പ്രാണാപാനസമാനാദ്യൈസ് തതസ് സ ഹൃദയാനിലഃ । സങ്കേതൈഃ പ്രോച്യതേ തജ്ജ്ഞൈര് വിചിത്രാചാരചേഷ്ടിതഃ
ഹൃദയത്തിലെ ആ പ്രാണവായു, അതിന്റെ പലവിധ ചലനങ്ങളുടെയും ലക്ഷണങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ, പ്രാഞ്ജന്മാർ പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു.
ഹൃത്പദ്മയന്ത്രകുഹരാത് സമസ്താഃ പ്രാണശക്തയഃ । ഊര്ധ്വാധഃ പ്രസൃതാ ദേഹേ ചന്ദ്രബിമ്ബാദ് ഇവാംശവഃ
ഹൃദയത്തിലെ കമലത്തിന്റെ യന്ത്രത്തിൽ നിന്നു, പ്രാണശക്തികൾ ശരീരത്തിൽ മുകളിലേക്കും കീഴിലേക്കും ചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശകിരണങ്ങൾപോലെ വ്യാപിക്കുന്നു.
യാന്ത്യ് ആയാന്തി വിവല്ഗന്തി ഹരന്തി വിഹരന്തി ച । ഉത്പതന്തി പതന്ത്യ് ആശു താ ഏതാഃ പ്രാണശക്തയഃ
ഈ പ്രാണശക്തികൾ പോകുന്നു, വരുന്നു, ചാടുന്നു, വഹിക്കുന്നു, സഞ്ചരിക്കുന്നു, വേഗത്തിൽ ഉയരുന്നു, താഴുന്നു — ഇവയുടെ പ്രവർത്തികൾ ഇങ്ങനെയാണ്.
സ ഏഷ ഹൃത്പദ്മഗതഃ പ്രാണ ഇത്യ് ഉച്യതേ ബുധൈഃ । അസ്യ കാചിന് മുനേ ശക്തിഃ പ്രസ്പന്ദയതി ലോചനേ
ഹൃദയകമലത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ പ്രാണനെ ജ്ഞാനികൾ 'പ്രാണൻ' എന്നു വിളിക്കുന്നു; മഹർഷേ, അതിന്റെ ഒരു ശക്തിയാണ് കണ്ണ് മടക്കാനും തുറക്കാനും കാരണമാകുന്നത്.
കാചിത് സ്പര്ശമ് ഉപാദത്തേ കാചിദ് വഹതി നാസയാ । കാചിദ് അന്നം ജരയതി കാചിദ് വക്തി വചാംസി ച
ഒന്നിന് സ്പർശം സ്വീകരിക്കാനുള്ള ശക്തിയുണ്ട്, മറ്റൊന്നിന് മണം മൂക്കിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയും, മറ്റൊന്ന് ആഹാരം ജീരണിപ്പിക്കുന്നു, വേറൊന്ന് വാക്കുകൾ സംസാരിക്കുന്നു.
ബഹുനാത്ര കിമ് ഉക്തേന സര്വമ് ഏവ ശരീരകേ । കരോതി ഭഗവാന് വായുര് യന്ത്രേഹാമ് ഇവ യാന്ത്രികഃ
ഇതിൽ കൂടുതൽ എന്ത് പറയണം? ദൈവികമായ വായു ശരീരത്തിൽ എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, ഒരു യന്ത്രം യന്ത്രകാരൻ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
തത്രോര്ധ്വാധോ ദ്വിസങ്കേതൌ പ്രസൃതാവ് അനിലൌ മുനേ । പ്രാണാപാനാവ് ഇതി ഖ്യാതൌ പ്രകടൌ തൌ വരാനിലൌ
അവിടെ, മഹർഷേ, രണ്ട് പ്രധാന വായുക്കൾ ഉണ്ട്—ഒന്ന് മുകളിലേക്ക്, മറ്റൊന്ന് താഴേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവയെ പ്രാണനും അപാനനും എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
തയോര് അനുസരന് നിത്യം മുനേ ഗതിമ് അഹം സ്ഥിതഃ । ശീതോഷ്ണവപുഷോര് നിത്യം നിത്യമ് അമ്ബരപാന്ഥയോഃ
അവയുടെ പ്രവാഹം ഞാൻ എപ്പോഴും പിന്തുടരുന്നു, മഹർഷേ. ഞാൻ എപ്പോഴും തണുപ്പ്-ചൂടിന്റെ രൂപത്തിൽ, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
