രാഘവാനഘ വാഗ്ജാലം മയൈതദ് യത് പ്രസാരിതമ് । തേന ചിത്തഖഗം ബദ്ധ്വാ ക്രോഡീകൃത്യാത്മതാം നയ
പാപരഹിതനായ രാഘവ, ഞാന് ഈ വാക്കുകളുടെ വല വിരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിലൂടെ, മനസ്സെന്ന പക്ഷിയെ പിടിച്ച് ആത്മാവിന്റെ അടുക്കളിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.
കച്ചിദ് ഗൃഹീതോ ഭവതാ മദ്ഗിരാമ് അര്ഥ ഈദൃശഃ । ത്യക്ത്വാ ദുര്ബോധമ് അക്ഷീണോ ഹംസേനേവാമ്ഭസഃ പയഃ
നിന്റെ മനസ്സില് എന്റെ വാക്കുകളുടെ അര്ത്ഥം നീ പിടിച്ചോ? ഹംസം തടാകത്തിലെ കുടിക്കാനാകാത്ത വെള്ളം ഉപേക്ഷിച്ച് നല്ല വെള്ളം മാത്രം എടുക്കുന്നതുപോലെ.
വിചാര്യൈതദ് അശേഷേണ സ്വധിയൈവ പുനഃ പുനഃ । അനേനൈവ പഥാ സാധോ ഗന്തവ്യം ഭവതാധുനാ
ഇതെല്ലാം നിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച്, ഈ വഴിയിലൂടെയാണ് നീ ഇനി മുന്നോട്ട് പോകേണ്ടത്, മഹാനേ.
അനയൈവ ധിയാ രാമ വിഹരന് നൈവ ബധ്യസേ । അന്യഥാധഃ പതസ്യ് ആശു വിന്ധ്യഖാതേ യഥാ ഗജഃ
ഈ ബോധത്തോടുകൂടി നീ നടക്കുമ്പോൾ, രാമാ, നിന്നെ യാതൊന്നും ബന്ധിക്കില്ല; ഇല്ലെങ്കിൽ, വിന്ധ്യപർവതത്തിലെ കുഴിയിൽ വീഴുന്ന ആനപോലെ നീ ഉടൻ താഴേക്ക് വീഴും.
സുഗൃഹീതം ധിയാ രാമ മദ്വചോ ന കരോഷി ചേത് । തത് പതസ്യ് അവടേ ത്യക്തദീപഃ പാന്ഥോ യഥാ നിശി
രാമാ, എന്റെ വാക്കുകൾ നീ ബുദ്ധിയോടെ ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചില്ലെങ്കിൽ, രാത്രിയിൽ വിളക്ക് ഉപേക്ഷിച്ച യാത്രക്കാരൻ പോലെ നീ കുഴിയിലേക്ക് വീഴും.
അസങ്ഗേന യഥാപ്രാപ്തോ വ്യവഹാരസ് സ്വസിദ്ധയേ । ഇത്യ് ഏവം ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തമ് ആദായോദയവാന് ഭവ
ബന്ധമില്ലാതെ, നിനക്ക് നേരിൽ വരുന്ന കാര്യങ്ങൾ നിന്റെ ഉന്നതിക്കായി ചെയ്യുക; ഇങ്ങനെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരം മനസ്സിലാക്കി, നീ യഥാർത്ഥ ഉന്നതിയിലേക്ക് ഉയരുക.
ഹേ സഭ്യാ ഹേ മഹാരാജ രാമ ലക്ഷ്മണ ഭൂമിപാഃ । സര്വ ഏവ ഭവന്തോ ഽദ്യ താവദ് വ്യാപാരമ് ആഹ്നികമ്
സഭയിലെ എല്ലാവരും, മഹാരാജാവേ, രാമാ, ലക്ഷ്മണാ, ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരെ, നിങ്ങളെല്ലാവരും ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ദിവസേനയുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധിക്കാം.
