ബീജാങ്കുരവദ് ഏതേ ഹി സ്ഥിതേ ച തിലതൈലവത് । അവിനാഭാവിനീ നിത്യം കാലാപേക്ഷക്രമേ തഥാ
വിത്തും അതിന്റെ മുളയും, എള്ളും അതിലെ എണ്ണയും എപ്പോഴും കൂടെയുണ്ടാകുന്നതുപോലെയാണ് ഇവ രണ്ടും. കാലക്രമത്തിൽ ഒന്നിനൊന്ന് ആശ്രയിച്ചാണ് ഇവ നിലനിൽക്കുന്നത്.
സാര്ധമ് ഉത്പാദയേതേ തു ചിത്തകം സംവിദാത്മകമ് । യഥാ ഘ്രാണേന്ദ്രിയാനന്ദമ് ആമോദപവനാവ് ഉഭൌ
ഇവ രണ്ടും ചേർന്ന് ബോധസ്വഭാവമുള്ള മനസ്സിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഗന്ധേന്ദ്രിയവും സുഗന്ധവായുവും ചേർന്നാണ് സുഗന്ധത്തിന്റെ ആനന്ദം ഉണ്ടാകുന്നത് പോലെ.
ചിത്തസ്യോത്പാദകേ സാര്ധം തഥൈതേ വാ സമേ തദാ । ആമോദപുഷ്പവത് തൈലതിലവച് ച വ്യവസ്ഥിതേ
മനസ്സ് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ഈ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ചിലപ്പോൾ ഒന്നൊന്നിച്ച് വേർതിരിച്ചും. പൂവിനും സുഗന്ധത്തിനും പോലെ, എള്ളിനും എണ്ണക്കും പോലെ, ഒരുമിച്ച് കൂടിയിരിക്കാമെങ്കിലും, വേർതിരിച്ചും കാണാം.
വാസനാവശതഃ പ്രാണസ്പന്ദസ് തേന ച വാസനാ । ജായതേ ചിത്തബീജസ്യ തേന ബീജാങ്കുരക്രമഃ
മനസ്സിലുള്ള പഴയചിന്തകളുടെ ശക്തിയാൽ പ്രാണന്റെ ചലനം ഉണരുന്നു. അതിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ആ പഴയചിന്തകൾ പിറക്കുന്നു. അങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ വിത്ത് വിത്തും മുളയും പോലെ പരസ്പരം തുടർച്ചയായി ഉണ്ടാകുന്നു.
വാസനോത്പ്ലൂയമാനത്വാത് സംവിത് പ്രക്ഷോഭകര്മണാ । പ്രാണസ്പന്ദം ബോധയതി തേന ചിത്തം പ്രജായതേ
പഴയചിന്തകൾ ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്താൽ ഉണരുമ്പോൾ, അവ പ്രാണന്റെ ചലനത്തെ ഉണർത്തുന്നു. അതിൽ നിന്ന് മനസ്സ് ജനിക്കുന്നു.
പ്രാണസ് സ്പന്ദനധര്മിത്വാത് സ്പന്ദതേ സ്പൃഷ്ടഹൃദ്ഗുഹഃ । സംവിദം ബോധയംസ് തേന ചിത്തബാലഃ പ്രജായതേ
പ്രാണൻ സ്വഭാവത്തിൽ ചലനം ഉള്ളതുകൊണ്ട്, ഹൃദയത്തിന്റെ ആന്തരികത സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അത് ചലിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചൈതന്യം ഉണരുന്നു, അങ്ങനെ പുതിയ മനസ്സ് പിറക്കുന്നു.
ഏവം ഹി വാസനാപ്രാണസ്പന്ദൌ ചിത്തസ്യ കാരണമ് । തയോര് ഏകക്ഷയേ നാശോ ദ്വയോശ് ചിത്തസ്യ ചാനഘ
വാസനകളും പ്രാണന്റെ ചലനവും മനസ്സിന്റെ കാരണങ്ങളാണ്. ഈ രണ്ടിലും ഒന്നെങ്കിലും നശിച്ചാൽ, പാപരഹിതനായവനേ, മനസ്സും നശിക്കുന്നു.
