അന്തര് ഏവ ശശാമാസ്യ ക്രമേണ പ്രാണസന്തതിഃ । ജ്വാലാജാലപരിസ്പന്ദോ ദഗ്ധേന്ധന ഇവാനലേ
അവന്റെ അകത്ത്, പ്രാണവായുവിന്റെ ഒഴുക്ക് ക്രമേണ ശമിച്ചു, ഇന്ധനം തീർന്ന അഗ്നിയിൽ ജ്വാലകൾ മങ്ങിപ്പോകുന്നതുപോലെ.
അനന്തര്നിഷ്ഠതാം യാതേ ബാഹ്യാര്ഥേ ചാപ്യ് അസംസ്ഥിതേ । ശേഷേ തു ലബ്ധസംസ്ഥാനേ തസ്യ സ്ഫുരിതപക്ഷ്മണീ
അവന്റെ മനസ്സ് അനന്തതയിൽ പൂർണ്ണമായി ലയിച്ചപ്പോൾ, പുറത്തുള്ള വസ്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു സ്ഥാനം പോലും ഇല്ലാതായി. ശേഷിച്ചത് വെറും കണ്പൊട്ടലിന്റെ അല്പചലനമേയിരുന്നു, ജീവന്റെ അവസാന ലക്ഷണമായി.
ഘ്രാണപ്രാന്തഗതാല്പാല്പസമാലോക ഇവേക്ഷണേ । അര്ധകുട്മലിതൈഃ പദ്മൈശ് ശ്രിയമ് ആയയതുസ് സമാമ്
തടാകത്തിന്റെ അരമറിഞ്ഞു വിരിയുന്ന താമരപ്പൂക്കൾപോലെ, അവന്റെ കണ്ണുകൾ അല്പം മാത്രം തുറന്നിരുന്നതിൽ നിന്നൊരു ശാന്തമായ സൗന്ദര്യം തെളിഞ്ഞു.
സമകായശിരോഗ്രീവസ്ഥാനകസ് സ മഹാമതിഃ । ആസീച് ഛൈലാദ് ഇവോത്കീര്ണശ് ചിത്രാര്പിത ഇവാഥ വാ
അവൻ ശരീരം, തല, കഴുത്ത് എല്ലാം നേരെ പിടിച്ച്, ഒരു പർവതത്തിൽ നിന്ന് തറച്ചു എടുത്തതുപോലോ അതിൽ ചിത്രമിടിച്ചതുപോലോ ഇരുന്ന ആ മഹാത്മാവായിരുന്നു.
തഥാ പ്രതിഷ്ഠതസ് തസ്യ സംവത്സരശതത്രയമ് । കോടരേ വിന്ധ്യകച്ഛസ്യ യയാവ് അര്ധമുഹൂര്തവത്
അങ്ങനെ ഉറച്ചിരിപ്പോടെ, വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ ഗുഹയിൽ അവൻ ഇരുന്ന മൂവായിരം വർഷങ്ങൾ അർദ്ധമുഹൂർത്തം പോലെ പെട്ടെന്ന് കടന്നുപോയി.
ഏതാവന്തമ് അസൌ കാലം നാബുധ്യത കിലാത്മവാന് । ജീവന്മുക്തതയാ ധ്യാനീ ന ച തത്യാജ താം തനുമ്
അവിടെ ആ ആത്മാവിൽ നിലനിൽക്കുന്നവൻ ആ കാലം മുഴുവൻ ഉണരാതെ ഇരുന്നു; മോക്ഷം നേടിയ ധ്യാനത്തിൽ ലയിച്ചവൻ ആ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല.
താവത്കാലം സ സുഭഗോ ന പ്രാബുധ്യത യോഗവിത് । ഉദ്ദാമൈര് അമ്ബുദാരാവൈര് ആസാരഭരഘര്ഘരൈഃ
അത്രേയും കാലം ആ ഭാഗ്യവാൻ യോഗജ്ഞാനി ഉണരാതെ കനത്ത മേഘങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്തിനിടയിൽ തന്നെ ഇരുന്നു.