കലേവരമഹായന്ത്രേ വാഹയോശ് ശ്രമഹീനയോഃ । ഹൃദാകാശാര്കശശിനോര് അഗ്നീഷോമസ്വരൂപയോഃ
ശരീരമെന്ന വലിയ യന്ത്രത്തില് രണ്ടു കുതിരകള് — അവയ്ക്ക് ഒരിക്കലും ക്ഷീണം വരില്ല — ഹൃദയത്തിന്റെ ആകാശത്ത് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പോലെ, അഗ്നിയും സോമവും എന്നരൂപത്തില് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ശരീരപുരപാലസ്യ മനസോ രഥചക്രയോഃ । അഹങ്കാരേശ്വരസ്യാസ്യ പ്രശസ്തേഷ്ടതുരങ്ഗയോഃ
ശരീരനഗരത്തിന്റെ രക്ഷകനായ മനസ്സിന് ഇവയാണ് രഥത്തിന്റെ ചക്രങ്ങള്; അഹങ്കാരമെന്ന രാജാവിന് ഇവയാണ് നല്ല പരിശീലനം ലഭിച്ച ഉത്തമ കുതിരകള്.
തയോര് മമാനുസരതഃ പ്രാണാപാനാഭിധാനയോഃ । ഗതിം ശരീരമരുതോര് ആശരീരമ് അരുദ്ധയോഃ
പ്രാണനും അപാനവും എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്ന ഈ രണ്ടും, ഞാന് എന്നോട് അനുഗമിക്കുന്നവ, ശരീരത്തിലെ വായുവിന്റെ ചലനങ്ങളാണ് — ഒന്ന് രൂപമുള്ളത്, മറ്റൊന്ന് രൂപമില്ലാത്തത്, രണ്ടും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തേഷു സദൈവ സമരൂപയോഃ । സുഷുപ്തസംസ്ഥിതസ്യേവ ബ്രഹ്മന് ഗച്ഛന്തി വാസരാഃ
ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി — ഈ മൂന്നു നിലകളിലും ഇവ എപ്പോഴും ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; സുഷുപ്തിയില് നിലകൊള്ളുന്ന പോലെ, ബ്രഹ്മാവിന് ദിവസങ്ങള് കടന്നു പോകുന്നു.
സഹസ്രധാ നികൃത്താങ്ഗാദ് ബിസതന്തുലവാദ് അപി । ദുര്ലക്ഷ്യാ വിദ്യമാനാ ച ഗതിസ് സൂക്ഷ്മതരാ തയോഃ
ശരീരം ആയിരം തുണ്ടുകളായി മുറിച്ചാലും, താമരക്കൊമ്പിന്റെ നൂലുപോലെയുള്ള അതിന്റെ ചലനം അതിലും സൂക്ഷ്മമായതും, കാണാൻ വളരെ പ്രയാസമുള്ളതും, എങ്കിലും അതു നിലനിൽക്കുന്നു.
അവിരതഗതയോര് ഗതിം വിദിത്വാ ഹൃദി മരുതോര് അനുസൃത്യ ചോദിതാം താമ് । ന പുനര് ഇഹ ഹി ജായതേ മഹാത്മന് മുദിതമനാഃ പുരുഷഃ പ്രണഷ്ടപാശഃ
ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ വായുവിന്റെ ചലനം മനസ്സിലാക്കി, അതിന്റെ പ്രേരണയെ പിന്തുടർന്ന്, മഹാത്മാവായ മനുഷ്യൻ, ബദ്ധതകൾ ഒടിഞ്ഞ മനസ്സിൽ സന്തോഷത്തോടെ, ഇനി ഈ ലോകത്ത് ജനിക്കുകയില്ല.
ജാനന്ന് അപി മുനേ സര്വം കിം മാം പൃച്ഛസി ലീലയാ । യഥാപൃഷ്ടമ് അഹം വച്മി തത്രാപി ശൃണു മേ വചഃ
മഹർഷേ, നീ എല്ലാം അറിയുന്നവനാണെങ്കിലും, എന്തിനാണ് എന്നോട് ഇങ്ങനെ കളിയോടെ ചോദിക്കുന്നത്? എന്നാലും നീ ചോദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ പറയുന്നു; അതിനാൽ എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കു.
