ഭാവാഭാവദശാകോശം ദുഃഖരത്നസമുദ്ഗകമ് । ബീജമ് അസ്യ ശരീരസ്യ ചിത്തമ് ആശാവശാനുഗമ്
ആശയുടെ അടിമയായ മനസ്സാണ് ഈ ശരീരത്തിന്റെ വിത്ത്. അതിൽ സത്തയും അസത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു പെട്ടിയാണ്, ദുഃഖത്തിന്റെ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്.
ചിത്താദ് ഇദമ് ഉദേത്യ് ഉച്ചൈസ് സച് ചാസച് ചാങ്ഗജാലകമ് । തഥാ ചൈതത് സ്വയം സ്വപ്നസമ്ഭ്രമേഷ്വ് അനുഭൂയതേ
മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഈ ശരീരത്തിന്റെ സത്യവും അസത്യവുമായ അവയവങ്ങൾ ഉയർന്നുവരുന്നത്. സ്വപ്നത്തിന്റെ അകമ്പടിയിൽ ഇതെല്ലാം സ്വയം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യഥാ ഗന്ധര്വസങ്കല്പാത് പുരമ് ഏവം ഹി ചേതസഃ । സവാതായനമ് ആകാരഭാസുരം ജായതേ വപുഃ
ഗന്ധർവൻ തന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു നഗരം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ, നമ്മുടെ മനസ്സിൽ നിന്നാണ് കിളിവാതിലുകളും ഭാസുരമായ രൂപവും ഉള്ള ഈ ശരീരം ഉദിക്കുന്നത്.
യദ് ഇദം കിഞ്ചിദ് ആഭോഗി ജാഗതം ദൃശ്യതാം ഗതമ് । രൂപം തച് ചേതസസ് സ്ഫാരം ഘടാദിത്വം മൃദോ യഥാ
ഇവിടെ ലോകത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന എല്ലാം, കാണപ്പെടുന്ന ആകർഷകമായതൊക്കെയും മനസ്സിന്റെ വ്യാപാരമാണ്, മണ്ണിൽ നിന്ന് ഒരു പാത്രം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ദ്വേ ബീജേ ചിത്തവൃക്ഷസ്യ വൃത്തിവ്രതതിധാരിണഃ । ഏകം പ്രാണപരിസ്പന്ദോ ദ്വിതീയം ദൃഢഭാവനാ
മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന് രണ്ട് വിത്തുകളുണ്ട്, അതിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ നിലനിർത്തുന്നതിന്. ഒന്നാണ് പ്രാണന്റെ ചലനം, മറ്റൊന്നാണ് ദൃഢമായ ഭാവന.
യദാ പ്രസ്പന്ദതേ പ്രാണോ നാഡീസംസ്പര്ശനോദ്യതഃ । തദാ സംവേദനമയം ചിത്തമ് ആശു പ്രജായതേ
പ്രാണൻ നാഡികളെ സ്പർശിക്കാൻ ഉത്സുകമായി ചലിക്കുമ്പോൾ, അവബോധം നിറഞ്ഞ മനസ്സു ഉടനടി ഉദിക്കുന്നു.
യദാ ന സ്പന്ദതേ പ്രാണസ് സിരാസരണികോടരേ । അസംവിത്തിവശാത് തേന ചിത്തമ് അന്തര് ന ജായതേ
ശ്വാസം നാഡികളുടെയും രക്തക്കുഴികളുടെയും വഴിയിൽ ചലിക്കാതിരുന്നാൽ, അവിടെ ബോധം ഇല്ലാത്തതിനാൽ മനസ്സും ഉളളിൽ ഉദിക്കാറില്ല.