സുഖദുഃഖമഹാസ്കന്ധം ശരീരകമഹാഫലമ് । കാര്യപല്ലവിതാകാരം വൃത്തിവ്രതതിവേഷ്ടിതമ്
സുഖവും ദുഃഖവും ചേർന്ന വലിയ ഭാരം, ശരീരമെന്ന വലിയ ഫലം, പ്രവർത്തികൾ മുളപ്പിക്കുന്ന രൂപം, പ്രവർത്തികളുടെ ശീലത്തിൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തൃഷ്ണാകൃഷ്ണാഹിവലിതം രാഗരോഗബകാലയമ് । അജ്ഞാനമൂലം സുദൃഢം ലീനേന്ദ്രിയവിഹങ്ഗമമ്
തൃശ്യയുടെ കറുത്ത പാമ്പ് ചുറ്റിയിരിക്കുന്നു, രാഗം എന്ന രോഗത്തിന്റെ വാസസ്ഥലമാണ്, അജ്ഞാനം എന്ന ഉറച്ച വേരുണ്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഒളിച്ചുപോയ പക്ഷിയെപ്പോലെയാണ്.
വാസനാക്ഷയനാമൈതം ചിത്തവൃക്ഷം ക്ഷണേന ഹി । പ്രപാതയതി വാതൌഘഃ കാലപക്വം ഫലം യഥാ
വാസനകൾ നശിക്കുന്ന കാറ്റ്, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ഈ മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തെ വീഴ്ത്തുന്നു, കാലം പാകം ചെയ്ത ഫലം കാറ്റ് വീശി വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ.
പാണ്ഡുരീകൃതസര്വാശം സ്ഥഗിതാഖിലദര്ശനമ് । വിലോലജലദാകാരമ് അജ്ഞാനാവകരോത്ഥിതമ്
എല്ലാ പ്രതീക്ഷകളും മങ്ങിപ്പോയി, എല്ലാ കാണലുകളും ശാന്തമായി, അശാന്തമായ മേഘംപോലെയുള്ള രൂപത്തിൽ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ചളിയിൽ നിന്നാണ് ഇത് ഉയരുന്നത്.
തൃഷ്ണാതൃണലവപ്രാപ്തം സ്തമ്ഭാകൃതിശരീരകമ് । സ്ഫുരത്തനുതനുക്ഷുബ്ധം ലുബ്ധമ് ഉത്പ്ലവനം പ്രതി
ആസക്തിയുടെ പുല്ലിന്റെ ഒരു തൂണിക മാത്രം കിട്ടിയാൽ, തടി പോലെയുള്ള ശരീരത്തിൽ, കുലുങ്ങിയും ക്ഷീണിച്ചും ഉണർന്നും, അത്യന്തം ആസക്തിയോടെ പുറത്തേക്ക് ചാടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
അന്തസ്സ്ഥിതമഹാലോകമ് അപശ്യത് പ്രവിലീയതേ । പവനസ്പന്ദരോധാച് ച രാമ ചിത്തരജഃ ക്ഷണാത്
അകത്തുള്ള മഹാലോകം കാണാതെ, അത് ലയിച്ചുപോകുന്നു; വായുവിന്റെ ചലനം നിൽക്കുമ്പോൾ, രാമാ, മനസ്സിന്റെ പൊടി ഒരു നിമിഷത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകും.
വാസനാപ്രാണപവനസ്പന്ദയോര് അനയോസ് തയോഃ । സംവേദ്യം ബീജമ് ഇത്യ് ഉക്തം സ്ഫുരതസ് തൌ യതസ് തതഃ
വാസനയും പ്രാണവായുവിന്റെ ചലനവും—ഇവ രണ്ടിന്റെയും ഉറവിടം അറിയേണ്ടതായ വിത്താണ്, അവ ഇരുവരും അതിൽ നിന്നാണ് ഉണരുകയും പ്രകടമാകുകയും ചെയ്യുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു.
ഹൃദി സംവേദ്യഗര്ധേന പ്രാണസ്പന്ദോ ഽഥ വാസനാ । ഉദേതി തസ്മാത് സംവേദ്യം കഥിതം ബീജമ് ഏതയോഃ
ഹൃദയത്തിൽ ഒരു വസ്തുവിന്റെ ബോധം ഉദിച്ചാൽ, അതിനൊപ്പം ജീവശ്വാസവും പഴയ വാസനകളും ഉണരുന്നു. അതുകൊണ്ടു, ഈ രണ്ടിന്റെയും വിത്ത് ആ വസ്തുവിന്റെ ബോധം തന്നെയാണെന്ന് പറയുന്നു.