പ്രാണോ ഽയമ് അനിശം ബ്രഹ്മന് സ്പന്ദശക്തിസ് സദാഗതിഃ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ദേഹേ പ്രാണോ ഽയമ് ഉപരി സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മൻ, ഈ പ്രാണൻ എപ്പോഴും സ്പന്ദനശക്തിയുള്ളതും, സദാ ചലിക്കുന്നതുമാണ്. ശരീരത്തിനകത്തും പുറത്തും ഈ പ്രാണൻ മേലായി നിലകൊള്ളുന്നു.
അപാനോ ഽപ്യ് അനിശം ബ്രഹ്മന് സ്പന്ദശക്തിസ് സദാഗതിഃ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ദേഹേ ത്വ് അപാനോ ഽയമ് അവാക് സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മനേ, അപാനനും എപ്പോഴും ചലനശക്തിയാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രവർത്തനത്തിലാണ്. ഈ അപാനൻ ശരീരത്തിനകത്തും പുറത്തും താഴോട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
ജാഗ്രതസ് സ്വപതശ് ചൈവ പ്രാണായാമോ ഽയമ് ഉത്തമഃ । പ്രവര്തതേ യസ് തജ്ജ്ഞസ്യ തം താവച് ഛ്രേയസേ ശൃണു
ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഈ ഉത്തമമായ ശ്വാസനിയന്ത്രണം നടക്കുന്നു. ജ്ഞാനികൾ അതിനെ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ പരമമായ ഉത്തമഫലത്തിൽ എത്തും; അതിനെ കുറിച്ച് നീ ഇപ്പോൾ കേൾക്കു.
ബാഹ്യോന്മുഖത്വം പ്രാണാനാം യദ് ധൃദമ്ഭോജകോടരാത് । സ്വൈരമ് ഏവാത്തയത്നാനാം തം ധീരാ രേചകം വിദുഃ
ഹൃദയത്തിലെ കമലഗുഹയിൽ നിന്ന് ശ്വാസങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി, യാതൊരു ശ്രമവും കൂടാതെ പുറത്തേക്ക് പോകുന്നത് ധീരർ റെചകം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്തം ബാഹ്യമ് ആക്രമതാം ഹൃദഃ । പ്രാണാനാമ് അങ്ഗസംസ്പര്ശോ യസ് സ പൂരക ഉച്യതേ
ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പന്ത്രണ്ടു വിരൽ നീളം വരെ ശ്വാസങ്ങൾ നീണ്ടു അംഗങ്ങളെ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അതിനെ പൂരകം എന്നു പറയുന്നു.
ബാഹ്യാത് പരാപതത്യ് അന്തര് അപാനേ യത്നവര്ജിതമ് । യോ ഽങ്ഗപ്രപൂരണേ സ്പര്ശോ വിദുസ് തമ് അപി പൂരകമ്
ശ്വാസം ബാഹ്യഭാഗത്തുനിന്ന് അകത്തേക്ക്, അപാനത്തിലേക്ക്, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ പതിക്കുമ്പോഴും, ശരീരഭാഗങ്ങൾ നിറയുന്നൊരു അനുഭവം ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, അതിനെയും ജ്ഞാനികൾ പൂരകം എന്നറിയുന്നു.
അപാനേ ഽസ്തങ്ഗതേ പ്രാണോ യാവന് നാഭ്യുദിതോ ഹൃദി । താവത് സാ കുമ്ഭകാവസ്ഥാ യോഗിഭിര് യാനുഭൂയതേ
അപാനത്തിൽ പ്രാണൻ ലയിച്ചിരിക്കുകയും, ഹൃദയത്തിൽ അതു വീണ്ടും ഉദിച്ചിട്ടില്ലാത്ത അവസ്ഥയാണു യോഗികൾ അനുഭവിക്കുന്ന കുംഭകാവസ്ഥ.