പര്യന്തമണ്ഡലാധീശമൃഗയാരവബൃംഹിതൈഃ । ഋക്ഷവാനരനിര്ഹ്രാദൈര് മാതങ്ഗാസ്ഫോടനിസ്സ്വനൈഃ
പർവ്വതശൃംഖലകളുടെ അധിപന്മാരെ വേട്ടയാടുന്നവരുടെ ആരവം, കരടികളും കുരങ്ങുകളും മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദം, ആനകളുടെ ഇടിച്ചുപൊട്ടുന്ന ഗൗരവം—ഇവയൊക്കെയും അവിടെ മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
സിംഹസംരമ്ഭരടിതൈര് നിര്ഝരാരാവഝാങ്കൃതൈഃ । വിഷമാശനിസമ്പാതൈര് ഗജകോലാഹലൈര് ഘനൈഃ
സിംഹങ്ങളുടെ ഉഗ്രമായ കരയൽ, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുടെ മുഴക്കം, ഇടിമിന്നലിന്റെ ഇടിയൊപ്പവും ആനകളുടെ വലിയ ശബ്ദവും എല്ലാം അവിടെ മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
പ്രമത്തശരഭാസ്ഫോടൈര് ഭൂകമ്പതടഘട്ടനൈഃ । വനദാഹധമദ്ധ്വാനൈര് ജലൌഘാഹതവേല്ലനൈഃ
പിടിച്ചുലയുന്ന ശരഭങ്ങളുടെ കഠിനമായ ഇടിച്ചുമാറ്റലിലും, ഭൂമി നടുങ്ങിപ്പോകുന്ന ഭൂകമ്പത്തിലും, കാടു മുഴുവൻ കത്തുന്ന തീയുടെ ഗർജ്ജനത്തിലും, വെള്ളം കയറി ഒഴുകുന്ന തിരകളിലും.
മഹോപലതലാഘാതൈര് ധരണീതലമജ്ജനൈഃ । ജലൌഘാന്ദോലനാപാതൈസ് താപൈര് അനലകര്കശൈഃ
വലിയ കല്ലുകൾ ഇടിച്ചിടുന്നതിലും, ഭൂമിയുടെ മേൽഭാഗം വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നതിലും, വെള്ളത്തിന്റെ പ്രബലമായ അടിച്ചുമാറ്റത്തിലും, തീയുടെ കഠിനമായ ചൂടിലും.
കേവലം വഹതി സ്വൈരം കാലേ കലിതകാരണേ । പരിയാന്തീഷു വര്ഷാസു ലഹരീഷ്വ് ഇവ വാരിണി
സമയത്തിന്റെ സ്വഭാവം പോലെ, അതിന്റെ കാരണം പോലെ തന്നെ, മഴയുടെ കാലചക്രങ്ങളിൽ, വെള്ളത്തിൽ തിരകൾ ഒഴുകുന്നതുപോലെ, എല്ലാം സ്വതന്ത്രമായി ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
സ്വല്പേനൈവ സ കാലേന തസ്മിന് പര്വതകന്ദരേ । പ്രാവൃഡോഘവിനുന്നേന പങ്കേനോര്വീതലേ കൃതഃ
അവിടെ ആ പർവതഗുഹയിൽ, വളരെ കുറച്ച് സമയത്തിനകം, മഴക്കാലത്തെ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ നിന്നുള്ള ചളി ഭൂമിയിൽ കയറി അവനെ മൂടി.
തത്രാസാവ് അവസദ് ഭൂമേഃ കോടരേ സങ്കടോദരേ । പങ്കസമ്പിണ്ഡിതസ്കന്ദഃ പര്വതേ ഽന്തശ് ശിലാ യഥാ
അവിടെ, ഭൂമിയുടെ ഒരു കുഴിയിലായിരുന്നു അവൻ. അത്രയും ഇടുങ്ങിയ ഒരു ഇളയിടത്തിൽ, ചളിയിൽ കുഴഞ്ഞ് തോളുകൾ മൂടിയവനായി, ഒരു പർവതത്തിനുള്ളിലെ കല്ലുപോലെയായിരുന്നു അവന്റെ അവസ്ഥ.