സംവേദ്യസമ്പരിത്യാഗാത് പ്രാണസ്പന്ദനവാസനേ । സമൂലം നശ്യതഃ ക്ഷിപ്രം മൂലച്ഛേദാദ് ഇവ ദ്രുമൌ
വസ്തുവിന്റെ ബോധം പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ജീവശ്വാസവും പഴയ വാസനകളും വേരോടെ ഉടൻ നശിക്കുന്നു; വേരു മുറിച്ചാൽ രണ്ടു വൃക്ഷങ്ങൾപോലെ.
സംവിദം വിദ്ധി സംവേദ്യബീജം വീര തയാ വിനാ । ന സമ്ഭവതി സംവേദ്യം തൈലഹീനസ് തിലോ യഥാ
വസ്തുവിന്റെ ബോധത്തിന് വിത്ത് ബോധം തന്നെയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം, വീരാ. അതില്ലാതെ വസ്തുവിന്റെ ബോധം ഉണ്ടാകില്ല; എണ്ണയില്ലാത്ത എള്ളുപോലെയാണ്.
ന ബഹിര് നാന്തരേ കിഞ്ചിത് സംവേദ്യം വിദ്യതേ പൃഥക് । സംവിത് സ്ഫുരന്തീ സങ്കല്പ്യ സംവേദ്യം സ്ഫുരതി സ്വതഃ
വ്യക്തമായും അകത്തും വേറിട്ടു വസ്തുവിന്റെ ബോധം എവിടെയും ഇല്ല. ബോധം തന്നെ സ്വയം ചിന്തിച്ച് വസ്തുവിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
സ്വപ്നേ യഥാത്മമരണം തഥാ ദേശാന്തരസ്ഥിതിഃ । സ്വചമത്കാരയോഗേന സംവേദ്യം സംവിദസ് തഥാ
സ്വപ്നത്തില് നമ്മള് തങ്ങളുടേതായ മരണം കാണുന്നതുപോലെയും, മറ്റൊരു ദേശത്ത് കഴിയുന്നതുപോലെയും, അതുപോലെ തന്നെ മനസ്സിന്റെ അത്ഭുതശക്തിയാല് അതില് അനുഭവപ്പെടുന്ന വസ്തുക്കളെ മനസ്സ് അനുഭവിക്കുന്നു.
സംവേദനം സ്വസങ്കല്പാത് സംവിദോ യത് പ്രവര്തതേ । ജഗജ്ജാലകതാം യാതി തദ് ഇദം രഘുനന്ദന
രഘുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ, മനസ്സില് സ്വയം ഉളവാകുന്ന ധാരണകളാല് ഉണ്ടാകുന്ന അനുഭവങ്ങളാണ് ഈ ലോകത്തിന്റെ വലയം.
യഥാ ബാലസ്യ വേതാലസ് സ്വസങ്കല്പോദ്ഭവോ ഭവേത് । പുരുഷത്വം യഥാ സ്ഥാണോസ് സംവേദ്യം സംവിദസ് തഥാ
ഒരു ബാലന് തന്റെ ഭയത്തില് വെറ്റാലത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെയും, ഒരു കല്ല് പുരുഷനായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെയും, അതുപോലെ തന്നെ മനസ്സില് അനുഭവപ്പെടുന്ന വസ്തുക്കളും മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പം കൊണ്ടാണ്.
ഏതന് മിഥ്യാ വിദുര് ജ്ഞാനം സമ്യഗ്ജ്ഞാനാദ് വിലീയതേ । രജ്ജ്വാമ് ഇവ ഭുജങ്ഗത്വം ദ്വീന്ദുത്വം സ്വീക്ഷിതാദ് ഇവ
ഇത്തരം അറിവ് മിഥ്യയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം; ശരിയായ അറിവ് ലഭിച്ചാല് അത് അപ്രത്യക്ഷമാകും. കയറില് പാമ്പ് കാണുന്നതുപോലെയും, രണ്ടുചന്ദ്രന്മാരെ കാണുന്നതുപോലെയും, യാഥാര്ത്ഥ്യബോധം വന്നാല് അവ അകറ്റപ്പെടും.