പ്രാണസ്പന്ദനമ് ഏവേദം ചിത്തദ്വാരേണ ദൃശ്യതേ । ജഗത്താമ് ആഗതം വ്യോമ്നി നീലത്വാദീവ ദൃഗ്ദൃശാ
ഈ ശ്വാസചലനം മനസ്സിന്റെ വാതിലിലൂടെ കാണപ്പെടുന്നു; ആകാശത്തിൽ ലോകം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് കണ്ണ് നീല നിറം മുതലായവ കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
പ്രാണപ്രസ്പന്ദനം പുംസ്താ തച്ഛാന്തിശ് ശാന്തിര് ഉച്യതേ । പ്രാണപ്രസ്പന്ദനാത് സംവിദ് വാതി വീടേവ ചോദിതാ
ശ്വാസത്തിന്റെ ചലനമാണ് പ്രവർത്തി എന്നറിയപ്പെടുന്നത്; അതിന്റെ ശാന്തിയാണ് സുഖം. ശ്വാസം ചലിക്കുമ്പോൾ ബോധം ഉണരുന്നു, കാറ്റ് ഉണർത്തപ്പെടുന്നതുപോലെ.
സംവിത് സ്ഫുരതി ദേഹേഷു പ്രാണസ്പന്ദപ്രബോധിതാ । ചക്രാവര്തൈര് അങ്ഗനേഷു വീടേവ കരതാഡിതാ
ശ്വാസചലനം ഉണർത്തുമ്പോൾ ബോധം ശരീരത്തിൽ തെളിയുന്നു; വീടിനകത്ത് കൈകൊണ്ട് അടിച്ചപ്പോൾ കാറ്റ് ചുറ്റും ചുറ്റും കറങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്.
സതീ സര്വഗതാ സംവിത് പ്രാണസ്പന്ദേന ബോധ്യതേ । സൂക്ഷ്മാത് സൂക്ഷ്മതരാകാരാ ഗന്ധലേഖേവ വായുനാ
എല്ലായിടത്തും സന്നിഹിതമായുള്ള ബോധം ജീവശക്തിയുടെ ചലനത്തിലൂടെ ഉണരുന്നു; അതിന്റെ രൂപം അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായതും, കാറ്റിൽ ഒഴുകുന്ന സുഗന്ധത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതയിലും സൂക്ഷ്മമായതുമാണ്.
സംവിത്സംരോധനം ശ്രേയഃ പരമം വിദ്ധി രാഘവ । കാരണം സമതായാസ് തത് ക്ഷോഭസ് തത്ര ന വിദ്യതേ
രാഘവാ, ബോധത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ ശാന്തിയാണെന്ന് അറിയുക. അതിന് കാരണം മനസ്സിന്റെ സമത്വമാണ്; അവിടെ കലഹമോ അശാന്തിയോ ഇല്ല.
സംവിത് സമുദിതൈവാശു യാതി സംവേദ്യമ് ആദരാത് । സംവേദനാദ് അനന്താനി തതോ ദുഃഖാനി ചേതസഃ
ബോധം ഉണരുന്ന ഉടനെ അതു ആസ്വാദ്യവിഷയങ്ങളിലേക്ക് ആഗ്രഹത്തോടെ പോകുന്നു; ആ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് അനന്തമായ മനോവ്യഥകൾ ഉരുത്തിരിയുന്നു.
സുപ്താ പുനര് അബോധായ സംവിത് സന്തിഷ്ഠതേ യദാ । ലബ്ധം ഭവതി ലബ്ധവ്യം തദാ തദ് അമലം പദമ്
ബോധം ഉറങ്ങുന്നപോലെ അപ്രകടമായി നിൽക്കുമ്പോൾ, നേടേണ്ടത് ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; അപ്പോൾ അതു നിർമലമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
തസ്മാത് പ്രാണപരിസ്പന്ദൈര് വാസനാചോദനൈസ് തഥാ । നോ ചേത് സംവിദമ് ഉച്ഛൂനാം കരോഷി തദ് അജോ ഭവാന്
അതുകൊണ്ട്, ജീവശക്തിയുടെ ചലനങ്ങളാലും മനസ്സിലെ പഴയ പ്രവണതകളാലും, നീ അവബോധത്തെ ശൂന്യതയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നില്ലെങ്കില് മോചനം നേടാനാവില്ല.
സംവിദുച്ഛൂനതാ ചിത്തം വിദ്ധി തേനേദമ് ആതതമ് । അനര്ഥജാലമ് ആലൂനവിശീര്ണജനജീവകമ്
അവബോധത്തിന്റെ ശൂന്യതയാണു മനസ്സെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം. ഇതുകൊണ്ടാണ് അനര്ത്ഥങ്ങളുടെ വല, മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം പിഴുതെറിഞ്ഞ് തകര്ത്തുപോകുന്നത്, വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്.
