നാനന്ദമ് ഏത്യ് ഉപവനേ ന ഖേദമ് അധിഗച്ഛതി । ന ഖേദമ് ഏതി മരുഷു നാനന്ദമ് അധിഗച്ഛതി
ഉപവനങ്ങളിൽ സന്തോഷം അനുഭവിക്കാറില്ല, അതുപോലെ ദുഃഖവും അനുഭവിക്കാറില്ല. മരുഭൂമികളിൽ ദുഃഖം അനുഭവിക്കാറില്ല, അതുപോലെ സന്തോഷവും ലഭിക്കാറില്ല.
പൂതാങ്ഗാരസമാനല്പസൈകതേഷ്വ് അരിബന്ധുഷു । പുഷ്പപ്രകരസഞ്ഛന്നമൃദുശാദ്വലഭൂമിഷു
കത്തുന്ന ചാരത്തിനിടയിലോ കുറവായ മണലിനിടയിലോ ശത്രുക്കളോടോ സുഹൃത്തുക്കളോടോ, പൂക്കളും മൃദുലമായ പുല്ലും നിറഞ്ഞ നിലത്തോ,
ക്ഷുരധാരാസു തീക്ഷ്ണാസു ശയ്യാസു ച നവോത്പലൈഃ । ഉന്നതാചലദേശേഷു കൂപകോശതലേഷു ച
മുഴുവൻ മൂർച്ചയുള്ള കത്തികളിൽ, പുതുമലരുകളാൽ അലങ്കരിച്ച കിടക്കകളിൽ, ഉയർന്ന പർവ്വതപ്രദേശങ്ങളിലോ കിണറിന്റെ അടിത്തട്ടിലോ,
ശിലാസ്വ് അര്കാംശുതപ്താസു മൃദ്വീഷു ലലനാസു ച । സമ്പത്സ്വ് ആപത്സു ചോഗ്രാസു മരണേഷൂത്സവേഷു ച
സൂര്യന്റെ ചൂടിൽ തപിച്ച കല്ലുകളിൽ, മൃദുവായ തലയണകളിൽ, സമ്പത്തിലും കഠിനമായ കഷ്ടതയിലും, മരണത്തിലും ഉത്സവങ്ങളിലും,
വിഹരന്ന് അപി നോദ്വേഗം നാനന്ദമ് അധിഗച്ഛതി । അന്തര്മുക്തം മനോ നിത്യം സമം കൃത്വൈവ തിഷ്ഠതി
സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അവന് മനസ്സില് ഉല്ലാസമോ വിഷമമോ അനുഭവിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ മനസ്സ് എല്ലായ്പ്പോഴും അകത്തേക്ക് മോചിതമായ നിലയില്, സമത്വത്തോടെ ഉറപ്പായി നിലകൊള്ളുന്നു.
അയശ്ശങ്കുചിതാങ്ഗാസു നരകാരണ്യഭൂമിഷു । പരസ്പരേരിതാനന്തകുന്തതോമരവൃഷ്ടിഷു
അവമാനത്തില് ചുരുങ്ങിയ ശരീരങ്ങളുള്ള സ്ഥലങ്ങളിലും, നരകത്തിന്റെ കാടുകളിലും, മറ്റുള്ളവര് എറിയുന്ന അനന്തമായ കുന്തങ്ങളുടെയും അസ്ത്രങ്ങളുടെയും മഴയിലുമാണ് അവന്.
ന ബിഭേതി ന ചാദത്തേ വൈവശ്യം ന ച ദീനതാമ് । സമസ് സ്വസ്ഥമനാ മൌനീ ധീരസ് തിഷ്ഠതി ശൈലവത്
അവന് ഭയമോ ആശങ്കയോ ഇല്ല; മനസ്സു തളര്ന്നുപോകുന്നതുമില്ല. സമബുദ്ധിയോടെ, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ, മൗനമായി, ധൈര്യത്തോടെ, പര്വ്വതംപോലെ അചഞ്ചലനായി അവന് നിലകൊള്ളുന്നു.
അപവിത്രം ച പഥ്യം ച വിഷപങ്കഗരാദ്യ് അപി । ഭുക്ത്വാ ജരയതി ക്ഷിപ്രം ക്ലിന്നം നഷ്ടം ച മൃഷ്ടവത്
അശുദ്ധമായതോ ശുദ്ധമായതോ, വിഷം കലർന്നതോ ചെളി കലർന്നതോ ആയ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാലും, അവന് അതിനെ വേഗത്തില് ദഹിപ്പിച്ച് ശുദ്ധമായതുപോലെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു.
നിമ്ബപ്രതിവിഷാകല്കക്ഷീരേക്ഷുസലിലാന്ധസാമ് । അസക്തബുദ്ധിസ് തത്ത്വജ്ഞോ ഭവത്യ് ആസ്വാദനേ സമഃ
നീം പഴം, വിഷം മാറ്റുന്ന മരുന്ന്, പാൽ, പഞ്ചസാര, വെള്ളം, ഇരുണ്ടതെല്ലാം — ഇതൊക്കെ രുചിക്കുമ്പോൾ അകത്തുനിന്ന് അകലം പാലിക്കുന്ന, യാഥാർത്ഥ്യം മനസ്സിലാക്കിയവൻ ഒരുപോലെ സമതയോടെ ഇരിക്കുന്നു.
മൈരേയമദിരാക്ഷീരരക്തമേദോവസാസവൈഃ । തുഷാസ്ഥിതൃണകേശാന്നൈര് ന ഹൃഷ്യതി ന കുപ്യതി
മദ്യം, മദിര, പാൽ, രക്തം, കൊഴുപ്പ്, മജ്ജ, കറിവെള്ളം, അല്ലെങ്കിൽ തവിട്, അസ്ഥി, പുല്ല്, മുടി എന്നിവകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ഭക്ഷണം — ഇതൊന്നും ലഭിച്ചാലോ നഷ്ടമായാലോ അവൻ സന്തോഷിക്കുകയോ കോപിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.
ജീവിതസ്യാപി ഹന്താരം ദാതാരം ചൈകരൂപയാ । ദൃശാ പ്രസാദമാധുര്യശാലിന്യാ പരിപശ്യതി
ജീവിതം എടുത്തവനെയും നൽകിയവനെയും ഒരേ ദയയും മാധുര്യവും നിറഞ്ഞ കാഴ്ചയോടെ അവൻ നോക്കുന്നു.
സ്ഥിരാസ്ഥിരശരീരേഷു രമ്യാരമ്യേഷു വസ്തുഷു । ന ഹൃഷ്യതി ഗ്ലായതി വാ സദാ സമതയേദ്ധയാ
സ്ഥിരമായോ അസ്ഥിരമായോ ശരീരങ്ങൾ, ഇഷ്ടമായോ അനിഷ്ടമായോ വസ്തുക്കൾ — ഇതൊക്കെയായാലും അവൻ ഒരിക്കലും അതിയിൽ സന്തോഷിക്കുകയോ വിഷമിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല; എപ്പോഴും സമതയിലായിരിക്കും.
ത്യക്താസ്ഥത്വാദ് അനാദേയരൂപത്വാജ് ജഗതസ് സ്ഥിതേഃ । നൂനം വിദിതവേദ്യത്വാന് നീരാഗത്വാത് സ്വചേതസഃ
ലോകം യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല, പിടിക്കാനാവാത്തതും ആകയാൽ മനസ്സിൽ ആസ്വാദനമോ ആഗ്രഹമോ ഇല്ലാതെ, അറിയേണ്ടതായ ഒന്നായി മാത്രം തോന്നുന്നു.
ന കസ്യചിന് ന കസ്യാഞ്ചിദ് അക്ഷസ്യ വിഷയസ്ഥിതൌ । ദദാതി പ്രസരം സാധുര് ആധിപ്രോജ്ഝിതയാ ധിയാ
ആർക്കും, എവിടെയും, അധികാരബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് മോചിതമായ മനസ്സുള്ളവർക്ക്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ അനുവാദം നൽകാറില്ല.
അതത്ത്വജ്ഞമ് അവിശ്രാന്തമ് അലബ്ധാത്മാനമ് അസ്ഥിരമ് । നിഗിരന്തീന്ദ്രിയാണ്യ് ആശു ഹരിണാ ഇവ പല്ലവമ്
യഥാർത്ഥം അറിയാത്തവനും, ശാന്തിയില്ലാത്തവനും, ആത്മാവിനെ കണ്ടെത്താത്തവനും, സ്ഥിരതയില്ലാത്തവനും, അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അതിവേഗം അവനെ വിഴുങ്ങുന്നു, മാൻ ഇളം ഇല തിന്നുന്നതുപോലെ.
ഉഹ്യമാനം ഭവാമ്ഭോധൌ വാസനാവീചിവേല്ലിതമ് । നിഗിരന്തീന്ദ്രിയഗ്രാഹാ ഹാഹാക്രന്ദപരായണമ്
ജനനമരണങ്ങളുടെ സമുദ്രത്തിൽ എറിയപ്പെടുകയും, വാസനകളുടെ തിരകളാൽ ഉണർന്നുപോവുകയും ചെയ്യുന്നവനെ, ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകി നില്ക്കുന്നവനെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന मगरങ്ങൾ വിഴുങ്ങുന്നു.
വിചാരതോ ലബ്ധപദം വിശ്രാന്തധിയമ് ആത്മനി । ന ഹരന്തി വികല്പൌഘാ ജലൌഘാ ഇവ പര്വതമ്
ആത്മവിചാരത്തിലൂടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കണ്ടെത്തി മനസ്സ് ആശ്വാസം നേടുന്നവരെ, എത്രയേറെ ചിന്തകളുടെ പ്രവാഹം വന്നാലും, അതു പർവതത്തെ വെള്ളപ്പൊക്കം ഇളക്കാത്തതുപോലെ, ഒന്നും ബാധിക്കില്ല.
സര്വസങ്കല്പസീമാന്തേ വിശ്രാന്താനാം പരേ പദേ । തേഷാം ലബ്ധസ്വരൂപാണാം മേരുര് ഏവ തൃണായതേ
എല്ലാ മനസ്സിലാക്കലുകളും അവസാനിപ്പിച്ച് പരമാവസ്ഥയിൽ വിശ്രമിച്ചവർക്കും, തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കണ്ടെത്തിയവർക്കും, മെരു പർവതം പോലും ഒരു പുല്ല് തണ്ട് പോലെയാണ് തോന്നുന്നത്.
ജഗജ് ജരത്തൃണലവോ വിഷം ചാമൃതമ് ഏവ ച । ക്ഷണഃ കല്പസഹസ്രം ച സമതാ തതചേതസാമ്
ഇങ്ങനെ മനസ്സ് സമതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർക്കു, ലോകവും പഴയ പുല്ലും വിഷവും അമൃതവും, ഒരു നിമിഷവും ആയിരം കല്പവും എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്.
സംവിന്മാത്രം ജഗദ് ഇതി മത്വാ മുദിതബുദ്ധയഃ । സംവിന്മയത്വാദ് അന്തസ്സ്ഥജഗത്കാ വിഹരന്ത്യ് അമീ
ലോകം ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാത്രമാണെന്ന് മനസ്സിൽ കരുതുന്ന ഇവർക്ക് സന്തോഷം നിറയുന്നു; അകത്തുള്ള ലോകം ചൈതന്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്നതുകൊണ്ട്, അവർ അതിനകത്ത് സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സംവിന്മാത്രപരിസ്പന്ദേ ജാഗതേ വസ്തുപഞ്ജരേ । കിം ഹേയം കിമ് ഉപാദേയമ് ഇഹ തത്ത്വവിദോ മുനേഃ
ബോധത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, ഈ ജാഗ്രതയുടെ ലോകത്തിൽ, സത്യം അറിഞ്ഞ മുനിക്ക് എന്താണ് തള്ളേണ്ടത്, എന്താണ് സ്വീകരിക്കേണ്ടത്?
സംവിദ് ഏവേദമ് അഖിലം ഭ്രാന്തിമ് അന്യാം ത്യജാനഘ । സംവിന്മയവപുസ് സ്ഫാരഃ കിം ജഹാസി കിമ് ഈഹസേ
ഇവിടെയുള്ളതൊക്കെയും ബോധം മാത്രമാണ്; മറ്റെല്ലാ ഭ്രമകളും വിട്ടുകളയണം, പാപരഹിതനേ. നിന്റെ സ്വരൂപം ബോധം മാത്രമായപ്പോൾ, നീ എന്താണ് ഉപേക്ഷിക്കാനോ, എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കാനോ പോകുന്നത്?