ശുദ്ധൈവ സംവിത് ത്രിജഗത് സംവേദ്യം നാന്യദ് അസ്ത്യ് അലമ് । ഇത്യ് അന്തര് നിശ്ചയോ രൂഢസ് സമ്യഗ്ജ്ഞാനം വിദുര് ബുധാഃ
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അനുഭവപ്പെടുന്നത് ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ്; ഇതിന് പുറമെ ഒന്നും ഇല്ലെന്ന് ഉള്ളിൽ ഉറപ്പുള്ള വിശ്വാസം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതാണ് സത്യമായ അറിവെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
പൂര്വം ദൃഷ്ടമ് അദൃഷ്ടം വാ യദ് അസ്യാഃ പ്രതിഭാസതേ । സംവിദസ് തത് പ്രയത്നേന മാര്ജനീയം വിജാനതാ
ഈ ചൈതന്യത്തിൽ മുമ്പ് കണ്ടതോ കാണാത്തതോ എന്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും, അതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കുന്നവൻ ശ്രദ്ധയോടെ ശുദ്ധീകരിക്കണം.
തദമാര്ജനമാത്രം ഹി മഹാസംസാരതാം ഗതമ് । തത്പ്രമാര്ജനമാത്രം തു മോക്ഷ ഇത്യ് അഭിധീയതേ
അത് ശുദ്ധീകരിക്കാതെ വിട്ടാൽ വലിയ ബന്ധനത്തിൽ അകപ്പെടും; അതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നത് മാത്രം മോക്ഷം എന്നാണു പറയുന്നത്.
സംവേദനമ് അനന്തായ ദുഃഖായ ജനനാത്മനേ । അസംവിത്തിര് അജാഡ്യസ്ഥാ സുഖായാജനനാത്മനേ
അറിയുന്ന നില അനന്തമായ ദുഃഖത്തിനും ജനനബോധത്തിനും കാരണമാകുന്നു; അജഡതയുള്ള അജ്ഞത സുഖത്തിനും ജനനമില്ലായ്മയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു.
അജഡോ ഗലിതാനന്ദസ് ത്യക്തസംവേദനോ ഭവ । അസംവേദ്യഃ പ്രബുദ്ധാത്മാ യസ് ത്വം സ ത്വം രഘൂദ്വഹ
മന്ദത്വം വിട്ട്, ആനന്ദം ഒഴിയിച്ച്, ബോധം ഉപേക്ഷിച്ചവനാവുക; ബോധത്തിന് അപ്പുറം ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ആത്മാവാണ്, രാഘവ, നീയെന്ന സത്യമായുള്ളത്.
അജഡശ് ചാപ്യ് അസംവിത്തിഃ കീദൃശോ ഭവതി പ്രഭോ । അസംവിത്തൌ ച ജാഡ്യം തത് കഥം വാ വിനിവാര്യതേ
പ്രഭോ, മന്ദത്വമില്ലാതെയും ബോധമില്ലാതെയും ഇരിക്കുന്ന അവസ്ഥ എങ്ങനെയാണ്? ബോധമില്ലാത്തപ്പോൾ മന്ദത്വം എങ്ങനെ ഒഴിവാക്കാം?
യസ് സര്വത്രാനവസ്ഥാസ്ഥോ വിശ്രാന്താസ്ഥോ ന കുത്രചിത് । ജീവോ ന വിന്ദതേ കിഞ്ചിദ് അസംവിദ് അജഡോ ഹി സഃ
എവിടെയും അടിയുറച്ചിട്ടില്ലാത്തവനും, എവിടെയും വിശ്രമം കാണാത്തവനും, ആത്മാവ് ഒന്നും പിടിച്ചിടാത്തവനുമാണ് ബോധമില്ലാത്തതും മന്ദത്വമില്ലാത്തതും.
സംവിദ്വസ്തുദശാലമ്ബസ് സ യസ്യേഹ ന വിദ്യതേ । സോ ഽസംവിദ് അജഡഃ പ്രോക്തഃ കുര്വന് കാര്യശതാന്യ് അപി
ഇവിടെ അവന്റെ ബോധം ഒരു വസ്തുവിലും ആശ്രയിക്കാത്തവനാണ്, അത്തരം ഒരാൾ ബോധമില്ലാത്തവനും മന്ദത്വമില്ലാത്തവനുമെന്നു പറയുന്നു, നൂറുകണക്കിന് പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്താലും.