യോഗിനശ് ചിത്തശാന്ത്യര്ഥം കുര്വന്തി പ്രാണരോധനമ് । പ്രാണായാമൈസ് തഥാ ധ്യാനൈഃ പ്രയോഗൈര് യുക്തികല്പിതൈഃ
മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കാനായി യോഗികള് ജീവശക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; ശ്വാസനിയന്ത്രണം, ധ്യാനം, വിവേകത്തോടെ കണ്ടെത്തിയ മറ്റു മാര്ഗങ്ങള് എന്നിവയും അവര് അനുഷ്ഠിക്കുന്നു.
ചിത്തോപശാന്തിഫലദം പരമം സാമ്യകാരണമ് । സുഭഗം സംവിദസ് സ്വാസ്ഥ്യം പ്രാണസംരോധനം വിദുഃ
മനസ്സിന് ശാന്തി നല്കുന്ന ഫലമായ സമത്വത്തിന് ഉത്ഭവമായ പരമകാരണമെന്നു, അവബോധത്തിന്റെ ആനന്ദകരമായ ആരോഗ്യമായ ജീവശക്തി നിയന്ത്രണത്തെ, യോഗികള് അറിയുന്നു.
ജ്ഞാനവദ്ഭിഃ പ്രകടിതാമ് അനുഭൂതാം ച രാഘവ । ചിത്തസ്യോത്പത്തിമ് അപരാം വാസനാത ഇമാം ശൃണു
രാഘവാ, ജ്ഞാനികൾ വെളിപ്പെടുത്തുകയും അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്ത മനസ്സിന്റെ മറ്റൊരു ഉത്ഭവം, അതായത് വാസനകളിൽ നിന്നുള്ളത്, നീ കേൾക്കൂ.
ദൃഢഭാവനയാ ത്യക്തപൂര്വാപരവിചാരണമ് । യദ് ആദാനം പദാര്ഥസ്യ വാസനാ സാ പ്രകീര്തിതാ
ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിനെ ദൃഢമായ ഭാവനയോടെ, മുമ്പോ പിന്നോ എന്നോ ചിന്തിക്കാതെ, മനസ്സിൽ പിടിച്ചെടുക്കുന്നതിനെ വാസന എന്നു പറയുന്നു.
ഭാവിതം തീവ്രസംവേഗാദ് ആത്മനാ യത് തദ് ഏവ സഃ । ഭവത്യ് ആശു മഹാബാഹോ വിഗതേതരസംസ്മൃതിഃ
മഹാബാഹുവേ, ആത്മാവ് ശക്തമായ ആഗ്രഹത്തോടെ എന്തിനെ ആലോചിച്ചാലും, മറ്റൊന്നിന്റെ ഓർമ്മ ഇല്ലാതാക്കി അതു തന്നെ ഉടൻ സാക്ഷാൽക്കരിക്കും.
താദൃഗ്രൂപോ ഹി പുരുഷോ വാസനാവിവശീകൃതഃ । യത് പശ്യതി തദ് ഏതത് തത് സദ്വസ്ത്വ് ഇതി വിമുഹ്യതി
വാസനകളാൽ ആകൃതിയിലായ മനുഷ്യൻ, എന്ത് കാണുന്നുവോ അതിനെ തന്നെ സത്യമായ വസ്തുവാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ച് വിശ്വസിക്കുന്നു.
വാസനാവേശവൈവശ്യാത് സ്വരൂപം പ്രജഹാതി തമ് । ഭ്രമം പശ്യതി ദുര്ദൃഷ്ടിസ് സര്വം മദവശാദ് ഇവ
മനസ്സിലുള്ള പഴയ ചിന്തകളുടെ ബലത്തിൽ, ഒരാൾ തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വിട്ട്, കുഴപ്പമായ കാഴ്ചയോടെ എല്ലാം തെറ്റായി കാണുന്നു — മദ്യം കുടിച്ചവൻ പോലെ.
