വസിഷ്ഠസ്യാനനേ രാമശ് ശനൈര് ദൃഷ്ടിമ് അപാതയത് । ഭ്രമന്തീമ് അമ്ബരേ വാതഃ ഫുല്ലപദ്മ ഇവാലിനീമ്
വസിഷ്ഠന്റെ മുഖത്തേക്ക് രാമൻ പതുക്കെ ദൃഷ്ടി നീക്കി; ആകാശത്ത് കാറ്റ് പൂത്ത താമരയും തേനീച്ചകളും ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ.
മുനിസ് ത്വ് അനുജ്ഝിതേനാഥ തേനൈവ രഘുനന്ദനമ് । ക്രമേണോവാച വാക്യജ്ഞോ വാക്യം വാക്യാര്ഥകോവിദമ്
മുനിവർ, മനസ്സിൽ ഒരു ചലനവും കാണിക്കാതെ, ക്രമമായി വാക്കിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്ന രഘുനന്ദനോടു സംസാരിച്ചു.
കച്ചിത് സ്മരസി യത് പ്രോക്തം ഹ്യോ മയാ രഘുനന്ദന । വാക്യമ് അത്യന്തഗുര്വര്ഥം പരമാര്ഥാവബോധകമ്
രഘുനന്ദനേ, ഇന്നലെ ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞ അതീവ ഗൗരവമുള്ള, പരമാർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വാക്കുകൾ നീ ഓർക്കുന്നുണ്ടോ?
ഇദാനീമ് അവബോധാര്ഥമ് അന്യച് ച രിപുമര്ദന । ഉച്യമാനം മയേദം ത്വം ശൃണു ശാശ്വതസിദ്ധയേ
ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, നിത്യസിദ്ധി നേടാൻ വേണ്ടിയുള്ള മറ്റൊരു ഉപദേശം ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നുണ്ട്; മനസ്സോടെ കേൾക്കു.
വൈരാഗ്യാഭ്യാസവശതസ് തഥാ തത്ത്വാവലോകനാത് । സംസാരാത് തീര്യതേ തേന തേഷ്വ് ഏവാഭ്യാസമ് ആഹര
വൈരാഗ്യത്തിൽ സ്ഥിരമായ അഭ്യാസവും സത്യം ആലോചിക്കുന്നതും കൊണ്ട് മനുഷ്യൻ ഈ ലോകബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് കടന്ന് പോകുന്നു. അതിനാൽ, നീ ഈ അഭ്യാസങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കണം.
സമ്യക് തത്ത്വാവബോധേന ദുര്ബോധേ ക്ഷയമ് ആഗതേ । ഗലിതേ വാസനാവേശേ വിശോകം പ്രാപ്യതേ പദമ്
സത്യത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ—അത് എളുപ്പം ലഭിക്കാവുന്നതല്ലെങ്കിലും—മനസ്സിലെ ആഗ്രഹങ്ങൾ അകന്ന് പോയാൽ, ദുഃഖം ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
ദിക്കാലാദ്യനവച്ഛിന്നമ് അദൃഷ്ടോഭയകോടികമ് । ഏകം ബ്രഹ്മൈവ ഹി ജഗത് സ്ഥിതം ദ്വിത്വമ് ഇവാഗതമ്
ദിശയോ, കാലം, മറ്റെന്തെങ്കിലും കൊണ്ടും പരിമിതമല്ലാത്തത്, രണ്ടു അറ്റങ്ങളാലും കാണാനാവാത്തത്, ഏകമായ ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് ഈ ലോകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഇരട്ടത്വം പോലെ തോന്നുന്നുവെങ്കിലും, അതൊന്നുമല്ല.
സര്വഭാവാനവച്ഛിന്നം യത്ര ബ്രഹ്മൈവ വിദ്യതേ । ശാന്തം സമസമാഭാസം തത്രാന്യത് തത് കഥം ഭവേത്
എല്ലാ രൂപങ്ങളാലും അവസ്ഥകളാലും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാതെ, ബ്രഹ്മം മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത്, സമാധാനവും സമത്വവും നിറഞ്ഞതായതിൽ, മറ്റെന്തെങ്കിലും എങ്ങനെയാകും ഉണ്ടാകാൻ?
ഇതി മത്വാഹമ് ഇത്യ് അന്തര് മുക്ത്വാ മുക്തവപുര് മഹാന് । ഏകരൂപഃ പ്രശാന്താത്മാ മൌനീ സ്വാത്മമയോ ഭവ
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം അകത്തുനിന്ന് വിട്ടുവിട്ട്, ബന്ധത്തിന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഏകരൂപനായി, ശാന്തമായ മനസ്സോടെ, മൗനത്തിൽ, സ്വയം സ്വരൂപമായവനായി ഇരിക്കണം.
നാസ്തി ചിത്തം ന ചാവിദ്യാ ന മനോ ന ച ജീവകഃ । ഏതാശ് ച കലനാ രാമ കൃതാ ബ്രഹ്മണ ഏവ താഃ
മനസ്സില്ല, അജ്ഞാനമില്ല, ചിന്തകളില്ല, ജീവനും ഇല്ല; ഇവയൊക്കെയും, രാമാ, ബ്രഹ്മം തന്നെ സൃഷ്ടിച്ച ഭ്രമങ്ങൾ മാത്രമാണ്.
യാസ് സമ്പദോ യാശ് ച ദൃശോ യാശ് ചിതോ യാശ് ചിദേഷണാഃ । ബ്രഹ്മൈവ തദ് അനാദ്യന്തമ് അബ്രഹ്മേഹ ന വിദ്യതേ
എങ്ങനെയുള്ള സമ്പത്തുകളായാലും, കാണുന്ന ദൃശ്യങ്ങളായാലും, ചിന്തകളായാലും, ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഗ്രഹങ്ങളായാലും — ഇവ എല്ലാം ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്ത ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്. ഇവിടെ ബ്രഹ്മമല്ലാത്തത് ഒന്നുമില്ല.
പാതാലേ ഭൂതലേ സ്വര്ഗേ ത്രിനേത്രാന്തം തൃണാദി യത് । ദൃശ്യതേ തത് പരം ബ്രഹ്മ ചിദ്രൂപം നാന്യദ് അസ്തി ഹി
പാതാളത്തിലോ, ഭൂമിയിലോ, സ്വർഗ്ഗത്തിലോ, മൂന്നുകണ്ണുള്ള ദേവനിൽ നിന്നു പുല്ലിനുള്ളിലേക്കുമൊക്കെ കാണുന്നതെല്ലാം പരമമായ ബോധസ്വരൂപമായ ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്; ഇതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നും ഇല്ല.
ഉപേക്ഷ്യം ഹേയമ് ആദേയം ബന്ധവോ വിഭവാ വപുഃ । ബ്രഹ്മൈവ വിഗതാദ്യന്തമ് അബ്ധിവത് പ്രവിജൃമ്ഭതേ
ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതോ സ്വീകരിക്കേണ്ടതോ, സുഹൃത്തുക്കളോ, സമ്പത്തോ, ശരീരമോ — ഇവയൊക്കെയും ആദിയില്ലാത്ത, അന്തമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്.
യാവദ് അജ്ഞാനകലനാ യാവദ് അബ്രഹ്മവാസനാ । യാവദ് ആസ്ഥാ ജഗജ്ജാലേ താവച് ചിത്താദികല്പനാ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ കെട്ടുകഥകളും, ബ്രഹ്മമല്ലാത്ത വാസനകളും, ലോകത്തിന്റെ ആകർഷണവും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം മനസും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ദേഹേ യാവദ് അഹമ്ഭാവോ ദൃശ്യേ ഽസ്മിന് യാവദ് ആത്മതാ । യാവന് മമേദമ് ഇത്യ് ആസ്ഥാ താവച് ചിത്താദിവിഭ്രമഃ
ശരീരത്തിൽ 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം ഉണ്ടാവുന്നിടത്തോളം, കാണുന്നതിൽ ആത്മഭാവം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, 'ഇത് എന്റെതാണു' എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ഉള്ളിടത്തോളം, മനസ്സും അതിനോടൊപ്പം ഉള്ളതും അശാന്തിയും തുടരും.
യാവന് നോദിതമ് ഉച്ചൈസ്ത്വം സജ്ജനാസങ്ഗശൃങ്ഗതഃ । യാവന് മൌര്ഖ്യം ന സങ്ക്ഷീണം താവച് ചിത്താദിനിമ്നതാ
നല്ലവരോടുള്ള സ്നേഹബന്ധത്തിലൂടെ നീ ഉയരത്തിലേക്ക് ഉയരാത്തിടത്തോളം, മൗഢ്യം കുറയാത്തിടത്തോളം, മനസ്സിന്റെ താഴ്മയും അതിനോടൊപ്പം ഉള്ളതും മാറില്ല.
യാവച് ഛിഥിലതാം യാതം നേദം ഭുവനഭാവനമ് । സമ്യഗ്ദര്ശനശക്ത്യാന്തസ് താവച് ചിത്തോദയസ് സ്ഫുടഃ
ഈ ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭ്രമം പൂർണ്ണമായി ദുർബലമാകാത്തിടത്തോളം, ശരിയായ ദർശനശക്തി ഉള്ളിൽ ഉണരാത്തിടത്തോളം, മനസ്സിന്റെ ഉണർവ് വ്യക്തമായി നിലനിൽക്കും.
യാവദ് അജ്ഞത്വമ് അന്ധത്വം വൈവശ്യം വിഷയാശയാ । മൂര്ഛാമോഹസമുച്ഛ്രായസ് താവച് ചിത്താദികല്പനാ
അജ്ഞാനം, അന്ധത, അശക്തി, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളുടെ ആസക്തി, മയക്കും മോഹവും ഉയർന്നിരിക്കുന്നിടത്തോളം, മനസ്സിന്റെയും അതിനോടൊപ്പം ഉള്ളതിന്റെയും ഭ്രമം തുടരും.
യാവദ് ആശാവിഷാമോദഃ പരിസ്ഫുരതി ഹൃദ്വനേ । പ്രവിചാരചകോരോ ഽത്ര ന താവത് പ്രവിശത്യ് അലമ്
ഹൃദയത്തിന്റെ കാട്ടിൽ ആശയുടെ വിഷമുള്ള സുഗന്ധം നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം, വിവേകത്തിന്റെ ചകോരപ്പക്ഷി അവിടെ യഥാർത്ഥത്തിൽ കടന്നുവരില്ല.
ഭോഗേഷ്വ് അനാസ്ഥമനസശ് ശീതലാമലനിര്വൃതേഃ । ഛിന്നാശാപാശജാലസ്യ ക്ഷീയതേ ചിത്തവിഭ്രമഃ
ഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തിയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും, ശീതളവും നിർമ്മലവുമായ ആനന്ദത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ആശയുടെ ബന്ധനങ്ങൾ മുറിച്ചവനും, മനസ്സിന്റെ അശാന്തി നശിച്ചുപോകുന്നു.
തൃഷ്ണാമോഹപരിത്യാഗാന് നിത്യശീതലസംവിദഃ । പുംസസ് സംശാന്തചിത്തസ്യ പ്രബുദ്ധസ്യ ക്വ ചിത്തഭൂഃ
തൃഷ്ണയും മായയും വിട്ട്, എപ്പോഴും ശാന്തമായ ബോധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും സമാധാനപ്പെട്ടും ഉണർന്നവനും, അവനു മനസ്സിന്റെ ലോകം എവിടെയാണ്?
അസംസ്തുതമ് ഇവാനാസ്ഥമ് അവസ്തു പരിപശ്യതഃ । ദൂരസ്ഥമ് ഇവ ദേഹം സ്വമ് അസന്തം ചിത്തഭൂഃ കുതഃ
അസത്യം അനാവശ്യവും അപ്രധാനവുമെന്നപോലെയും, സ്വന്തം ശരീരം ദൂരെയുള്ളതും ഇല്ലാത്തതുമെന്നപോലെയും കാണുന്നവനു, മനസ്സിന്റെ ലോകം എങ്ങനെയുണ്ടാകും?
ഭാവിതാനന്തചിത്തത്ത്വരൂപരൂപാന്തരാത്മനഃ । സ്വാങ്ഗാംശലീനജഗതശ് ശാന്തോ ജീവാദിവിഭ്രമഃ
അവന്റെ മനസ്സ് അനന്തമായതും, അതിന്റെ സ്വഭാവം ജ്ഞാനത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യവും, ഉള്ളിലെ എല്ലാ രൂപങ്ങളെയും അതിജീവിച്ചതും, ലോകം തന്നെ അവന്റെ ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ ലയിച്ചതുമാകുമ്പോൾ, ജീവൻ എന്നുള്ള ഭ്രമവും മറ്റെല്ലാ മോഹങ്ങളും സമാധാനത്തിലാകും.
അസമ്യഗ്ദര്ശനേ ശാന്തേ മിഥ്യാഭ്രമഭരാത്മനി । ഉദിതേ പരമാദിത്യേ പരമാര്ഥൈകദര്ശനേ
തെറ്റായ ദർശനം ശാന്തമായ് അകന്നുപോയപ്പോൾ, മനസ്സ് സമാധാനമായപ്പോൾ, പരമാർത്ഥബോധത്തിന്റെ സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, അപ്പോൾ സത്യത്തിന്റെ ഏക ദർശനം ഉണ്ടാകും; അപ്പോഴാണ് ആത്മാവിലെ ഭ്രമങ്ങളുടെ ഭാരങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നത്.
അപുനര്ദര്ശനായൈവ ദഗ്ധം സംശുഷ്കപര്ണവത് । ചിത്തം വിഗലിതം വിദ്ധി വഹ്നൌ ഘൃതലവം യഥാ
ചുരുണ്ട ഇല പോലെ ഉണക്കി ദഹിപ്പിച്ച മനസ്സ്, തീയിൽ ഒരു തുള്ളി നെയ്യ് ലയിക്കുന്നതുപോലെ, ഇനി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തതായിപ്പോകുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
ജീവന്മുക്താ മഹാത്മാനോ യേ പരാവരദര്ശിനഃ । തേഷാം യാ ചിത്തപദവീ സാ സത്ത്വമ് ഇതി കഥ്യതേ
ജീവനോടെ മോക്ഷം നേടിയ മഹാത്മാക്കൾ, ഉന്നതതയും താഴ്വരയും കാണുന്നവർ, അവരുടെ മനസ്സ് എത്തുന്ന അവസ്ഥയെ 'സത്ത്വം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ജീവന്മുക്തശരീരേഷു വാസനാ വ്യവഹാരിണീ । ന ചിത്തനാമ്നീ ഭവതി സാ ഹി സത്ത്വപദം ഗതാ
ജീവിതത്തിൽ മോചിതരായവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ ലോകകാര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്വഭാവങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, അതിന് 'മനസ്സ്' എന്ന പേര് ഇല്ല; കാരണം അവ ശുദ്ധമായ സത്ത്വാവസ്ഥയിൽ എത്തിപ്പോയിരിക്കുന്നു.
നിശ്ചേതസോ ഹി തത്ത്വജ്ഞാ നിത്യം സത്ത്വപദേ സ്ഥിതാഃ । ലീലയാ പ്രഭ്രമന്തീഹ സത്ത്വസംസ്ഥിതിഹേലയാ
സത്യത്തെ അറിയുന്നവർക്ക് മനസ്സ് ഇല്ല; അവർ എല്ലായ്പ്പോഴും ശുദ്ധമായ സത്ത്വാവസ്ഥയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇവിടെയെല്ലാം അവർ സത്ത്വത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രേരണയാൽ കളിയാടുന്നവരെപ്പോലെ സുഖമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ശാന്താ വ്യവഹരന്തോ ഽപി സത്ത്വസ്ഥാസ് സംയതേന്ദ്രിയാഃ । നിത്യം പശ്യന്തി ചിജ്ജ്യോതിര് ന ദ്വൈതൈക്യേ ന വാസനാഃ
ശാന്തരായി ലോകകാര്യങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നവരായിട്ടും, സത്ത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവരും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവരുമായ അവർ എപ്പോഴും ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം കാണുന്നു; അവരിൽ ദ്വൈതമോ ഏകത്വമോ വാസനകളോ ഒന്നുമില്ല.
അന്തര്മുഖതയാ സര്വം ചിദ്വഹ്നൌ ത്രിജഗത്തൃണമ് । ജുഹ്വതോ ഽന്തര് വിചേഷ്ടന്തേ മൂഢവച് ഛീതലാശയാഃ
അവർ ഉള്ളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും പുല്ലുപോലെ ചൈതന്യാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു; അകത്തുനിന്ന് അവർ ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാതെ ശാന്തഹൃദയരായി ഇരിക്കുന്നു, മൂടന്മാരെപ്പോലെ ചഞ്ചലത ഇല്ല.