കുര്വന്ത്വ് അയം ഹി ദിവസഃ പ്രായഃ പരിണതാകൃതിഃ । ശേഷം വിചാരയിഷ്യാമോ വിചാര്യം പ്രാതര് ആഗതാഃ
ഇന്ന് ദിവസവും തീരെയായി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി ബാക്കിയുള്ള കാര്യങ്ങൾ നമുക്ക് രാവിലെ വീണ്ടും കൂടിയാലോചിക്കാം.
ഇത്യ് ഉക്തേ മുനിനാ തേന സാ സര്വൈവ സഭാ തദാ । പ്രോത്തസ്ഥൌ പദ്മവദനാ സവികാസേവ പദ്മിനീ
മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, ആ മുഴുവൻ സഭയും അന്നേരം എഴുന്നേറ്റു; അവരുടെ മുഖങ്ങൾ പാടത്ത് വിരിയുന്ന താമരപൂക്കളെപ്പോലെ ചിരിയോടെ തിളങ്ങി.
രാജാനസ് സ്തുതരാജാനഃ കൃതരാഘവവന്ദനാഃ । പരിഷ്ടുതവസിഷ്ഠാസ് തേ ജഗ്മുര് ആത്മനിവേശനമ്
രാജാക്കന്മാർ, രാജാക്കന്മാരിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവർ, രാഘവനെയും വസിഷ്ഠനെയും ആദരിച്ച്, അവരവരുടെ വീടുകളിലേക്ക് മടങ്ങി.
വിശ്വാമിത്രേണ സഹിതോ വസിഷ്ഠോ ഗന്തുമ് ആശ്രമമ് । ഉത്തസ്ഥാവ് ആസനാച് ഛ്രീമാന് നമസ്കൃതനഭശ്ചരഃ
വിശ്വാമിത്രനും കൂടെ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ഇരിപ്പിടത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു. ആകാശവാസികൾ വന്ദനം ചെയ്ത ശേഷം അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു.
ദശരഥപ്രഭൃതയോ രാജാനോ മുനയസ് തഥാ । യഥാനുരൂപം വക്താരമ് അനുഗമ്യ ചിരം മുനിമ്
ദശരഥനും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും മുനിമാരും, യുക്തമായ വിധിയിൽ ദീർഘകാലം സംസാരിച്ച മുനിയെ അനുഗമിച്ചു.
ആപൃച്ഛ്യ കേചിദ് ഗഗനം യയുഃ കേചിദ് വനാന്തരമ് । കേചിദ് രാജഗൃഹം സന്തോ ഭൃങ്ഗാഃ പദ്മോത്ഥിതാ ഇവ
ചിലർ വിടപറഞ്ഞ് ആകാശത്തിലേക്ക് പോയി; ചിലർ കാടിന്റെ അറ്റത്തേക്ക്; മറ്റുചിലർ, ഗൃഹസ്ഥരായി, രാജപ്രാസാദത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു. അവരൊക്കെ താമരയിൽ നിന്ന് പറക്കുന്ന തേനീച്ചകളെപ്പോലെയായിരുന്നു.
വസിഷ്ഠപാദയോസ് ത്യക്ത്വാ പുഷ്പാഞ്ജലിമ് അനാബിലമ് । പൌരൈര് അനുഗതോ രാജാ പ്രവിവേശ ഗൃഹാന്തരമ്
വസിഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിർമലമായ പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, നഗരവാസികൾ പിന്തുടർന്ന് രാജാവ് തന്റെ ഗൃഹത്തിന്റെ അകത്തളത്തിലേക്ക് കടന്നു.
രാമലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നാഃ പ്രാപ്തസ്യ സ്വാശ്രമം ഗുരോഃ । അഭ്യര്ച്യ ചരണൌ ഭക്താ ആജഗ്മുര് നൃപമന്ദിരമ്
രാമനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും ഗുരുവിന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, ഭക്തിപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലുകൾ വണങ്ങി, പിന്നെ രാജമന്ദിരത്തിലേക്ക് പോയി.