അസമ്യഗ്ജ്ഞാനവാന് ഏവ ഭവത്യ് ആധിപരിപ്ലുതഃ । അന്തസ്സ്ഥയാ വാസനയാ വിഷൂച്യേവ വശീകൃതഃ
ശുദ്ധമായ അറിവില്ലാത്തവൻ പുറത്തുനിന്നുള്ള സ്വാധീനത്തിൽ മുഴുവനായി ആക്രമിക്കപ്പെടുന്നു, അകത്തുള്ള പഴയ ചിന്തകളാൽ നിയന്ത്രിതനാകുന്നു — ചുറ്റും തിരിയുന്ന രോഗം പിടിച്ചവനെപ്പോലെ.
അസമ്യഗ്ദര്ശനം യത് സ്യാദ് യദ് അനാത്മാത്മഭാവനമ് । യദ് അവസ്തുനി വസ്തുത്വം തച് ചിത്തം വിദ്ധി രാഘവ
തെറ്റായ കാഴ്ചയും, ആത്മാവല്ലാത്തതിൽ ആത്മാവുണ്ടെന്നു കരുതുന്നതും, യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തതിൽ യാഥാർത്ഥ്യമാണെന്നു വിശ്വസിക്കുന്നതും — ഇതെല്ലാം മനസ്സാണ്, രാഘവ.
ദൃഢാഭ്യാസപദാര്ഥൈകഭാവനാദ് അതിചഞ്ചലമ് । ചിത്തം സഞ്ജായതേ ജന്മജരാമരണകാരണമ്
ഒരു കാര്യത്തിൽ ദൃഢമായ ചിന്തയാൽ മനസ്സ് അതിയായി അശാന്തമാകുന്നു; അതാണ് ജനനം, വൃദ്ധാവസ്ഥ, മരണം എന്നിവയ്ക്ക് കാരണം.
യദാ ന വാസ്യതേ കിഞ്ചിദ് ധേയോപാദേയരൂപി യത് । സ്ഥീയതേ സകലം ത്യക്ത്വാ തദാ ചിത്തം ന ജായതേ
എന്തെങ്കിലും നേടേണ്ടതോ കൈവശമാക്കേണ്ടതോ എന്നൊരു ആഗ്രഹം ഇല്ലാതാകുമ്പോഴും, എല്ലാം വിട്ടുകളഞ്ഞിരിക്കുമ്പോഴും, അപ്പോഴാണ് മനസ്സ് ഉദയിക്കാതിരിക്കുക.
അവാസനത്വാത് സതതം യദാ ന മനുതേ മനഃ । അമനസ്താ തദോദേതി പരമോപശമപ്രദാ
മനസ്സിൽ പതിവ് ചിന്തകളോ ആഗ്രഹങ്ങളോ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, ആ സമയത്താണ് മനസ്സില്ലായ്മ എന്ന അവസ്ഥ ഉദയിക്കുന്നത്; അതാണ് പരമമായ ശാന്തി നൽകുന്നത്.
യദാ കിഞ്ചിന് ന സംവിത്തൌ സ്ഫുരത്യ് അഭ്രമ് ഇവാമ്ബരേ । തദാ പദ്മ ഇവാകാശേ ചിത്തമ് അന്തര് ന ജായതേ
ബോധത്തിൽ ഒന്നും ഉണരാതെ, ആകാശത്തിലെ മേഘം പോലെയില്ലാതെ, അപ്പോഴാണ് ആകാശത്തിലെ താമരപൂവ് പോലെയായി, മനസ്സ് അകത്തുനിന്ന് ഉദയിക്കാതിരിക്കുക.
യദാ ന ഭാവ്യതേ ഭാവഃ ക്വചിജ് ജഗതി വസ്തുനി । തദാ ഹൃദമ്ബരേ ശൂന്യേ ചിത്തരക്ഷോ ന ജായതേ
ലോകത്തിലെ ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിനെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ ഒരു ധാരണയോ ചിന്തയോ ഉണ്ടാകാതിരിക്കുമ്പോൾ, ഹൃദയത്തിന്റെ ശൂന്യമായ ആകാശത്ത് മനസ്സെന്ന ദുഷ്ടശക്തി ഉദയിക്കില്ല.