പുര്യഷ്ടകകലത്രേണ തന്മാത്രസ്വജനേന ച । അഹങ്കാരഗൃഹസ്ഥേന സര്വതഃ പരിപാലിതമ്
എട്ടു ഭാഗങ്ങളുള്ള നഗരം ഭാര്യയായി, സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ ബന്ധുവായി, അഹങ്കാരം ഗൃഹസ്ഥനായി എല്ലാടും കാവൽ നില്ക്കുന്നു.
അന്തസ്സുഷിരസത്കര്ണശഷ്കുലീചന്ദ്രശാലികമ് । ശിരോരുഹാച്ഛാദനവദ് വിപുലാക്ഷഗവാക്ഷകമ്
അകത്ത് പൊള്ളയായ ഭാഗങ്ങൾ, ചട്ടിയപോലെയുള്ള ചെവികൾ, ചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള താലു, മുകളിലായി മുടി, വിശാലമായ കണ്ണുകൾ ജനാലകൾ പോലെ കാണാം.
ആസ്യപ്രധാനസദ്ദ്വാരം ഭുജപാര്ശ്വോപമന്ദിരം । ദന്താലികേതകസ്രഗ്ഭിര് ഭൂഷിതദ്വാരകോടരം
വായാണ് ഈ ശരീരമന്ദിരത്തിന്റെ പ്രധാന വാതിൽ, കൈകൾ ഇരുവശങ്ങളിലായി നിലകൊള്ളുന്നു. പല്ലുകളും അധരങ്ങളും ചേർന്ന് വാതിലുകൾ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.
അനാരതരടദ്രൂപരസനാദ്വാരപാലകമ് । അങ്ഗുലീലോകവലിതപാദാലിന്ദകൃതസ്ഥിതി
നിത്യേന ചലിക്കുകയും രുചികൾ അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നാവ് വാതിൽരക്ഷകനായി നിലകൊള്ളുന്നു. വാതിലിന്റെ അരികിൽ വിരലുകൾ ചുറ്റി കാൽവിരലുകൾ കാവൽക്കാരായി നിലനിൽക്കുന്നു.
രക്തമാംസരസാദിഗ്ധസ്നായുസന്തതിവേഷ്ടിതമ് । സ്ഥൂലാസ്ഥികാഷ്ഠസദ്ബന്ധം സുകുഡ്യം സുപ്രമാര്ജിതമ്
ചുവപ്പൻ രക്തവും മാംസവും കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞു, സ്നായുക്കൾ കൊണ്ട് കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞു, കട്ടിയുള്ള അസ്ഥികൾ കൊണ്ട് ദൃഢമായ ഘടനയുള്ളതും, നന്നായി പൂശി വൃത്തിയാക്കിയതുമായ ഒരു മന്ദിരംപോലെയാണ് ഇത്.
ഈദൃശസ്യാസ്യ ദേഹസ്യ ഗേഹസ്യ മുനിനായക । സുഷിരേ കോമലേ മധ്യേ പാര്ശുകാഭിത്തിമാലിതേ
മഹാമുനിയേ, ഈ ശരീരമന്ദിരത്തിന്റെ മൃദുവും പൊക്കിളുമുള്ള നടുവിൽ, വശങ്ങളിൽ പിഴുതുനിൽക്കുന്ന പാഴ്സ്വങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതായാണ് അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം.
പദ്മയുഗ്മമയം യന്ത്രമ് അസ്ഥിമാംസമയം മൃദു । ഊര്ധ്വാധോനാലമ് അന്യോഽന്യമിലത്കോശം ലസദ്ദലമ്
ഇവിടെ അസ്ഥിയും മാംസവും കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ, കമലപൂവിനെപ്പോലെയുള്ള, മൃദുവായ രണ്ടു അവയവങ്ങളുള്ള ഒരു യന്ത്രം ഉണ്ട്. അതിന് മുകളിലേക്കും കീഴിലേക്കും നീളുന്ന തണ്ടുകളുണ്ട്, പുറംചുരുൾ തമ്മിൽ അടച്ചു തുറക്കുന്നു, അതിന്റെ ദളങ്ങൾ സാവധാനം ഇളകുന്നു.
