാ വായോസ് തം വിദുര് ധീരാ അപരം ബാഹ്യപൂരകമ്
മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവുവരെ ശ്വാസത്തിന്റെ ഗതി എത്തുമ്പോൾ, അതിനെ ധീരന്മാർ മറ്റൊരു ബാഹ്യപൂരകം എന്ന് അറിയുന്നു.
അത്രൈവാസ്തങ്ഗതേ പ്രാണേ യാവന് നാപാന ഉദ്ഗതഃ । താവത് പൂര്ണാം സമാവസ്ഥാം ബഹിസ്സ്ഥം കുമ്ഭകം വിദുഃ
ഇവിടെ പ്രാണൻ ശാന്തമായിരിക്കുമ്പോഴും അപാനൻ ഉയർന്നുവരാത്തതും ആയിരിക്കുമ്പോഴും ആ സമ്പൂർണ്ണമായ അവസ്ഥയെ പുറംകുംബകം എന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നു.
യത് തദന്തര്മുഖത്വം സ്യാദ് അപാനസ്യോദയം വിനാ । തം ബാഹ്യരേചകം വിദ്യാച് ചിന്ത്യമാനം വിമുക്തിദമ്
അപാനൻ ഉയരാതെ ഉള്ളിൽ ആകുന്ന ആ അവസ്ഥയെ പുറംറെചകം എന്ന് അറിയണം; അതിനെ ശ്രദ്ധയോടെ ധ്യാനിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും.
ദ്വാദശാന്താദ് യദ് ഉത്ഥായ രൂപപീവരതാ പരാ । അപാനസ്യ ബഹിസ് തത് തമ് അപരം രേചകം വിദുഃ
പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന്, രൂപത്തിന്റെ പരമപൂർണ്ണതയായി അപാനത്തിന് പുറത്തു കാണപ്പെടുന്നതിനെ മറ്റൊരു റെചകം എന്ന് പറയുന്നു.
ബാഹ്യാന് ആഭ്യന്തരാംശ് ചൈതാന് കുമ്ഭകാദീന് അനാരതമ് । പ്രാണാപാനസ്വഭാവാന് സ്വാന് ബുദ്ധ്വാ ഭൂയോ ന ജായതേ
ഈ പുറംകുംബകവും അകക്കുംബകവും പോലുള്ള പ്രാണനും അപാനനും സ്വാഭാവികമായ അവസ്ഥകൾ മനസ്സിലാക്കി അറിഞ്ഞാൽ, വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകില്ല.
അഷ്ടാവ് ഏതേ മഹാബുദ്ധേ രാത്രിന്ദിവമ് അനുസ്മൃതാഃ । സ്വഭാവാദ് ഏവ വായൂനാം കഥിതാ മുക്തിദാ മയാ
മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ഈ എട്ട് മാർഗ്ഗങ്ങൾ രാത്രി പകലെന്നു ഓർത്താലോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ആയിരിക്കും, ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇവ വായുവുകൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നു.
ഗച്ഛതസ് തിഷ്ഠതോ വാപി ജാഗ്രതസ് സ്വപതോ ഽപി വാ । ഏതേ ന രോധമ് ആയാന്തി പ്രകൃത്യാ ഹി ചലോ ഽനിലഃ
നമ്മൾ നടക്കുമ്പോഴും, നിൽക്കുമ്പോഴും, ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും, ഉറങ്ങുമ്പോഴും, ഈ ഉപായങ്ങൾ തടസ്സപ്പെടുന്നില്ല; കാരണം വായു സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ എപ്പോഴും ചലിക്കുന്നതാണ്.
യത് കരോതി യദ് അശ്നാതി ബുദ്ധ്യൈതാന് സമനുസ്മരന് । കുമ്ഭകാദീന് നരസ് സോ ഽന്തസ് തത്ര കര്താ ന കിഞ്ചന
യാതൊക്കെ ചെയ്യുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോഴും, ഇവയെ മനസ്സിൽ ഓർത്താൽ, കുംബകം മുതലായ പ്രായോഗികങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോഴും, അകത്തൊന്നും ചെയ്യുന്നവനായി അവൻ ഇരിക്കില്ല.
സുവ്യഗ്രമ് അസ്മിന് വ്യാപാരേ ബാഹ്യം പരിജഹന് മനഃ । ദിനൈഃ കതിപയൈര് ഏവ പദമ് ആപ്നോതി കേവലമ്
ഈ അഭ്യാസത്തിൽ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി ഏർപ്പെടുമ്പോഴും, പുറത്തുള്ള കാര്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ അവൻ പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തും.
ഏതദ് അഭ്യസ്യതഃ പുംസോ ബാഹ്യേ വിഷയവൃത്തിഷു । ന ബധ്നാതി രതിം ചേതശ് ശ്വദൃതൌ ബ്രാഹ്മണോ യഥാ
ഇത് പതിവായി അഭ്യസിക്കുന്നവന്റെ മനസ്സ് പുറം വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷണം കാണിക്കാറില്ല; ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ നായ്ക്കളുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ ആസ്വാദനം കാണിക്കാത്തതുപോലെ.
ഏതാം ദൃഷ്ടിമ് അവഷ്ടഭ്യ യേ സ്ഥിതാഃ കൃതബുദ്ധയഃ । പ്രാപ്തം പ്രാപ്തവ്യമ് അഖിലം തൈര് അഖിന്നാസ് ത ഏവ ഹി
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഉറച്ച മനസ്സോടെ നിലകൊള്ളുന്നവർക്ക് നേടേണ്ടതെല്ലാം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; അവർക്ക് ഒരിക്കലും വിഷമം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
തിഷ്ഠതാ ഗച്ഛതാ നിത്യം ജാഗ്രതാ സ്വപതാ തഥാ । ഏഷാ ചേത് പ്രേക്ഷ്യതേ ദൃഷ്ടിസ് തന് ന ബന്ധനമ് ആപ്യതേ
നിൽക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഈ ദൃഷ്ടി നിലനിർത്തിയാൽ ബന്ധനം ഉണ്ടാകാറില്ല.
പ്രാണാപാനാനുസരണാത് പ്രാപ്തേ ബോധേ നിരാമയേ । സംശാന്തമദമോഹേന സ്വസ്ഥേനാന്തര് ഇഹോഷ്യതേ
പ്രാണനും അപാനവും ശ്രദ്ധയോടെ അനുഗമിച്ച് നിർമലമായ ബോധം ലഭിച്ചാൽ, മോഹവും അഹങ്കാരവും ശമിച്ച മനസ്സോടെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ആഴമായി നിലകൊള്ളാം.