യദ് ഏതജ് ജായതേ ഭൂമേര് ഭവിഷ്യത് പേലവാങ്കുരഃ । തത് സംവിദ് ഏവ പ്രഥതേ തഥാ ന ത്വ് അങ്കുരോ ഽസ്തി സഃ
ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഭാവിയിൽ ഒരു മുള പൊടുന്നെന്നു പറയുമ്പോൾ, അതും ബോധം തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതാണ്; യഥാർത്ഥത്തിൽ അങ്ങനെയൊരു മുളയില്ല.
ആദാവ് അന്തേ ച യന് നാസ്തി വര്തമാനേ ഽപി തസ്യ യാ । കഞ്ചിത് കാലലവം ദൃഷ്ടാ സത്താസൌ സംവിദോ ഭ്രമഃ
ആദിയിൽ അല്ലെങ്കിൽ അവസാനം ഇല്ലാത്തത്, ഇപ്പോൾ ഒരു ചെറുതായുള്ള സമയത്തേക്ക് മാത്രം ഉണ്ടെന്നു തോന്നുന്നത് — അത്തരം നില ബോധത്തിന്റെ ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
ഇതി മത്വാ ധിയം ത്യക്ത്വാ ഭാവാഭാവാനുപാതിനീമ് । നിസ്സങ്ഗസംവിദ്ഭാരൂപോ ഭവ ഭാവാന്തമ് ആഗതഃ
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, സത്യം അസത്യം എന്നിങ്ങനെ പിന്തുടരുന്ന മനസ്സിനെ വിട്ടൊഴിയുക. എല്ലാ അവസ്ഥകളും കടന്ന്, ആസ്വാദനങ്ങളൊന്നുമില്ലാത്ത ശുദ്ധമായ ബോധമായി നിലകൊള്ളുക.
കായേന മനസാ ബുദ്ധ്യാ കേവലൈര് ഇന്ദ്രിയൈര് അപി । കര്മ കുര്വന്ന് അകുര്വന് വാ നിസ്സങ്ഗസ് സന് ന ലിപ്യസേ
ശരീരത്താൽ, മനസ്സോടെ, ബുദ്ധിയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ വെറും ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ പ്രവർത്തിച്ചാലോ പ്രവർത്തിക്കാതിരിക്കുകയോ ചെയ്താലും, ബന്ധമില്ലാത്തവനാകുമ്പോൾ നിനക്ക് യാതൊരു മക്കളും പതിപ്പില്ല.
ഗതസങ്ഗേന മനസാ കുര്വന്ന് അപി ന ലിപ്യസേ । സുഖദുഃഖൈര് മഹാബാഹോ മനോരഥദശാസ്വ് ഇവ
ബന്ധമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ പ്രവർത്തിച്ചാലും, മഹാബാഹുവേ, സുഖദുഃഖങ്ങൾ സ്വപ്നാവസ്ഥകളിൽപോലെ നിന്നെ ബാധിക്കില്ല.
ഗതസങ്ഗമതിഃ കര്മ കുര്വന്ന് അപ്യ് അങ്ഗയഷ്ടിഭിഃ । ന ലിപ്യതേ സുഖൈര് ദുഃഖൈര് മനോരഥകലാസ്വ് ഇവ
ബന്ധമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവൻ ശരീരാവയവങ്ങൾകൊണ്ട് പ്രവർത്തിച്ചാലും, സുഖദുഃഖങ്ങൾ മനസ്സിലെ കളികളുപോലെ തന്നെ അവനെ ബാധിക്കില്ല.
ഗതസങ്ഗമനാ ദൃഷ്ട്യാ പശ്യന്ന് അപി ന പശ്യതി । ഏതദ് അന്യസ്ഥചിത്തത്വാദ് ബാലേനാപ്യ് അനുഭൂയതേ
ബന്ധമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ കാണുമ്പോഴും, യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നില്ല. മനസ്സു വേറൊരിടത്തുള്ള ഒരു കുട്ടിക്കും ഇതു അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഗതസങ്ഗം മനോ ജന്തോഃ പശ്യംശ് ചാപി ന പശ്യതി । ന ശൃണോത്യ് അപി ശൃണ്വംശ് ച ന സ്പൃശത്യ് അപി സംസ്പൃശന്
ബന്ധം വിട്ട മനസ്സുള്ളവൻ കാണുമ്പോഴും കാണുന്നില്ല, കേൾക്കുമ്പോഴും കേൾക്കുന്നില്ല, തൊടുമ്പോഴും തൊടുന്നില്ല.