അഥാസൌ മുനിശാര്ദൂലസ് തയൈവ സഹ സേനയാ । ഗൃഹം ദാശരഥം കല്യേ രാമാദ്യനുഗതോ യയൌ
അപ്പോൾ ആ മഹർഷി തന്റെ തന്നെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, രാവിലെയാണ് ദാശരഥന്റെ വീട്ടിലേക്ക് രാമനും മറ്റുള്ളവരും കൂടെ ചേർന്ന് പോയത്.
തത്രൈനം പൂര്വസമ്ബുദ്ധഃ കൃതസന്ധ്യോ മഹീപതിഃ । ദൂരമ് അഗ്രേ വിനിര്ഗത്യ പൂജയാമ് ആസ സാദരമ്
അവിടെ, രാജാവ് നേരത്തേ തന്നെ ഉണർന്ന് സന്ധ്യാവന്ദനം പൂർത്തിയാക്കി, അങ്ങേറെയ്ക്ക് മുന്നോട്ട് വന്ന് ആദരപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിച്ചു.
പുഷ്പമുക്താമണിവ്രാതൈര് ഭൂയോ ഽപ്യ് അധികഭൂഷിതാമ് । സഭാം പ്രവിശ്യ തേ സര്വേ വിവിശുര് വിഷ്ടരാദിഷു
പൂക്കളും മുത്തുകളും രത്നങ്ങളുമായി കൂടുതൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന സഭാമന്ദപത്തിൽ അവർ എല്ലാവരും കയറി, ഒരുക്കിയിരുന്ന ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ ഇരുന്നു.
അഥൈതസ്മിന്ന് അവസരേ ഹ്യസ്തനാസ് സര്വ ഏവ തേ । ശ്രോതാരസ് സമുപാജഗ്മുര് നഭശ്ചരമഹീചരാഃ
അന്നേരം തന്നെ, ഇന്നലെ വന്നിരുന്ന ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ ശ്രോതാക്കളും വീണ്ടും ഒരുമിച്ച് എത്തി.
വിവേശ സാ സഭാ സോമ്യം കൃതാന്യോഽന്യാഭിവാദനാ । ബഭൌ സമസമാഭോഗാ ശാന്തവാതേവ പദ്മിനീ
അവിടെ എല്ലാവരും തമ്മിൽ സൗഹൃദപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം നടത്തി, ആ സഭ സമാധാനവും ഐക്യവും നിറഞ്ഞതായി, ശാന്തമായ ഒരു താമരക്കുളം പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
യഥാപ്രദേശമ് ഏവാശു നിവിഷ്ടേഷു യഥാസുഖമ് । തേഷു തദ്ദേശയോഗ്യേഷു വിപ്രര്ഷിമുനിരാജസു
ബ്രാഹ്മണരും ഋഷിമാരും രാജാക്കളും ഓരോരുത്തർക്കും അനുയോജ്യമായതും സുഖകരവുമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ ഇരുന്നു, എല്ലാവരും തങ്ങള്ക്ക് യോജിച്ച വിധത്തിൽ സ്ഥാനം പിടിച്ചു.
മൃദുനി സ്വാഗതരവേ ശനൈശ് ശമമ് ഉപാഗതേ । സഭാകോണോപവിഷ്ടേഷു ശാന്തശബ്ദേഷു വന്ദിഷു
മൃദുവായ സ്വാഗതംചെയ്യുന്ന പായകളിൽ, ശാന്തതയോടെ, സഭയുടെ കോണുകളിൽ വന്ദികൾ ഇരുന്നു, അവിടം മുഴുവൻ നിശ്ശബ്ദതയായിരുന്നു.
ത്വരയേവോദിതേഷ്വ് ആശു ശ്രോതുമ് അഭ്യാഗതേഷ്വ് ഇവ । ഗവാക്ഷാദ് ഇവ ജാതേഷു പ്രവിഷ്ടേഷ്വ് അര്കരശ്മിഷു
ഏതാനും ആസക്തിയോടെയും ആവേശത്തോടെയും, കേൾക്കാൻ ഉത്സുകരായി, അവർ വേഗത്തിൽ ഒന്നിച്ചു, ജാലകത്തിൽക്കൂടി സൂര്യകിരണങ്ങൾ കടന്നുവരുന്നതുപോലെ.
സത്വരം പ്രവിശച്ഛ്രോതൃഹസ്തസ്പര്ശവശോദ്ഭവേ । മുക്താജാലഝണത്കാര ഓങ്കാര ഇവ ശാമ്യതി
കേൾക്കുന്നവന്റെ കൈയുടെ സ്പർശത്തിൽ ഉടനെ ഉണരുന്ന മുത്തുമാലയുടെ ശബ്ദം, ഓം എന്ന നാദം പോലെ, വേഗത്തിൽ ശാന്തമാകുന്നു.
കുമാരശ് ശങ്കരസ്യേവ കചോ ദേവഗുരോര് ഇവ । പ്രഹ്ലാദ ഇവ ശുക്രസ്യ സുപര്ണ ഇവ ശാര്ങ്ഗിണഃ
കുമാരൻ ശങ്കരനോടുള്ളത് പോലെ, കചൻ ദേവഗുരുവിനോടുള്ളത് പോലെ, പ്രഹ്ലാദൻ ശുക്രനോടുള്ളത് പോലെ, സുപർണ്ണൻ ശാർംഗധാരിയോടുള്ളത് പോലെ.
വസിഷ്ഠസ്യാനനേ രാമശ് ശനൈര് ദൃഷ്ടിമ് അപാതയത് । ഭ്രമന്തീമ് അമ്ബരേ വാതഃ ഫുല്ലപദ്മ ഇവാലിനീമ്
വസിഷ്ഠന്റെ മുഖത്തേക്ക് രാമൻ പതുക്കെ ദൃഷ്ടി നീക്കി; ആകാശത്ത് കാറ്റ് പൂത്ത താമരയും തേനീച്ചകളും ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ.
മുനിസ് ത്വ് അനുജ്ഝിതേനാഥ തേനൈവ രഘുനന്ദനമ് । ക്രമേണോവാച വാക്യജ്ഞോ വാക്യം വാക്യാര്ഥകോവിദമ്
മുനിവർ, മനസ്സിൽ ഒരു ചലനവും കാണിക്കാതെ, ക്രമമായി വാക്കിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്ന രഘുനന്ദനോടു സംസാരിച്ചു.
കച്ചിത് സ്മരസി യത് പ്രോക്തം ഹ്യോ മയാ രഘുനന്ദന । വാക്യമ് അത്യന്തഗുര്വര്ഥം പരമാര്ഥാവബോധകമ്
രഘുനന്ദനേ, ഇന്നലെ ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞ അതീവ ഗൗരവമുള്ള, പരമാർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വാക്കുകൾ നീ ഓർക്കുന്നുണ്ടോ?
ഇദാനീമ് അവബോധാര്ഥമ് അന്യച് ച രിപുമര്ദന । ഉച്യമാനം മയേദം ത്വം ശൃണു ശാശ്വതസിദ്ധയേ
ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, നിത്യസിദ്ധി നേടാൻ വേണ്ടിയുള്ള മറ്റൊരു ഉപദേശം ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നുണ്ട്; മനസ്സോടെ കേൾക്കു.
വൈരാഗ്യാഭ്യാസവശതസ് തഥാ തത്ത്വാവലോകനാത് । സംസാരാത് തീര്യതേ തേന തേഷ്വ് ഏവാഭ്യാസമ് ആഹര
വൈരാഗ്യത്തിൽ സ്ഥിരമായ അഭ്യാസവും സത്യം ആലോചിക്കുന്നതും കൊണ്ട് മനുഷ്യൻ ഈ ലോകബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് കടന്ന് പോകുന്നു. അതിനാൽ, നീ ഈ അഭ്യാസങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കണം.
സമ്യക് തത്ത്വാവബോധേന ദുര്ബോധേ ക്ഷയമ് ആഗതേ । ഗലിതേ വാസനാവേശേ വിശോകം പ്രാപ്യതേ പദമ്
സത്യത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ—അത് എളുപ്പം ലഭിക്കാവുന്നതല്ലെങ്കിലും—മനസ്സിലെ ആഗ്രഹങ്ങൾ അകന്ന് പോയാൽ, ദുഃഖം ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
ദിക്കാലാദ്യനവച്ഛിന്നമ് അദൃഷ്ടോഭയകോടികമ് । ഏകം ബ്രഹ്മൈവ ഹി ജഗത് സ്ഥിതം ദ്വിത്വമ് ഇവാഗതമ്
ദിശയോ, കാലം, മറ്റെന്തെങ്കിലും കൊണ്ടും പരിമിതമല്ലാത്തത്, രണ്ടു അറ്റങ്ങളാലും കാണാനാവാത്തത്, ഏകമായ ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് ഈ ലോകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഇരട്ടത്വം പോലെ തോന്നുന്നുവെങ്കിലും, അതൊന്നുമല്ല.
സര്വഭാവാനവച്ഛിന്നം യത്ര ബ്രഹ്മൈവ വിദ്യതേ । ശാന്തം സമസമാഭാസം തത്രാന്യത് തത് കഥം ഭവേത്
എല്ലാ രൂപങ്ങളാലും അവസ്ഥകളാലും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാതെ, ബ്രഹ്മം മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത്, സമാധാനവും സമത്വവും നിറഞ്ഞതായതിൽ, മറ്റെന്തെങ്കിലും എങ്ങനെയാകും ഉണ്ടാകാൻ?
ഇതി മത്വാഹമ് ഇത്യ് അന്തര് മുക്ത്വാ മുക്തവപുര് മഹാന് । ഏകരൂപഃ പ്രശാന്താത്മാ മൌനീ സ്വാത്മമയോ ഭവ
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം അകത്തുനിന്ന് വിട്ടുവിട്ട്, ബന്ധത്തിന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഏകരൂപനായി, ശാന്തമായ മനസ്സോടെ, മൗനത്തിൽ, സ്വയം സ്വരൂപമായവനായി ഇരിക്കണം.
നാസ്തി ചിത്തം ന ചാവിദ്യാ ന മനോ ന ച ജീവകഃ । ഏതാശ് ച കലനാ രാമ കൃതാ ബ്രഹ്മണ ഏവ താഃ
മനസ്സില്ല, അജ്ഞാനമില്ല, ചിന്തകളില്ല, ജീവനും ഇല്ല; ഇവയൊക്കെയും, രാമാ, ബ്രഹ്മം തന്നെ സൃഷ്ടിച്ച ഭ്രമങ്ങൾ മാത്രമാണ്.
യാസ് സമ്പദോ യാശ് ച ദൃശോ യാശ് ചിതോ യാശ് ചിദേഷണാഃ । ബ്രഹ്മൈവ തദ് അനാദ്യന്തമ് അബ്രഹ്മേഹ ന വിദ്യതേ
എങ്ങനെയുള്ള സമ്പത്തുകളായാലും, കാണുന്ന ദൃശ്യങ്ങളായാലും, ചിന്തകളായാലും, ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഗ്രഹങ്ങളായാലും — ഇവ എല്ലാം ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്ത ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്. ഇവിടെ ബ്രഹ്മമല്ലാത്തത് ഒന്നുമില്ല.
പാതാലേ ഭൂതലേ സ്വര്ഗേ ത്രിനേത്രാന്തം തൃണാദി യത് । ദൃശ്യതേ തത് പരം ബ്രഹ്മ ചിദ്രൂപം നാന്യദ് അസ്തി ഹി
പാതാളത്തിലോ, ഭൂമിയിലോ, സ്വർഗ്ഗത്തിലോ, മൂന്നുകണ്ണുള്ള ദേവനിൽ നിന്നു പുല്ലിനുള്ളിലേക്കുമൊക്കെ കാണുന്നതെല്ലാം പരമമായ ബോധസ്വരൂപമായ ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്; ഇതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നും ഇല്ല.
ഉപേക്ഷ്യം ഹേയമ് ആദേയം ബന്ധവോ വിഭവാ വപുഃ । ബ്രഹ്മൈവ വിഗതാദ്യന്തമ് അബ്ധിവത് പ്രവിജൃമ്ഭതേ
ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതോ സ്വീകരിക്കേണ്ടതോ, സുഹൃത്തുക്കളോ, സമ്പത്തോ, ശരീരമോ — ഇവയൊക്കെയും ആദിയില്ലാത്ത, അന്തമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്.
യാവദ് അജ്ഞാനകലനാ യാവദ് അബ്രഹ്മവാസനാ । യാവദ് ആസ്ഥാ ജഗജ്ജാലേ താവച് ചിത്താദികല്പനാ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ കെട്ടുകഥകളും, ബ്രഹ്മമല്ലാത്ത വാസനകളും, ലോകത്തിന്റെ ആകർഷണവും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം മനസും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ദേഹേ യാവദ് അഹമ്ഭാവോ ദൃശ്യേ ഽസ്മിന് യാവദ് ആത്മതാ । യാവന് മമേദമ് ഇത്യ് ആസ്ഥാ താവച് ചിത്താദിവിഭ്രമഃ
ശരീരത്തിൽ 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം ഉണ്ടാവുന്നിടത്തോളം, കാണുന്നതിൽ ആത്മഭാവം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, 'ഇത് എന്റെതാണു' എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ഉള്ളിടത്തോളം, മനസ്സും അതിനോടൊപ്പം ഉള്ളതും അശാന്തിയും തുടരും.
യാവന് നോദിതമ് ഉച്ചൈസ്ത്വം സജ്ജനാസങ്ഗശൃങ്ഗതഃ । യാവന് മൌര്ഖ്യം ന സങ്ക്ഷീണം താവച് ചിത്താദിനിമ്നതാ
നല്ലവരോടുള്ള സ്നേഹബന്ധത്തിലൂടെ നീ ഉയരത്തിലേക്ക് ഉയരാത്തിടത്തോളം, മൗഢ്യം കുറയാത്തിടത്തോളം, മനസ്സിന്റെ താഴ്മയും അതിനോടൊപ്പം ഉള്ളതും മാറില്ല.
യാവച് ഛിഥിലതാം യാതം നേദം ഭുവനഭാവനമ് । സമ്യഗ്ദര്ശനശക്ത്യാന്തസ് താവച് ചിത്തോദയസ് സ്ഫുടഃ
ഈ ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭ്രമം പൂർണ്ണമായി ദുർബലമാകാത്തിടത്തോളം, ശരിയായ ദർശനശക്തി ഉള്ളിൽ ഉണരാത്തിടത്തോളം, മനസ്സിന്റെ ഉണർവ് വ്യക്തമായി നിലനിൽക്കും.
യാവദ് അജ്ഞത്വമ് അന്ധത്വം വൈവശ്യം വിഷയാശയാ । മൂര്ഛാമോഹസമുച്ഛ്രായസ് താവച് ചിത്താദികല്പനാ
അജ്ഞാനം, അന്ധത, അശക്തി, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളുടെ ആസക്തി, മയക്കും മോഹവും ഉയർന്നിരിക്കുന്നിടത്തോളം, മനസ്സിന്റെയും അതിനോടൊപ്പം ഉള്ളതിന്റെയും ഭ്രമം തുടരും.
യാവദ് ആശാവിഷാമോദഃ പരിസ്ഫുരതി ഹൃദ്വനേ । പ്രവിചാരചകോരോ ഽത്ര ന താവത് പ്രവിശത്യ് അലമ്
ഹൃദയത്തിന്റെ കാട്ടിൽ ആശയുടെ വിഷമുള്ള സുഗന്ധം നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം, വിവേകത്തിന്റെ ചകോരപ്പക്ഷി അവിടെ യഥാർത്ഥത്തിൽ കടന്നുവരില്ല.
ഭോഗേഷ്വ് അനാസ്ഥമനസശ് ശീതലാമലനിര്വൃതേഃ । ഛിന്നാശാപാശജാലസ്യ ക്ഷീയതേ ചിത്തവിഭ്രമഃ
ഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തിയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും, ശീതളവും നിർമ്മലവുമായ ആനന്ദത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ആശയുടെ ബന്ധനങ്ങൾ മുറിച്ചവനും, മനസ്സിന്റെ അശാന്തി നശിച്ചുപോകുന്നു.