സദനാനി സമാസാദ്യ ശ്രോതാരസ് സര്വ ഏവ തേ । സസ്നുര് ആനര്ചുര് അപ്യ് ആശു ദേവാന് വിപ്രാന് പിതൄംസ് തഥാ
അവരവരുടെ വീടുകളിലെത്തിയശേഷം, എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ കുളിച്ച്, ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും പിതൃപുരുഷന്മാരെയും ആരാധിച്ചു.
യഥാക്രമം ച വിപ്രാദ്യൈര് ഭൃത്യാന്തൈശ് ച പരിച്ഛദൈഃ । സമം ബുഭുജിരേ ഭോജ്യം വര്ണധര്മക്രമോചിതമ്
ക്രമാനുസൃതമായി, ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റ് സേവകരും സഹിതം, തങ്ങളുടെ വർണ്ണത്തിനും കർത്തവ്യങ്ങൾക്കും അനുയോജ്യമായ ഭക്ഷണം ഒരുമിച്ച് കഴിച്ചു.
അസ്തങ്ഗതേ ദിനകരേ സമം ദിവസകര്മഭിഃ । അഭ്യാഗതേ രാത്രികരേ സമം രജനികര്മഭിഃ
സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, അവർക്കെല്ലാവരും ചേർന്ന് ദിവസത്തിലെ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു; രാത്രി വന്നപ്പോൾ, രാത്രിയുടെ കർമ്മങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിർവഹിച്ചു.
സ്ഥിതാസ് തല്പേഷു കൌശേയശയനേഷ്വ് ആസനേഷു ച । ഭൂചരാ മുനിരാജാനോ രാജപുത്രാ മഹര്ഷയഃ
പാവാടികളിലും കൂശശയനങ്ങളിലും ഇരുന്ന്, ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മുനിമാരും രാജകുമാരന്മാരും മഹർഷിമാരും അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
സംസാരോത്തരണോപായം വസിഷ്ഠവചനേരിതമ് । യഥാവദ് ഏകാഗ്രധിയശ് ചിന്തയാമ് ആസുര് ആദൃതാഃ
സംസാരസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള മാർഗ്ഗം വസിഷ്ഠൻ പഠിപ്പിച്ചതുപോലെ, അവരെല്ലാവരും ഏകാഗ്രതയോടെ ആദരപൂർവ്വം ആലോചിച്ചു.
തതഃ പ്രഹരമാത്രേണ നിദ്രാമ് ആമുദ്രിതാനനാഃ । തത്സ്വപ്നസുന്ദരീമ് ഈയുഃ പദ്മാ ഇവ ദിനാര്ഥിനഃ
അതിനു ശേഷം ഒരു യാമം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അവരൊക്കെയും ഉറക്കത്തിൽ മുഖം അടച്ചു, സുന്ദരമായ സ്വപ്നലോകത്തിലേക്ക്, സൂര്യനെ തേടുന്ന താമരപൂവുകൾ പോലെ, പ്രവേശിച്ചു.
രാമലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നാഃ പ്രഹരത്രയമ് ഏവ തത് । വാസിഷ്ഠമ് ഉപദേശം തേ ചിന്തയാമ് ആസുര് അക്ഷതമ്
രാമനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും മൂന്നു യാമം മുഴുവൻ വാസിഷ്ഠന്റെ ഉപദേശങ്ങൾ തകരാതെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
പ്രഹരസ്യാര്ധമാത്രം തു തത ആമുദ്രിതേക്ഷണാഃ । തത്സ്വപ്നാമ് ആയയുര് നിദ്രാം ക്ഷണാദ് വിദ്രാവിതശ്രമാമ്
അതിനുശേഷം, അർദ്ധപഹരത്തിനിടയിൽ കണ്ണുകൾ അടച്ചു അവർ ഉറക്കത്തിലേക്ക് കടന്നു. ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്നെ അവരുടെ ക്ഷീണം മാറി.