പൂരകഃ കുമ്ഭകശ് ചൈവ രേചകശ് ച ദ്വിധാ സ്ഥിതഃ । അപാനസ്യോദയസ്ഥാനേ ദ്വാദശാന്താഭിധേ ബഹിഃ
പൂരകം, കുംഭകം, റെചകം ഇവ രണ്ടിടത്താണ് നിലകൊള്ളുന്നത് — അപാനത്തിന്റെ ഉദയം നടക്കുന്ന സ്ഥലത്തും, ദ്വാദശാന്തം എന്നറിയപ്പെടുന്ന പുറം അതിരിലും.
സ്വഭാവാത് സര്വകാലസ്ഥാസ് സോമ്യാ യത്നവിവര്ജിതാഃ । യേ പ്രോക്താസ് സ്ഫാരമതിഭിസ് താംസ് ത്വം ശൃണു മഹാമതേ
സൗമ്യ, എല്ലാ സമയത്തും സ്വാഭാവികമായി നിലനിൽക്കുന്ന, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാത്ത വിശാലമായ അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ച് വിശാലബുദ്ധിയുള്ളവർ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതെക്കുറിച്ച് നീ ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്താദ് ബാഹ്യാദ് അഭ്യുദിതഃ പ്രഭോ । അപാനസ് തസ്യ തത്രൈവ സ്വഭാവാത് പൂരകാദയഃ
പ്രഭോ, പുറത്ത് പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവുവരെ അപാനൻ ഉദയിക്കുന്നു; അവിടെ അതിന്റെ സ്വഭാവപ്രകാരം പൂരകാദികളും ഉണ്ടാകുന്നു.
മൃദന്തരസ്ഥാനിഷ്പന്നഘടവദ് യാ സ്ഥിതിര് ബഹിഃ । വ്യോമ്നി നിത്യമ് അപാനസ്യ തം വിദുഃ കുമ്ഭകം ബുധാഃ
മണ്ണ് കൊണ്ടുള്ള പാത്രത്തിനുള്ളിലെ ശൂന്യം പുറത്തു നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, അപാനന്റെ സ്ഥിരമായ അവസ്ഥയും ആകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ഇതാണ് കുംബകം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.
ബാഹ്യോന്മുഖത്വം വായോര് യാ നാസികാഗ്രാവധിര് ഗതിഃ । തം ബാഹ്യപൂരകം ത്വ് ആദ്യം വിദുര് യോഗവിദോ ജനാഃ
ശ്വാസം പുറത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ അതിന്റെ ഗതി മൂക്കിന്റെ അഗ്രം വരെ എത്തുന്ന അവസ്ഥയെ യോഗജ്ഞാനികൾ ആദ്യത്തെ ബാഹ്യപൂരകം എന്ന് പറയുന്നു.
നാസാഗ്രാദ് അപി നിര്ഗത്യ ദ്വാദശാന്താവധിര് ഗതിഃ । യാ വായോസ് തം വിദുര് ധീരാ അപരം ബാഹ്യപൂരകമ്
മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി പന്ത്രണ്ടു വിരൽ അളവുവരെ ശ്വാസത്തിന്റെ ഗതി എത്തുമ്പോൾ, അതിനെ ധീരന്മാർ മറ്റൊരു ബാഹ്യപൂരകം എന്ന് അറിയുന്നു.
അത്രൈവാസ്തങ്ഗതേ പ്രാണേ യാവന് നാപാന ഉദ്ഗതഃ । താവത് പൂര്ണാം സമാവസ്ഥാം ബഹിസ്സ്ഥം കുമ്ഭകം വിദുഃ
ഇവിടെ പ്രാണൻ ശാന്തമായിരിക്കുമ്പോഴും അപാനൻ ഉയർന്നുവരാത്തതും ആയിരിക്കുമ്പോഴും ആ സമ്പൂർണ്ണമായ അവസ്ഥയെ പുറംകുംബകം എന്ന് അറിവുള്ളവർ പറയുന്നു.
യത് തദന്തര്മുഖത്വം സ്യാദ് അപാനസ്യോദയം വിനാ । തം ബാഹ്യരേചകം വിദ്യാച് ചിന്ത്യമാനം വിമുക്തിദമ്
അപാനൻ ഉയരാതെ ഉള്ളിൽ ആകുന്ന ആ അവസ്ഥയെ പുറംറെചകം എന്ന് അറിയണം; അതിനെ ശ്രദ്ധയോടെ ധ്യാനിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും.