മൈത്രീ ദയാഥ മുദിതാ ശശാങ്ക ഇവ ദീപ്തയഃ । ജീവന്മുക്തമനോനാശേ സര്വഥാ സര്വദാ സ്ഥിതാഃ
സ്നേഹം, കരുണ, സന്തോഷം എന്നിവ, ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; ജീവന്മുക്തന്റെ മനസ്സിന്റെ നാശത്തിൽ, ഇവ എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലായിടത്തും നിലനിൽക്കുന്നു.
ജീവന്മുക്തമനോനാശേ സത്ത്വനാമ്നി ഹിമാചലേ । വസന്ത ഇവ മഞ്ജര്യസ് സ്ഫുരന്തി ഗുണസമ്പദഃ
ജീവന്മുക്തന്റെ മനസ്സിന്റെ നാശത്തിൽ, സത്ത്വം എന്ന പർവ്വതത്തിൽ, വസന്തകാലത്തിലെ പൂക്കൾപോലെ ഗുണസമ്പത്തുകൾ വിരിയുന്നു.
അരൂപസ് തു മനോനാശോ യോ മയോക്തോ രഘൂദ്വഹ । വിദേഹമുക്താവ് ഏവാസൌ വിദ്യതേ നിഷ്കലാത്മകഃ
രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഞാൻ പറഞ്ഞ മനസ്സിന്റെ ലയത്തിന് രൂപമൊന്നുമില്ല; അതു ശരീരമില്ലാത്ത മോക്ഷത്തിൽ മാത്രം ഉണ്ട്, അതു ഭാഗങ്ങളില്ലാത്ത ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവമാണ്.
സമഗ്രാഗ്ര്യഗുണാധാരമ് അപി സത്ത്വം പ്രലീയതേ । വിദേഹമുക്തൌ വിമലേ പദേ പരമപാവനേ
സകലത്തിന്റെയും ആധാരമായ അത്യുത്തമമായ ഗുണം പോലും ശരീരമില്ലാത്ത അത്യന്തം വിശുദ്ധമായ മോക്ഷാവസ്ഥയിൽ ലയിച്ചുപോകുന്നു.
വിദേഹമുക്തവിഷയേ തസ്മിന് സത്ത്വക്ഷയാത്മകേ । ചിത്തനാശേ വിരൂപാഖ്യേ ന കിഞ്ചിദ് അപി വിദ്യതേ
ശരീരമില്ലാത്ത മോക്ഷത്തിന്റെ ആ പ്രദേശത്ത്, സത്ത്വം നശിച്ച അവസ്ഥയിൽ, രൂപരഹിതമായ മനസ്സിന്റെ നാശത്തിൽ, ഒന്നും അവിടെ നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
ന ഗുണാ നാഗുണാസ് തത്ര ന ശ്രീര് നാശ്രീര് ന ലോലതാ । ന ചോദയോ നാസ്തമയോ ന ഹര്ഷാമര്ഷസംവിദഃ
അവിടെ ഗുണങ്ങളോ ഗുണരഹിതത്വമോ ഇല്ല, ഐശ്വര്യവും ദാരിദ്ര്യവും ഇല്ല, ചഞ്ചലതയും ഇല്ല, ഉദയം അസ്തമനം എന്നിവയും ഇല്ല, സന്തോഷം, ക്രോധം എന്നിവയുടെ അനുഭവങ്ങളും ഇല്ല.
ന തേജോ ന തമഃ കിഞ്ചിന് ന സന്ധ്യാദിനരാത്രയഃ । ന ദിശോ ദശ നാകാശം നാര്ഥോ നാനര്ഥരൂപതാ
അവിടെ പ്രകാശമോ ഇരുണ്ടതോ ഇല്ല; പ്രഭാതം, പകല്, രാത്രിയൊന്നുമില്ല. പത്ത് ദിശകളും ആകാശവും ഇല്ല. അവിടെ ഒന്നും വസ്തുവായോ വസ്തുവല്ലാത്തതായോ നിലനില്ക്കുന്നില്ല.
ന വാസനാ ന രചനാ നേഹാനീഹേ ന രഞ്ജനാ । ന സത്താ നാപി വാസത്താ ന മധ്യം വാപി തത് പദമ്
അവിടെ വാസനയോ സൃഷ്ടിയോ ഇല്ല; ചെയ്യലോ ചെയ്യാതിരിപ്പോ ഇല്ല; അവിടെ മായയോ നിറമോ ഇല്ല. അവിടെ സത്വമോ അസത്വമോ ഇല്ല; അതൊരു മധ്യാവസ്ഥയുമല്ല.
അതമസ്തേജസാ വ്യോമ്നാ വിതാരേന്ദ്വര്കവാര്മുചാ । തത് സമം ശരദച്ഛേന വിസന്ധ്യേനാരജസ്ത്വിഷാ
അവിടെ ഇരുണ്ടതയോ പ്രകാശമോ ഇല്ല; ആകാശമോ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും വിടരുന്ന കിരണങ്ങളോ ഇല്ല. അതു ശരദ്കാലത്തിലെ വൃത്തിയുള്ള ആകാശംപോലെ, സന്ധ്യയില്ലാത്തതും, പൊടിയില്ലാത്തതും, പ്രകാശമില്ലാത്തതുമാണ്.
യേ ഹി പാരം ഗതാ ബുദ്ധേസ് സംസാരാഡമ്ബരസ്യ ച । തേഷാം തദ് ആസ്പദം സ്ഫാരം പവനാനാമ് ഇവാമ്ബരമ്
ബുദ്ധിയും ലോകത്തിന്റെ ഭ്രമവും അതിജീവിച്ചവർക്കു, ആ വിശാലമായ സ്ഥലം കാറ്റുകൾക്കുള്ള ആകാശംപോലെയാണ്.
സംശാന്തദുഃഖമ് അജഡാത്മകമ് ഏകസുപ്തമ് ആനന്ദമന്ഥരമ് അപേതരജസ്തമോഽര്കമ് । ആകാശകോശതനവോ ഽതനവോ മഹാന്തസ് തസ്മിന് പദേ ഗലിതചിത്തലവാ വസന്തി
ദു:ഖം ശാന്തമായവരും, മന്ദത്വം ഇല്ലാത്തവരും, ഒരേ ഉറക്കത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നവരും, ആനന്ദത്തിൽ വൈകിയവരും, രാജസവും തമസവും എന്ന സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചവരും, ദേഹങ്ങൾ ആകാശംപോലെ സൂക്ഷ്മവും, അത്രയും വിശാലവും ദേഹരഹിതരുമായവർ, മനസ്സിന്റെ ലഘുവായോരുപോലും അവശിഷ്ടമില്ലാത്ത ആ നിലയിൽ വസിക്കുന്നു.
പരമാകാശകോശാദ്രിരൂഢം ലോകാന്തരദ്രുമമ് । താരകാപുഷ്പശബലം ദേവാസുരവിഹങ്ഗമമ്
പരമാകാശത്തിന്റെ മഹാപർവ്വതം, മറ്റു ലോകങ്ങളുടെ വൃക്ഷങ്ങൾ വളർന്നിരിക്കുന്നു, നക്ഷത്രപൂക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും പക്ഷികളായി നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
വിദ്യുന്മഞ്ജരിതോപാന്തനീലനീരദപല്ലവമ് । സര്വര്തുരമ്യം ചന്ദ്രാര്കഗണരമ്യം കചത്തടമ്
മിന്നലിന്റെ കിരണങ്ങൾ തൊട്ട നീലമേഘപ്പൊതികൾ, എല്ലാ കാലത്തും മനോഹരമായത്, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ചേർന്ന് അതിന്റെ തീരങ്ങൾ അലങ്കരിക്കുന്നു.
സപ്താബ്ധിവാപീവലിതം സരിച്ഛതനിരന്തരമ് । ചതുര്ദശവിധാനന്തഭൂതജാതോപജീവിതമ്
ഏഴു സമുദ്രസരസ്സുകൾ ചുറ്റപ്പെട്ടത്, നൂറുകണക്കിന് നദികൾ തടസ്സമില്ലാതെ ഒഴുകുന്ന, പതിനാലു വിധത്തിലുള്ള അനന്തമായ ജീവികൾക്ക് ആശ്രയമായിരിക്കുന്നു.
ജഗത്കാനനമ് ആക്രമ്യ സ്ഥിതായാഃ കൃതജാലകമ് । ബ്രഹ്മന് സംസൃതിമൃദ്വീകാലതായാ വിതതാകൃതേഃ
ബ്രഹ്മനേ, ലോകം ഒരു കാടുപോലെ വിസ്തൃതമായി, അതിന്മേൽ തന്റെ വല വ്യാപിപ്പിച്ച്, ജന്മമരണചക്രം മുന്തിരിവള്ളിപോലെ മൃദുലവും വലിയതുമായ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ജരാമരണപര്യായദുഃഖദുഃഖഫലാവലേഃ । പ്രരൂഢമൂലമാലായാ മോഹസേകജലാഞ്ജലേഃ
അതിന്റേത് വേരുകൾ മോഹത്തിന്റെ വെള്ളത്തിൽ ആഴത്തിൽ വളരുന്നു; അതിന്റെ പുഷ്പമാല ദു:ഖങ്ങളുടെ നിരയാണ്, പഴങ്ങൾ വയസ്സും മരണവും കൊണ്ടുള്ള വേദനകളാണ്.
കിം ബീജമ് അഥ ബീജസ്യ തസ്യ കിം ബീജമ് ഉച്യതേ । അഥ തസ്യാപി കിം ബീജം ബീജം തസ്യാപി കിം ഭവേത്
അതിന്റെ വിത്ത് എന്താണ്? ആ വിത്തിന്റെ വിത്ത് എന്താണ്? പിന്നെ അതിന്റേത് വിത്ത് എന്താണ്? അതിന്റേത് വിത്ത് എന്താകാം?
സര്വമ് ഏതത് സമാസേന പുനര് ബോധാഭിവൃദ്ധയേ । സിദ്ധയേ ജ്ഞാനസാരസ്യ വദ മേ വദതാം വര
ഇതെല്ലാം സംക്ഷിപ്തമായി, മനസ്സിലാക്കലിനും ജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരത്തെ നേടുന്നതിനും വേണ്ടി, ദയവായി എന്നോട് പറയൂ, സംസാരത്തിൽ ഏറ്റവും മികച്ചവനേ.
അന്തര്ലീനഘനാരമ്ഭശുഭാശുഭമഹാങ്കുരമ് । സംസൃതിവ്രതതേര് ബീജം ശരീരം വിദ്ധി രാഘവ
രാഘവാ, ഈ ശരീരം സഞ്ചാരത്തിന്റെ വിത്താണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഇതിൽ നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള വലിയ മുളകളും, മേഘം തുടങ്ങുന്ന സൂക്ഷ്മതയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ശാഖാപ്രതാനഗഹനാ ഫലപല്ലവലാസിനീ । തേനേയം ഭവതി സ്ഫീതാ ശരദീവ വസുന്ധരാ
ഇതിന്റെ കനത്ത ശാഖകളും, പഴവും ഇലകളും കൊണ്ട് ലോകം സമൃദ്ധിയോടെ നിറയുന്നു, ശരത്കാലത്തെ ഭൂമിപോലെ.
ഭാവാഭാവദശാകോശം ദുഃഖരത്നസമുദ്ഗകമ് । ബീജമ് അസ്യ ശരീരസ്യ ചിത്തമ് ആശാവശാനുഗമ്
ആശയുടെ അടിമയായ മനസ്സാണ് ഈ ശരീരത്തിന്റെ വിത്ത്. അതിൽ സത്തയും അസത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു പെട്ടിയാണ്, ദുഃഖത്തിന്റെ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്.
ചിത്താദ് ഇദമ് ഉദേത്യ് ഉച്ചൈസ് സച് ചാസച് ചാങ്ഗജാലകമ് । തഥാ ചൈതത് സ്വയം സ്വപ്നസമ്ഭ്രമേഷ്വ് അനുഭൂയതേ
മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഈ ശരീരത്തിന്റെ സത്യവും അസത്യവുമായ അവയവങ്ങൾ ഉയർന്നുവരുന്നത്. സ്വപ്നത്തിന്റെ അകമ്പടിയിൽ ഇതെല്ലാം സ്വയം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യഥാ ഗന്ധര്വസങ്കല്പാത് പുരമ് ഏവം ഹി ചേതസഃ । സവാതായനമ് ആകാരഭാസുരം ജായതേ വപുഃ
ഗന്ധർവൻ തന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു നഗരം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ, നമ്മുടെ മനസ്സിൽ നിന്നാണ് കിളിവാതിലുകളും ഭാസുരമായ രൂപവും ഉള്ള ഈ ശരീരം ഉദിക്കുന്നത്.