സതതസ്പന്ദരൂപേണ സകലാകാശചാരിണാ । തസ്യ യന്ത്രസ്യ പത്ത്രാണി മൃദൂന്യ് ആത്താനി വായുനാ
എപ്പോഴും സ്പന്ദനം തുടരുന്നുവെന്നും, എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നുവെന്നും, ആ യന്ത്രത്തിന്റെ മൃദുവായ ദളങ്ങൾ കാറ്റ് കൊണ്ട് ഇളകുന്നു.
ലസത്സു തേഷു പത്ത്രേഷു സ മരുത് പരിവര്ധതേ । വാതാഹതലതാപത്ത്രജാലേ ബഹിര് ഇവാഭിതഃ
അവ ദളങ്ങൾ ഇളകുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള കാറ്റ് കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു; പുറത്തു ഇളകുന്ന ഇലകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ കാറ്റ് അടിക്കുന്നതുപോലെയാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവം.
വൃദ്ധിം ഗതോ ഽസൌ പവനഃ കൃത്വാത്മാനമ് അനേകധാ । ഊര്ധ്വാധോ ദിക്ഷു ചാന്യാസു ദേഹേ ഽസ്മിന് പ്രസരത്യ് അഥ
അങ്ങനെ ശക്തി കൂടിയ ആ കാറ്റ് പലവിധത്തിൽ വിഭജിച്ച്, ഈ ശരീരത്തിൽ മുകളിലേക്കും കീഴിലേക്കും മറ്റു ദിശകളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.
പ്രാണാപാനസമാനാദ്യൈസ് തതസ് സ ഹൃദയാനിലഃ । സങ്കേതൈഃ പ്രോച്യതേ തജ്ജ്ഞൈര് വിചിത്രാചാരചേഷ്ടിതഃ
ഹൃദയത്തിലെ ആ പ്രാണവായു, അതിന്റെ പലവിധ ചലനങ്ങളുടെയും ലക്ഷണങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ, പ്രാഞ്ജന്മാർ പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ വിളിക്കുന്നു.
ഹൃത്പദ്മയന്ത്രകുഹരാത് സമസ്താഃ പ്രാണശക്തയഃ । ഊര്ധ്വാധഃ പ്രസൃതാ ദേഹേ ചന്ദ്രബിമ്ബാദ് ഇവാംശവഃ
ഹൃദയത്തിലെ കമലത്തിന്റെ യന്ത്രത്തിൽ നിന്നു, പ്രാണശക്തികൾ ശരീരത്തിൽ മുകളിലേക്കും കീഴിലേക്കും ചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശകിരണങ്ങൾപോലെ വ്യാപിക്കുന്നു.
യാന്ത്യ് ആയാന്തി വിവല്ഗന്തി ഹരന്തി വിഹരന്തി ച । ഉത്പതന്തി പതന്ത്യ് ആശു താ ഏതാഃ പ്രാണശക്തയഃ
ഈ പ്രാണശക്തികൾ പോകുന്നു, വരുന്നു, ചാടുന്നു, വഹിക്കുന്നു, സഞ്ചരിക്കുന്നു, വേഗത്തിൽ ഉയരുന്നു, താഴുന്നു — ഇവയുടെ പ്രവർത്തികൾ ഇങ്ങനെയാണ്.
സ ഏഷ ഹൃത്പദ്മഗതഃ പ്രാണ ഇത്യ് ഉച്യതേ ബുധൈഃ । അസ്യ കാചിന് മുനേ ശക്തിഃ പ്രസ്പന്ദയതി ലോചനേ
ഹൃദയകമലത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ പ്രാണനെ ജ്ഞാനികൾ 'പ്രാണൻ' എന്നു വിളിക്കുന്നു; മഹർഷേ, അതിന്റെ ഒരു ശക്തിയാണ് കണ്ണ് മടക്കാനും തുറക്കാനും കാരണമാകുന്നത്.
കാചിത് സ്പര്ശമ് ഉപാദത്തേ കാചിദ് വഹതി നാസയാ । കാചിദ് അന്നം ജരയതി കാചിദ് വക്തി വചാംസി ച
ഒന്നിന് സ്പർശം സ്വീകരിക്കാനുള്ള ശക്തിയുണ്ട്, മറ്റൊന്നിന് മണം മൂക്കിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയും, മറ്റൊന്ന് ആഹാരം ജീരണിപ്പിക്കുന്നു, വേറൊന്ന് വാക്കുകൾ സംസാരിക്കുന്നു.
ബഹുനാത്ര കിമ് ഉക്തേന സര്വമ് ഏവ ശരീരകേ । കരോതി ഭഗവാന് വായുര് യന്ത്രേഹാമ് ഇവ യാന്ത്രികഃ
ഇതിൽ കൂടുതൽ എന്ത് പറയണം? ദൈവികമായ വായു ശരീരത്തിൽ എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, ഒരു യന്ത്രം യന്ത്രകാരൻ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
തത്രോര്ധ്വാധോ ദ്വിസങ്കേതൌ പ്രസൃതാവ് അനിലൌ മുനേ । പ്രാണാപാനാവ് ഇതി ഖ്യാതൌ പ്രകടൌ തൌ വരാനിലൌ
അവിടെ, മഹർഷേ, രണ്ട് പ്രധാന വായുക്കൾ ഉണ്ട്—ഒന്ന് മുകളിലേക്ക്, മറ്റൊന്ന് താഴേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവയെ പ്രാണനും അപാനനും എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
തയോര് അനുസരന് നിത്യം മുനേ ഗതിമ് അഹം സ്ഥിതഃ । ശീതോഷ്ണവപുഷോര് നിത്യം നിത്യമ് അമ്ബരപാന്ഥയോഃ
അവയുടെ പ്രവാഹം ഞാൻ എപ്പോഴും പിന്തുടരുന്നു, മഹർഷേ. ഞാൻ എപ്പോഴും തണുപ്പ്-ചൂടിന്റെ രൂപത്തിൽ, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
കലേവരമഹായന്ത്രേ വാഹയോശ് ശ്രമഹീനയോഃ । ഹൃദാകാശാര്കശശിനോര് അഗ്നീഷോമസ്വരൂപയോഃ
ശരീരമെന്ന വലിയ യന്ത്രത്തില് രണ്ടു കുതിരകള് — അവയ്ക്ക് ഒരിക്കലും ക്ഷീണം വരില്ല — ഹൃദയത്തിന്റെ ആകാശത്ത് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പോലെ, അഗ്നിയും സോമവും എന്നരൂപത്തില് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ശരീരപുരപാലസ്യ മനസോ രഥചക്രയോഃ । അഹങ്കാരേശ്വരസ്യാസ്യ പ്രശസ്തേഷ്ടതുരങ്ഗയോഃ
ശരീരനഗരത്തിന്റെ രക്ഷകനായ മനസ്സിന് ഇവയാണ് രഥത്തിന്റെ ചക്രങ്ങള്; അഹങ്കാരമെന്ന രാജാവിന് ഇവയാണ് നല്ല പരിശീലനം ലഭിച്ച ഉത്തമ കുതിരകള്.
തയോര് മമാനുസരതഃ പ്രാണാപാനാഭിധാനയോഃ । ഗതിം ശരീരമരുതോര് ആശരീരമ് അരുദ്ധയോഃ
പ്രാണനും അപാനവും എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്ന ഈ രണ്ടും, ഞാന് എന്നോട് അനുഗമിക്കുന്നവ, ശരീരത്തിലെ വായുവിന്റെ ചലനങ്ങളാണ് — ഒന്ന് രൂപമുള്ളത്, മറ്റൊന്ന് രൂപമില്ലാത്തത്, രണ്ടും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തേഷു സദൈവ സമരൂപയോഃ । സുഷുപ്തസംസ്ഥിതസ്യേവ ബ്രഹ്മന് ഗച്ഛന്തി വാസരാഃ
ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി — ഈ മൂന്നു നിലകളിലും ഇവ എപ്പോഴും ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; സുഷുപ്തിയില് നിലകൊള്ളുന്ന പോലെ, ബ്രഹ്മാവിന് ദിവസങ്ങള് കടന്നു പോകുന്നു.
സഹസ്രധാ നികൃത്താങ്ഗാദ് ബിസതന്തുലവാദ് അപി । ദുര്ലക്ഷ്യാ വിദ്യമാനാ ച ഗതിസ് സൂക്ഷ്മതരാ തയോഃ
ശരീരം ആയിരം തുണ്ടുകളായി മുറിച്ചാലും, താമരക്കൊമ്പിന്റെ നൂലുപോലെയുള്ള അതിന്റെ ചലനം അതിലും സൂക്ഷ്മമായതും, കാണാൻ വളരെ പ്രയാസമുള്ളതും, എങ്കിലും അതു നിലനിൽക്കുന്നു.
അവിരതഗതയോര് ഗതിം വിദിത്വാ ഹൃദി മരുതോര് അനുസൃത്യ ചോദിതാം താമ് । ന പുനര് ഇഹ ഹി ജായതേ മഹാത്മന് മുദിതമനാഃ പുരുഷഃ പ്രണഷ്ടപാശഃ
ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ വായുവിന്റെ ചലനം മനസ്സിലാക്കി, അതിന്റെ പ്രേരണയെ പിന്തുടർന്ന്, മഹാത്മാവായ മനുഷ്യൻ, ബദ്ധതകൾ ഒടിഞ്ഞ മനസ്സിൽ സന്തോഷത്തോടെ, ഇനി ഈ ലോകത്ത് ജനിക്കുകയില്ല.
ജാനന്ന് അപി മുനേ സര്വം കിം മാം പൃച്ഛസി ലീലയാ । യഥാപൃഷ്ടമ് അഹം വച്മി തത്രാപി ശൃണു മേ വചഃ
മഹർഷേ, നീ എല്ലാം അറിയുന്നവനാണെങ്കിലും, എന്തിനാണ് എന്നോട് ഇങ്ങനെ കളിയോടെ ചോദിക്കുന്നത്? എന്നാലും നീ ചോദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ പറയുന്നു; അതിനാൽ എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കു.
പ്രാണോ ഽയമ് അനിശം ബ്രഹ്മന് സ്പന്ദശക്തിസ് സദാഗതിഃ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ദേഹേ പ്രാണോ ഽയമ് ഉപരി സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മൻ, ഈ പ്രാണൻ എപ്പോഴും സ്പന്ദനശക്തിയുള്ളതും, സദാ ചലിക്കുന്നതുമാണ്. ശരീരത്തിനകത്തും പുറത്തും ഈ പ്രാണൻ മേലായി നിലകൊള്ളുന്നു.
അപാനോ ഽപ്യ് അനിശം ബ്രഹ്മന് സ്പന്ദശക്തിസ് സദാഗതിഃ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരേ ദേഹേ ത്വ് അപാനോ ഽയമ് അവാക് സ്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മനേ, അപാനനും എപ്പോഴും ചലനശക്തിയാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രവർത്തനത്തിലാണ്. ഈ അപാനൻ ശരീരത്തിനകത്തും പുറത്തും താഴോട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
ജാഗ്രതസ് സ്വപതശ് ചൈവ പ്രാണായാമോ ഽയമ് ഉത്തമഃ । പ്രവര്തതേ യസ് തജ്ജ്ഞസ്യ തം താവച് ഛ്രേയസേ ശൃണു
ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഈ ഉത്തമമായ ശ്വാസനിയന്ത്രണം നടക്കുന്നു. ജ്ഞാനികൾ അതിനെ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ പരമമായ ഉത്തമഫലത്തിൽ എത്തും; അതിനെ കുറിച്ച് നീ ഇപ്പോൾ കേൾക്കു.
ബാഹ്യോന്മുഖത്വം പ്രാണാനാം യദ് ധൃദമ്ഭോജകോടരാത് । സ്വൈരമ് ഏവാത്തയത്നാനാം തം ധീരാ രേചകം വിദുഃ
ഹൃദയത്തിലെ കമലഗുഹയിൽ നിന്ന് ശ്വാസങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി, യാതൊരു ശ്രമവും കൂടാതെ പുറത്തേക്ക് പോകുന്നത് ധീരർ റെചകം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
ദ്വാദശാങ്ഗുലപര്യന്തം ബാഹ്യമ് ആക്രമതാം ഹൃദഃ । പ്രാണാനാമ് അങ്ഗസംസ്പര്ശോ യസ് സ പൂരക ഉച്യതേ
ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പന്ത്രണ്ടു വിരൽ നീളം വരെ ശ്വാസങ്ങൾ നീണ്ടു അംഗങ്ങളെ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അതിനെ പൂരകം എന്നു പറയുന്നു.