ബാലകേഷ്വ് അജ്ഞലോകേഷു ലീലാപക്ഷിഷു സാരവമ് । ഭോജനാര്ഥം വധൂലോകമ് ഉപരുന്ധത്സ്വ് അനാരതമ്
കുട്ടികളുടെയും അജ്ഞാനികളുടെയും കളിയിലേർപ്പെട്ട പക്ഷികളുടെയും ഇടയിൽ, ആനന്ദത്തിനായി സ്ത്രീലോകം സാരഭാവം എപ്പോഴും തടയുന്നു.
ഭ്രമദ്ഭ്രമരപക്ഷോത്ഥവാതാധൂതേ രജസ്യ് അലമ് । കൌസുമേ പരിവിശ്രാന്തേ ചാമരേഷ്വ് അക്ഷിപക്ഷ്മസു
ഇടയിലൂടെ പറക്കുന്ന തേനീച്ചകളുടെ ചിറകുകളിൽ നിന്നുള്ള കാറ്റ് പൊടിയെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, അതു പൂക്കളിൽ വിശ്രമിക്കുകയും മയിലിന്റെ പിറകു ചിറകുകളിൽ ഉണ്ടാക്കിയ ചാമരങ്ങളിലും പതിയുകയും ചെയ്യുന്നു.
രശ്മിഷ്വ് അഗ്രഗ്രഹോന്മുക്തച്ഛായാജാലഭയാദ് ഇവ । ഗവാക്ഷാദിഷ്വ് ഇവോഡ്ഡീയ പ്രവിഷ്ടേഷു ഗൃഹാന്തരമ്
കിരണങ്ങൾ അഗ്രഭാഗം വിട്ടു വീശുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന നിഴലുകളുടെ വലയിൽ നിന്ന് ഭയന്ന്, ജനാലകളിലും മറ്റും കയറി അകത്തുള്ള മുറികളിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെ.
ആസീദ് ദിനചതുര്ഭാഗസത്താവേദനതത്പരഃ । ഭേരീപണവശങ്ഖാനാം ദിങ്മുഖാപൂരകോ ധ്വനിഃ
ദിവസത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന് സമയത്ത്, ഭേരികൾ, പണവങ്ങൾ, ശംഖങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ശബ്ദം എല്ലാ ദിശകളും നിറച്ച്, സത്തയുടെ ബോധത്തിൽ ലയിച്ചു ഉയർന്നു.
തേന തത് താരമ് അപ്യ് ആശു വചോ ഽന്തര്ധാനമ് ആയയൌ । മൌനം ജലദനാദേന മായൂര ഇവ നിസ്സ്വനഃ
അതിനാൽ അതിവേഗം ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകളും മൗനത്തിലേക്ക് അപ്രത്യക്ഷമായി, മേഘഗർജ്ജനത്തിൽ മയിലിന്റെ കൂകൽ നിലയ്ക്കുന്നതുപോലെ.
ചുക്ഷുഭേ ക്ഷുബ്ധപക്ഷാലീ പഞ്ജരസ്ഥാ ഖഗാവലീ । ഭൂകമ്പേന ലസത്താലീപല്ലവേവ വനാവലീ
പഞ്ചരത്തിനുള്ളിലെ പക്ഷികൾ ചിറകുകൾ അലയിച്ച് അശാന്തരായി, ഭൂകമ്പത്തിൽ കുലുങ്ങുന്ന വനത്തിലെ മരങ്ങൾ താളിലമ്പലുകളിൽ വിറയുന്നതുപോലെ.
ആയയുര് ഭയവിത്രസ്താ ബാലാ ധാത്രീകുചാന്തരമ് । സാരവം പ്രാവൃശീവാബ്ദാഃ പ്രോന്നതം ശൃങ്ഗകോടരമ്
ഭയത്തിൽ വിറകുന്ന ബാല്യങ്ങൾ ഓടിയെത്തി ധാത്രിമാരുടെ നെഞ്ചിലേക്കു മറഞ്ഞു, മഴക്കാല മേഘങ്ങൾ ഉയർന്ന പർവ്വതശൃംഗങ്ങളിലെ കുഴികളിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെ.
ഉത്തസ്ഥുര് അവതംസേഭ്യോ ഭൂഭൃതാം ഭ്രമരവ്രജാഃ । ദൃഷത്കരാലവാഹാഭ്യസ് സരിദ്ഭ്യോ ഽമ്ബുകണാ ഇവ
പർവ്വതങ്ങളിലെ അലങ്കാരമാലകളിൽ നിന്ന് തേനീച്ചകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ഉയർന്നു, കല്ല് നിറഞ്ഞ കനലുകളിലൂടെ നദികളിൽ നിന്നുള്ള ജലബിന്ദുക്കൾ പൊങ്ങുന്നതുപോലെ.
ഏവം പ്രക്ഷുഭിതേ തസ്മിന് ഗൃഹേ ദാശരഥേ തദാ । പ്രോക്തവാസരവൃദ്ധത്വേ ശാന്തേ ശങ്ഖസ്വനേ ശനൈഃ
അപ്പോള് ദശരഥന്റെ ആ വീട്ടില് വലിയ ഉല്ലാസവും കലഹവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ദിവസം കഴിഞ്ഞ് വൈകീട്ടായി, എല്ലാം ശാന്തമായപ്പോള്, ശംഖനാദത്തിന്റെ ശബ്ദം മങ്ങിപ്പോയതോടെ, ആ വീട്ടില് ഒരു നിശ്ശബ്ദത വീണു.
സംഹരന് പ്രസ്തുതം വസ്തു വചോ മധുരവൃത്തിമത് । ഉവാച മുനിശാര്ദൂലസ് സഭാമധ്യേ രഘൂദ്വഹമ്
അപ്പോള് മഹർഷി, നേരത്തെ നടന്ന കാര്യങ്ങള് അവസാനിപ്പിച്ച്, മൃദുവായ വാക്കുകളില് രഘുവംശത്തിലെ പ്രധാനിയോട് സഭയുടെ നടുവില് സംസാരിച്ചു.
രാഘവാനഘ വാഗ്ജാലം മയൈതദ് യത് പ്രസാരിതമ് । തേന ചിത്തഖഗം ബദ്ധ്വാ ക്രോഡീകൃത്യാത്മതാം നയ
പാപരഹിതനായ രാഘവ, ഞാന് ഈ വാക്കുകളുടെ വല വിരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിലൂടെ, മനസ്സെന്ന പക്ഷിയെ പിടിച്ച് ആത്മാവിന്റെ അടുക്കളിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.
കച്ചിദ് ഗൃഹീതോ ഭവതാ മദ്ഗിരാമ് അര്ഥ ഈദൃശഃ । ത്യക്ത്വാ ദുര്ബോധമ് അക്ഷീണോ ഹംസേനേവാമ്ഭസഃ പയഃ
നിന്റെ മനസ്സില് എന്റെ വാക്കുകളുടെ അര്ത്ഥം നീ പിടിച്ചോ? ഹംസം തടാകത്തിലെ കുടിക്കാനാകാത്ത വെള്ളം ഉപേക്ഷിച്ച് നല്ല വെള്ളം മാത്രം എടുക്കുന്നതുപോലെ.
വിചാര്യൈതദ് അശേഷേണ സ്വധിയൈവ പുനഃ പുനഃ । അനേനൈവ പഥാ സാധോ ഗന്തവ്യം ഭവതാധുനാ
ഇതെല്ലാം നിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച്, ഈ വഴിയിലൂടെയാണ് നീ ഇനി മുന്നോട്ട് പോകേണ്ടത്, മഹാനേ.
അനയൈവ ധിയാ രാമ വിഹരന് നൈവ ബധ്യസേ । അന്യഥാധഃ പതസ്യ് ആശു വിന്ധ്യഖാതേ യഥാ ഗജഃ
ഈ ബോധത്തോടുകൂടി നീ നടക്കുമ്പോൾ, രാമാ, നിന്നെ യാതൊന്നും ബന്ധിക്കില്ല; ഇല്ലെങ്കിൽ, വിന്ധ്യപർവതത്തിലെ കുഴിയിൽ വീഴുന്ന ആനപോലെ നീ ഉടൻ താഴേക്ക് വീഴും.
സുഗൃഹീതം ധിയാ രാമ മദ്വചോ ന കരോഷി ചേത് । തത് പതസ്യ് അവടേ ത്യക്തദീപഃ പാന്ഥോ യഥാ നിശി
രാമാ, എന്റെ വാക്കുകൾ നീ ബുദ്ധിയോടെ ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചില്ലെങ്കിൽ, രാത്രിയിൽ വിളക്ക് ഉപേക്ഷിച്ച യാത്രക്കാരൻ പോലെ നീ കുഴിയിലേക്ക് വീഴും.
അസങ്ഗേന യഥാപ്രാപ്തോ വ്യവഹാരസ് സ്വസിദ്ധയേ । ഇത്യ് ഏവം ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തമ് ആദായോദയവാന് ഭവ
ബന്ധമില്ലാതെ, നിനക്ക് നേരിൽ വരുന്ന കാര്യങ്ങൾ നിന്റെ ഉന്നതിക്കായി ചെയ്യുക; ഇങ്ങനെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരം മനസ്സിലാക്കി, നീ യഥാർത്ഥ ഉന്നതിയിലേക്ക് ഉയരുക.
ഹേ സഭ്യാ ഹേ മഹാരാജ രാമ ലക്ഷ്മണ ഭൂമിപാഃ । സര്വ ഏവ ഭവന്തോ ഽദ്യ താവദ് വ്യാപാരമ് ആഹ്നികമ്
സഭയിലെ എല്ലാവരും, മഹാരാജാവേ, രാമാ, ലക്ഷ്മണാ, ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരെ, നിങ്ങളെല്ലാവരും ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ദിവസേനയുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധിക്കാം.
കുര്വന്ത്വ് അയം ഹി ദിവസഃ പ്രായഃ പരിണതാകൃതിഃ । ശേഷം വിചാരയിഷ്യാമോ വിചാര്യം പ്രാതര് ആഗതാഃ
ഇന്ന് ദിവസവും തീരെയായി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി ബാക്കിയുള്ള കാര്യങ്ങൾ നമുക്ക് രാവിലെ വീണ്ടും കൂടിയാലോചിക്കാം.
ഇത്യ് ഉക്തേ മുനിനാ തേന സാ സര്വൈവ സഭാ തദാ । പ്രോത്തസ്ഥൌ പദ്മവദനാ സവികാസേവ പദ്മിനീ
മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, ആ മുഴുവൻ സഭയും അന്നേരം എഴുന്നേറ്റു; അവരുടെ മുഖങ്ങൾ പാടത്ത് വിരിയുന്ന താമരപൂക്കളെപ്പോലെ ചിരിയോടെ തിളങ്ങി.
രാജാനസ് സ്തുതരാജാനഃ കൃതരാഘവവന്ദനാഃ । പരിഷ്ടുതവസിഷ്ഠാസ് തേ ജഗ്മുര് ആത്മനിവേശനമ്
രാജാക്കന്മാർ, രാജാക്കന്മാരിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവർ, രാഘവനെയും വസിഷ്ഠനെയും ആദരിച്ച്, അവരവരുടെ വീടുകളിലേക്ക് മടങ്ങി.
വിശ്വാമിത്രേണ സഹിതോ വസിഷ്ഠോ ഗന്തുമ് ആശ്രമമ് । ഉത്തസ്ഥാവ് ആസനാച് ഛ്രീമാന് നമസ്കൃതനഭശ്ചരഃ
വിശ്വാമിത്രനും കൂടെ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ഇരിപ്പിടത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു. ആകാശവാസികൾ വന്ദനം ചെയ്ത ശേഷം അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു.
ദശരഥപ്രഭൃതയോ രാജാനോ മുനയസ് തഥാ । യഥാനുരൂപം വക്താരമ് അനുഗമ്യ ചിരം മുനിമ്
ദശരഥനും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും മുനിമാരും, യുക്തമായ വിധിയിൽ ദീർഘകാലം സംസാരിച്ച മുനിയെ അനുഗമിച്ചു.