യദ് ഇദം കിഞ്ചിദ് ആഭോഗി ജാഗതം ദൃശ്യതാം ഗതമ് । രൂപം തച് ചേതസസ് സ്ഫാരം ഘടാദിത്വം മൃദോ യഥാ
ഇവിടെ ലോകത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന എല്ലാം, കാണപ്പെടുന്ന ആകർഷകമായതൊക്കെയും മനസ്സിന്റെ വ്യാപാരമാണ്, മണ്ണിൽ നിന്ന് ഒരു പാത്രം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ദ്വേ ബീജേ ചിത്തവൃക്ഷസ്യ വൃത്തിവ്രതതിധാരിണഃ । ഏകം പ്രാണപരിസ്പന്ദോ ദ്വിതീയം ദൃഢഭാവനാ
മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന് രണ്ട് വിത്തുകളുണ്ട്, അതിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ നിലനിർത്തുന്നതിന്. ഒന്നാണ് പ്രാണന്റെ ചലനം, മറ്റൊന്നാണ് ദൃഢമായ ഭാവന.
യദാ പ്രസ്പന്ദതേ പ്രാണോ നാഡീസംസ്പര്ശനോദ്യതഃ । തദാ സംവേദനമയം ചിത്തമ് ആശു പ്രജായതേ
പ്രാണൻ നാഡികളെ സ്പർശിക്കാൻ ഉത്സുകമായി ചലിക്കുമ്പോൾ, അവബോധം നിറഞ്ഞ മനസ്സു ഉടനടി ഉദിക്കുന്നു.
യദാ ന സ്പന്ദതേ പ്രാണസ് സിരാസരണികോടരേ । അസംവിത്തിവശാത് തേന ചിത്തമ് അന്തര് ന ജായതേ
ശ്വാസം നാഡികളുടെയും രക്തക്കുഴികളുടെയും വഴിയിൽ ചലിക്കാതിരുന്നാൽ, അവിടെ ബോധം ഇല്ലാത്തതിനാൽ മനസ്സും ഉളളിൽ ഉദിക്കാറില്ല.
പ്രാണസ്പന്ദനമ് ഏവേദം ചിത്തദ്വാരേണ ദൃശ്യതേ । ജഗത്താമ് ആഗതം വ്യോമ്നി നീലത്വാദീവ ദൃഗ്ദൃശാ
ഈ ശ്വാസചലനം മനസ്സിന്റെ വാതിലിലൂടെ കാണപ്പെടുന്നു; ആകാശത്തിൽ ലോകം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് കണ്ണ് നീല നിറം മുതലായവ കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
പ്രാണപ്രസ്പന്ദനം പുംസ്താ തച്ഛാന്തിശ് ശാന്തിര് ഉച്യതേ । പ്രാണപ്രസ്പന്ദനാത് സംവിദ് വാതി വീടേവ ചോദിതാ
ശ്വാസത്തിന്റെ ചലനമാണ് പ്രവർത്തി എന്നറിയപ്പെടുന്നത്; അതിന്റെ ശാന്തിയാണ് സുഖം. ശ്വാസം ചലിക്കുമ്പോൾ ബോധം ഉണരുന്നു, കാറ്റ് ഉണർത്തപ്പെടുന്നതുപോലെ.
സംവിത് സ്ഫുരതി ദേഹേഷു പ്രാണസ്പന്ദപ്രബോധിതാ । ചക്രാവര്തൈര് അങ്ഗനേഷു വീടേവ കരതാഡിതാ
ശ്വാസചലനം ഉണർത്തുമ്പോൾ ബോധം ശരീരത്തിൽ തെളിയുന്നു; വീടിനകത്ത് കൈകൊണ്ട് അടിച്ചപ്പോൾ കാറ്റ് ചുറ്റും ചുറ്റും കറങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്.