ഇതി ശുഭമനസാം വിവേകഭാജാമ് അധിഗതസാരതയോദിതാശയാനാമ് । അഭജത വിരതിം തദാ ത്രിയാമാ മലിനനിശാകരവക്ത്രതാം ജഗാമ
ഇങ്ങനെ, ശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ളവർക്കും വിവേകമുള്ളവർക്കും സത്യമായ അറിവിൽ ഉറപ്പുള്ളവർക്കും വൈരാഗ്യം ഉദിച്ചു; ആ മൂന്നു യാമങ്ങളായ രാത്രിക്ക് മലിനമായ ചന്ദ്രമുഖം പോലെയുള്ള രൂപം ലഭിച്ചു.
തതഃ ഖിന്നേന്ദുവദനാ പര്യാകുലതമഃപടാ । ക്ഷീയമാണാ ബഭൌ ശ്യാമാ വിവേകാന്തേവ വാസനാ
അതിനുശേഷം, ചന്ദ്രന്റെ മുഖം ക്ഷീണിക്കുന്നതുപോലെയും കനത്ത ഇരുണ്ട മൂടൽ ചുറ്റിയതുപോലെയും രാത്രിയാകാശം മങ്ങിത്തുടങ്ങി; വിവേകത്തിന്റെ അവസാനം ശേഷിക്കുന്ന വാസനപോലെയുള്ള കറുത്തതായിരുന്നു അതിന്റെ ഭാവം.
പൂര്വേ ധ്വസ്തതയാലോകാദ് ദൃശ്യമാനോ ഽപരേ ഽചലേ । ശേഫാലികാവതംസാഭാം താരകാനികരോ ദധൌ
മുൻപത്തെ ഇരുണ്ടിരിപ്പ് മാറിയപ്പോൾ, അചഞ്ചലമായ ആകാശത്ത് നക്ഷത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടം ശേഫാലികപൂക്കളുടെ മാലപോലെ തിളങ്ങി.
അവശ്യായകണാകര്ഷീ പരാമൃഷ്ടേന്ദുമണ്ഡലഃ । ജ്യോത്സ്നാകവലനാലോലോ വവൌ പ്രാഭാതികോ ഽനിലഃ
പുലർച്ചെ കാറ്റ് മന്ദമായി വീശി, തുള്ളി തുള്ളി മഞ്ഞുതുള്ളികൾ കൂട്ടി, ചന്ദ്രന്റെ വട്ടത്തെ സ്പർശിച്ചു, ചന്ദ്രപ്രകാശം കളിച്ച് ആസ്വദിച്ചു.
രാമലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നാ ഉത്ഥായാനുചരൈസ് സഹ । യയുര് വന്ദിതസന്ധ്യാസ് തേ പുണ്യം വാസിഷ്ഠമ് ആശ്രമമ്
രാമനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും അവരുടെ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം എഴുന്നേറ്റ്, പ്രഭാതത്തെ വന്ദിച്ച്, വിശുദ്ധമായ വസിഷ്ഠമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
തത്ര വന്ദിതസന്ധ്യസ്യ നിര്ഗതസ്യാഗ്നിസദ്മനഃ । മുനേര് വവന്ദിരേ പാദാവ് ആദൌ ദത്ത്വാര്ഘ്യസന്തതിമ്
അവിടെ, പ്രഭാതത്തെ വന്ദിച്ച്, അഗ്നിസ്ഥലത്തിൽ നിന്നിറങ്ങി, ആദ്യം അർഘ്യം അർപ്പിച്ചു, പിന്നെ മുനിയുടെ കാലിൽ നമസ്കരിച്ചു.
ക്ഷണാത് തത് സദനം മൌനം മുനിബ്രാഹ്മണരാജഭിഃ । ഹസ്ത്യശ്വരഥയാനൈശ് ച ക്ഷണാന് നീരന്ധ്രതാം യയൌ
അവിടെ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്നെ, മുനിമാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും രാജാക്കന്മാരും, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും കൊണ്ട് ആ ആലയം നിറഞ്ഞു, ഇടംപോലുമില്ലാതെ തിരക്കായി.