മുനിവാഗര്ഥനിക്ഷിപ്തമനസ്യ് അസ്തേതരക്രിയേ । രാജലോകേ ഗതസ്പന്ദം ചിത്രാര്പിത ഇവ സ്ഥിതേ
മഹർഷിയുടെ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സ് മുഴുവനായി നിക്ഷേപിച്ച രാജകുമാരൻ, മറ്റൊന്നും ചെയ്യാതെ രാജസഭയിൽ ഒരു ചിത്രത്തെപ്പോലെ അചഞ്ചലമായി ഇരിക്കുന്നു.
വസിഷ്ഠവചസാമ് അര്ഥം വിചാരയതി സാദരമ് । ലസദങ്ഗുലിഭങ്ഗേ ച മുനിസാര്ഥേ സ്ഫുരദ്ഭ്രുവി
വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥം മുഴുവൻ ശ്രദ്ധയോടെ ആലോചിച്ച്, വിരലുകളുടെ ഭംഗിയുള്ള ചലനത്തിലും ഭ്രൂവിലാസത്തിലും അതിനെ പ്രകടിപ്പിച്ച് മഹർഷികളിൽ പ്രധാനനായവൻ ഇരിക്കുന്നു.
വിസ്മയാലോകനോല്ലാസപ്രോത്ഫുല്ലനയനാലിനി । പുരന്ധ്രിവര്ഗേ പ്രഗ്രീവതരുമഞ്ജരിതാം ഗതേ
ആ മഹിളകളുടെ കൂട്ടം അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കുമ്പോൾ അവരുടെ കണ്ണുകൾ താമരപൂവുപോലെ വിരിഞ്ഞു, അവരുടെ കഴുത്തിൽ പൂമാലകൾ അലങ്കരിച്ചിരുന്നതും, അവർ അവൾ നടന്ന വഴിയിലേക്കാണ് തിരിഞ്ഞുനോക്കിയത്.
ഖേ വാസരചതുര്ഭാഗദേശേ ദിനകരേ സ്ഥിതേ । ശ്രുതജ്ഞാനതയാ സൌമ്യേ കിഞ്ചിച് ഛമമ് ഉപേയുഷി
സൂര്യൻ ആകാശത്തിലെ നാലാം ഭാഗത്ത് നില്ക്കുമ്പോഴും, കേട്ടും അറിഞ്ഞുമുള്ള സാന്ത്വനമായ കാറ്റ് അല്പം ശാന്തമായപ്പോൾ,
ശ്രവണായേവ സംശാന്തവിതാനസ്പന്ദമ് ആസ്ഥിതേ । മൌനം മരുതി മന്ദാരമധുരാമോദദായിനി
ശ്രവണമെന്നതിനു വേണ്ടി തന്നെയെന്നപോലെ, കാറ്റിന്റെ മേഘം അശാന്തത വിട്ട് നില്ക്കുന്നു; മന്ദാരപൂവിന്റെ മധുരസൗരഭം പകർന്നു, ശാന്തതയാണവിടെ പരന്നത്.
പുഷ്പദാമസു സുപ്താസു മദാദ് ഭ്രമരപങ്ക്തിഷു । ജ്ഞാതജ്ഞേയതയാ നൂനം സമ്യഗ്ധ്യാനവതീഷ്വ് ഇവ
പൂമാലകളിൽ മദംപിടിച്ച തേനീച്ചകളുടെ നിരകൾ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, അറിവും അറിയപ്പെടുന്നതും മനസ്സിലാക്കി, സമഗ്രധ്യാനത്തിൽ ലീനരായവരുടെ സമാധാനത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു ആ നിശ്ചലത.
ജാലമുക്താകലാപാന്തസ് തഥാ മകുരഭൂമിഷു । കചത്യ് അപഗതസ്പന്ദം താപേ ശ്രോതുമ് ഇവാസ്ഥിതേ
മുത്തുപൊക്കുകളുടെ അറ്റത്തിലും കണ്ണാടിയുടെ മേൽപുറത്തും എല്ലാം ചലനമറ്റതായി നിന്നു, അതീവ ചൂടിൽ കീഴടങ്ങി, കേൾക്കാൻ കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ.
ഗൃഹാന്തരം പ്രവിഷ്ടേഷു ഗവാക്ഷൈര് ദൂരമ് അംശുഷു । വിശ്രമാര്ഥമ് ഇവാദീര്ഘനഭഃപാന്ഥേഷു ശീതലമ്
വീട്ടിനകത്തേക്ക് ജനാലകളിലൂടെ സൂര്യകിരണങ്ങൾ ദൂരത്തേക്ക് കടന്നപ്പോൾ, ആകാശത്തിന്റെ നീണ്ട വിസ്തൃതിയിൽ തണുപ്പ് വിശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
മുക്താജാലപ്രഭാജാലഭസ്മനോദ്ധൂലിതാത്മനി । ശംസതീവ ശമം ശാമ്യദ്ദിനദേഹേ ദിനാതപേ
മുത്തുപൊക്കുകളുടെ പ്രകാശം ചിതഭസ്മംപോലെ ആത്മാവിൽ വീണപ്പോൾ, ദിനത്തിന്റെ ചൂട് ശമിച്ചപ്പോൾ, ശാന്തി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ ആത്മാവ് തോന്നി.
കരലീലാസരോജേഷു ശേഖരേഷു ച ഭൂഭൃതാമ് । ശുഷ്യത്സു രസസംശോഷാദ് അവൃത്തിഷു മനസ്സ്വ് ഇവ
കരങ്ങളിൽ കുഞ്ചിതമായ താമരപ്പൂവിലും പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലും, അതിയായ ചൂടിൽ രസം ഉണങ്ങി, പോഷണം ഇല്ലാത്ത മനസ്സുപോലെ അവിടെ പ്രവർത്തനമില്ലാതെ നിന്നു.
ബാലകേഷ്വ് അജ്ഞലോകേഷു ലീലാപക്ഷിഷു സാരവമ് । ഭോജനാര്ഥം വധൂലോകമ് ഉപരുന്ധത്സ്വ് അനാരതമ്
കുട്ടികളുടെയും അജ്ഞാനികളുടെയും കളിയിലേർപ്പെട്ട പക്ഷികളുടെയും ഇടയിൽ, ആനന്ദത്തിനായി സ്ത്രീലോകം സാരഭാവം എപ്പോഴും തടയുന്നു.
ഭ്രമദ്ഭ്രമരപക്ഷോത്ഥവാതാധൂതേ രജസ്യ് അലമ് । കൌസുമേ പരിവിശ്രാന്തേ ചാമരേഷ്വ് അക്ഷിപക്ഷ്മസു
ഇടയിലൂടെ പറക്കുന്ന തേനീച്ചകളുടെ ചിറകുകളിൽ നിന്നുള്ള കാറ്റ് പൊടിയെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, അതു പൂക്കളിൽ വിശ്രമിക്കുകയും മയിലിന്റെ പിറകു ചിറകുകളിൽ ഉണ്ടാക്കിയ ചാമരങ്ങളിലും പതിയുകയും ചെയ്യുന്നു.
രശ്മിഷ്വ് അഗ്രഗ്രഹോന്മുക്തച്ഛായാജാലഭയാദ് ഇവ । ഗവാക്ഷാദിഷ്വ് ഇവോഡ്ഡീയ പ്രവിഷ്ടേഷു ഗൃഹാന്തരമ്
കിരണങ്ങൾ അഗ്രഭാഗം വിട്ടു വീശുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന നിഴലുകളുടെ വലയിൽ നിന്ന് ഭയന്ന്, ജനാലകളിലും മറ്റും കയറി അകത്തുള്ള മുറികളിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെ.
ആസീദ് ദിനചതുര്ഭാഗസത്താവേദനതത്പരഃ । ഭേരീപണവശങ്ഖാനാം ദിങ്മുഖാപൂരകോ ധ്വനിഃ
ദിവസത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന് സമയത്ത്, ഭേരികൾ, പണവങ്ങൾ, ശംഖങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ശബ്ദം എല്ലാ ദിശകളും നിറച്ച്, സത്തയുടെ ബോധത്തിൽ ലയിച്ചു ഉയർന്നു.
തേന തത് താരമ് അപ്യ് ആശു വചോ ഽന്തര്ധാനമ് ആയയൌ । മൌനം ജലദനാദേന മായൂര ഇവ നിസ്സ്വനഃ
അതിനാൽ അതിവേഗം ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകളും മൗനത്തിലേക്ക് അപ്രത്യക്ഷമായി, മേഘഗർജ്ജനത്തിൽ മയിലിന്റെ കൂകൽ നിലയ്ക്കുന്നതുപോലെ.
ചുക്ഷുഭേ ക്ഷുബ്ധപക്ഷാലീ പഞ്ജരസ്ഥാ ഖഗാവലീ । ഭൂകമ്പേന ലസത്താലീപല്ലവേവ വനാവലീ
പഞ്ചരത്തിനുള്ളിലെ പക്ഷികൾ ചിറകുകൾ അലയിച്ച് അശാന്തരായി, ഭൂകമ്പത്തിൽ കുലുങ്ങുന്ന വനത്തിലെ മരങ്ങൾ താളിലമ്പലുകളിൽ വിറയുന്നതുപോലെ.
ആയയുര് ഭയവിത്രസ്താ ബാലാ ധാത്രീകുചാന്തരമ് । സാരവം പ്രാവൃശീവാബ്ദാഃ പ്രോന്നതം ശൃങ്ഗകോടരമ്
ഭയത്തിൽ വിറകുന്ന ബാല്യങ്ങൾ ഓടിയെത്തി ധാത്രിമാരുടെ നെഞ്ചിലേക്കു മറഞ്ഞു, മഴക്കാല മേഘങ്ങൾ ഉയർന്ന പർവ്വതശൃംഗങ്ങളിലെ കുഴികളിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെ.
ഉത്തസ്ഥുര് അവതംസേഭ്യോ ഭൂഭൃതാം ഭ്രമരവ്രജാഃ । ദൃഷത്കരാലവാഹാഭ്യസ് സരിദ്ഭ്യോ ഽമ്ബുകണാ ഇവ
പർവ്വതങ്ങളിലെ അലങ്കാരമാലകളിൽ നിന്ന് തേനീച്ചകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ഉയർന്നു, കല്ല് നിറഞ്ഞ കനലുകളിലൂടെ നദികളിൽ നിന്നുള്ള ജലബിന്ദുക്കൾ പൊങ്ങുന്നതുപോലെ.
ഏവം പ്രക്ഷുഭിതേ തസ്മിന് ഗൃഹേ ദാശരഥേ തദാ । പ്രോക്തവാസരവൃദ്ധത്വേ ശാന്തേ ശങ്ഖസ്വനേ ശനൈഃ
അപ്പോള് ദശരഥന്റെ ആ വീട്ടില് വലിയ ഉല്ലാസവും കലഹവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ദിവസം കഴിഞ്ഞ് വൈകീട്ടായി, എല്ലാം ശാന്തമായപ്പോള്, ശംഖനാദത്തിന്റെ ശബ്ദം മങ്ങിപ്പോയതോടെ, ആ വീട്ടില് ഒരു നിശ്ശബ്ദത വീണു.
സംഹരന് പ്രസ്തുതം വസ്തു വചോ മധുരവൃത്തിമത് । ഉവാച മുനിശാര്ദൂലസ് സഭാമധ്യേ രഘൂദ്വഹമ്
അപ്പോള് മഹർഷി, നേരത്തെ നടന്ന കാര്യങ്ങള് അവസാനിപ്പിച്ച്, മൃദുവായ വാക്കുകളില് രഘുവംശത്തിലെ പ്രധാനിയോട് സഭയുടെ നടുവില് സംസാരിച്ചു.
രാഘവാനഘ വാഗ്ജാലം മയൈതദ് യത് പ്രസാരിതമ് । തേന ചിത്തഖഗം ബദ്ധ്വാ ക്രോഡീകൃത്യാത്മതാം നയ
പാപരഹിതനായ രാഘവ, ഞാന് ഈ വാക്കുകളുടെ വല വിരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിലൂടെ, മനസ്സെന്ന പക്ഷിയെ പിടിച്ച് ആത്മാവിന്റെ അടുക്കളിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.
കച്ചിദ് ഗൃഹീതോ ഭവതാ മദ്ഗിരാമ് അര്ഥ ഈദൃശഃ । ത്യക്ത്വാ ദുര്ബോധമ് അക്ഷീണോ ഹംസേനേവാമ്ഭസഃ പയഃ
നിന്റെ മനസ്സില് എന്റെ വാക്കുകളുടെ അര്ത്ഥം നീ പിടിച്ചോ? ഹംസം തടാകത്തിലെ കുടിക്കാനാകാത്ത വെള്ളം ഉപേക്ഷിച്ച് നല്ല വെള്ളം മാത്രം എടുക്കുന്നതുപോലെ.