ആപൃച്ഛ്യ കേചിദ് ഗഗനം യയുഃ കേചിദ് വനാന്തരമ് । കേചിദ് രാജഗൃഹം സന്തോ ഭൃങ്ഗാഃ പദ്മോത്ഥിതാ ഇവ
ചിലർ വിടപറഞ്ഞ് ആകാശത്തിലേക്ക് പോയി; ചിലർ കാടിന്റെ അറ്റത്തേക്ക്; മറ്റുചിലർ, ഗൃഹസ്ഥരായി, രാജപ്രാസാദത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു. അവരൊക്കെ താമരയിൽ നിന്ന് പറക്കുന്ന തേനീച്ചകളെപ്പോലെയായിരുന്നു.
വസിഷ്ഠപാദയോസ് ത്യക്ത്വാ പുഷ്പാഞ്ജലിമ് അനാബിലമ് । പൌരൈര് അനുഗതോ രാജാ പ്രവിവേശ ഗൃഹാന്തരമ്
വസിഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിർമലമായ പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, നഗരവാസികൾ പിന്തുടർന്ന് രാജാവ് തന്റെ ഗൃഹത്തിന്റെ അകത്തളത്തിലേക്ക് കടന്നു.
രാമലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നാഃ പ്രാപ്തസ്യ സ്വാശ്രമം ഗുരോഃ । അഭ്യര്ച്യ ചരണൌ ഭക്താ ആജഗ്മുര് നൃപമന്ദിരമ്
രാമനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും ഗുരുവിന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, ഭക്തിപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലുകൾ വണങ്ങി, പിന്നെ രാജമന്ദിരത്തിലേക്ക് പോയി.
സദനാനി സമാസാദ്യ ശ്രോതാരസ് സര്വ ഏവ തേ । സസ്നുര് ആനര്ചുര് അപ്യ് ആശു ദേവാന് വിപ്രാന് പിതൄംസ് തഥാ
അവരവരുടെ വീടുകളിലെത്തിയശേഷം, എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ കുളിച്ച്, ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും പിതൃപുരുഷന്മാരെയും ആരാധിച്ചു.
യഥാക്രമം ച വിപ്രാദ്യൈര് ഭൃത്യാന്തൈശ് ച പരിച്ഛദൈഃ । സമം ബുഭുജിരേ ഭോജ്യം വര്ണധര്മക്രമോചിതമ്
ക്രമാനുസൃതമായി, ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റ് സേവകരും സഹിതം, തങ്ങളുടെ വർണ്ണത്തിനും കർത്തവ്യങ്ങൾക്കും അനുയോജ്യമായ ഭക്ഷണം ഒരുമിച്ച് കഴിച്ചു.
അസ്തങ്ഗതേ ദിനകരേ സമം ദിവസകര്മഭിഃ । അഭ്യാഗതേ രാത്രികരേ സമം രജനികര്മഭിഃ
സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, അവർക്കെല്ലാവരും ചേർന്ന് ദിവസത്തിലെ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു; രാത്രി വന്നപ്പോൾ, രാത്രിയുടെ കർമ്മങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിർവഹിച്ചു.
സ്ഥിതാസ് തല്പേഷു കൌശേയശയനേഷ്വ് ആസനേഷു ച । ഭൂചരാ മുനിരാജാനോ രാജപുത്രാ മഹര്ഷയഃ
പാവാടികളിലും കൂശശയനങ്ങളിലും ഇരുന്ന്, ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മുനിമാരും രാജകുമാരന്മാരും മഹർഷിമാരും അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
സംസാരോത്തരണോപായം വസിഷ്ഠവചനേരിതമ് । യഥാവദ് ഏകാഗ്രധിയശ് ചിന്തയാമ് ആസുര് ആദൃതാഃ
സംസാരസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള മാർഗ്ഗം വസിഷ്ഠൻ പഠിപ്പിച്ചതുപോലെ, അവരെല്ലാവരും ഏകാഗ്രതയോടെ ആദരപൂർവ്വം ആലോചിച്ചു.