വിചാര്യൈതദ് അശേഷേണ സ്വധിയൈവ പുനഃ പുനഃ । അനേനൈവ പഥാ സാധോ ഗന്തവ്യം ഭവതാധുനാ
ഇതെല്ലാം നിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച്, ഈ വഴിയിലൂടെയാണ് നീ ഇനി മുന്നോട്ട് പോകേണ്ടത്, മഹാനേ.
അനയൈവ ധിയാ രാമ വിഹരന് നൈവ ബധ്യസേ । അന്യഥാധഃ പതസ്യ് ആശു വിന്ധ്യഖാതേ യഥാ ഗജഃ
ഈ ബോധത്തോടുകൂടി നീ നടക്കുമ്പോൾ, രാമാ, നിന്നെ യാതൊന്നും ബന്ധിക്കില്ല; ഇല്ലെങ്കിൽ, വിന്ധ്യപർവതത്തിലെ കുഴിയിൽ വീഴുന്ന ആനപോലെ നീ ഉടൻ താഴേക്ക് വീഴും.
സുഗൃഹീതം ധിയാ രാമ മദ്വചോ ന കരോഷി ചേത് । തത് പതസ്യ് അവടേ ത്യക്തദീപഃ പാന്ഥോ യഥാ നിശി
രാമാ, എന്റെ വാക്കുകൾ നീ ബുദ്ധിയോടെ ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചില്ലെങ്കിൽ, രാത്രിയിൽ വിളക്ക് ഉപേക്ഷിച്ച യാത്രക്കാരൻ പോലെ നീ കുഴിയിലേക്ക് വീഴും.
അസങ്ഗേന യഥാപ്രാപ്തോ വ്യവഹാരസ് സ്വസിദ്ധയേ । ഇത്യ് ഏവം ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തമ് ആദായോദയവാന് ഭവ
ബന്ധമില്ലാതെ, നിനക്ക് നേരിൽ വരുന്ന കാര്യങ്ങൾ നിന്റെ ഉന്നതിക്കായി ചെയ്യുക; ഇങ്ങനെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരം മനസ്സിലാക്കി, നീ യഥാർത്ഥ ഉന്നതിയിലേക്ക് ഉയരുക.
ഹേ സഭ്യാ ഹേ മഹാരാജ രാമ ലക്ഷ്മണ ഭൂമിപാഃ । സര്വ ഏവ ഭവന്തോ ഽദ്യ താവദ് വ്യാപാരമ് ആഹ്നികമ്
സഭയിലെ എല്ലാവരും, മഹാരാജാവേ, രാമാ, ലക്ഷ്മണാ, ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരെ, നിങ്ങളെല്ലാവരും ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ദിവസേനയുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധിക്കാം.
കുര്വന്ത്വ് അയം ഹി ദിവസഃ പ്രായഃ പരിണതാകൃതിഃ । ശേഷം വിചാരയിഷ്യാമോ വിചാര്യം പ്രാതര് ആഗതാഃ
ഇന്ന് ദിവസവും തീരെയായി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇനി ബാക്കിയുള്ള കാര്യങ്ങൾ നമുക്ക് രാവിലെ വീണ്ടും കൂടിയാലോചിക്കാം.
ഇത്യ് ഉക്തേ മുനിനാ തേന സാ സര്വൈവ സഭാ തദാ । പ്രോത്തസ്ഥൌ പദ്മവദനാ സവികാസേവ പദ്മിനീ
മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, ആ മുഴുവൻ സഭയും അന്നേരം എഴുന്നേറ്റു; അവരുടെ മുഖങ്ങൾ പാടത്ത് വിരിയുന്ന താമരപൂക്കളെപ്പോലെ ചിരിയോടെ തിളങ്ങി.
രാജാനസ് സ്തുതരാജാനഃ കൃതരാഘവവന്ദനാഃ । പരിഷ്ടുതവസിഷ്ഠാസ് തേ ജഗ്മുര് ആത്മനിവേശനമ്
രാജാക്കന്മാർ, രാജാക്കന്മാരിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവർ, രാഘവനെയും വസിഷ്ഠനെയും ആദരിച്ച്, അവരവരുടെ വീടുകളിലേക്ക് മടങ്ങി.