ശതത്രയേ തു വര്ഷാണാമ് അഥ യാതേ സ്വയം പ്രഭുഃ । പ്രാബുധ്യതാത്മരൂപാത്മാ ധരാകോടരപീഡിതഃ
അങ്ങനെ മൂന്നു നൂറ് വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ആ പ്രഭു സ്വയം ഉണർന്നു. ഭൂമിയുടെ ആ കുഴിയിൽ ഒതുങ്ങിയ അവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം അപ്പോൾ ഉണർന്നുവന്നു.
സംവിദ് ഏവാസ്യ തം ദേഹം ജഗ്രാഹോര്വീനിപീഡിതമ് । ന തു പ്രാണമയസ് സ്പന്ദഃ പ്രാണസംസരണം വിനാ
അവന്റെ ശരീരം ഭൂമിയാൽ ഒതുങ്ങിപ്പോയിരുന്നതിൽ, ബോധം മാത്രമേ നിലനിന്നിരുന്നതുള്ളൂ. ജീവശ്വാസത്തിന്റെ ചലനമോ പ്രവാഹമോ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
ഉത്പത്യ പ്രൌഢിമ് ആസാദ്യ കലനാ ഹൃദയാമ്ബരേ । സ്വമനോരൂപിണീ തസ്യ ഹൃദ്യ് ഏവാനുബഭൂവ സാ
ഹൃദയത്തിന്റെ ആകാശത്ത്, അവന്റെ മനസ്സിന്റെ രൂപംപോലെയുള്ള ചിന്തകൾ ഉയർന്ന് വളർന്നു. അവയെ അവൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അനുഭവിച്ചു.
കൈലാസകാനനേ കാന്തേ കദമ്ബസ്യ തരോസ് തലേ । മുനിത്വം ശതമ് അബ്ദാനാം ജീവന്മുക്താത്മ നിര്മലമ്
കൈലാസത്തിലെ മനോഹരമായ കാടിൽ, കടമ്പമരത്തിന്റെ തണലിൽ, അവൻ നൂറുവർഷം ഒരു സന്യാസിയായി ജീവിച്ചു; അവന്റെ ആത്മാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ ശുദ്ധവും മോചിതവുമായിരുന്നു.
വിദ്യാധരത്വം വര്ഷാണാം ശതമ് ആധിവിവര്ജിതമ് । യുഗപഞ്ചകമ് ഇന്ദ്രത്വം പ്രണതം സുരചാരണൈഃ
അവൻ നൂറുവർഷം ദു:ഖങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ വിദ്യാധരനായി സന്തോഷിച്ചു; അഞ്ചു യുഗങ്ങൾ ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും ആദരവോടെ ഇന്ദ്രനായി ഭരിച്ചു.
മുനിത്വാദിഷു തേഷ്വ് അസ്യ പ്രതിഭാസേഷു ഭോ മുനേ । നിയമോ ഽനിയമശ് ചൈവ ദിക്കാലനിയതേഃ കഥമ്
മഹർഷേ, സന്യാസിത്വം പോലെയുള്ള ഈ നിലകളിൽ, ദിശയും സമയവും നിശ്ചയമായിരിക്കുമ്പോൾ, നിയമമോ അനിയമമോ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?
സര്വാത്മികൈഷാ ചിച്ഛക്തിര് യത്രോദേതി യഥാ യഥാ । തഥാ തഥാശു ഭവതി തദാത്മൈകസ്വഭാവതഃ
സകലത്തിന്റെയും ആത്മാവായ ഈ ചൈതന്യശക്തി എവിടെയും എങ്ങനെ ഉദിക്കുകയോ, അങ്ങനെ അതിവേഗം അതിന്റെ സ്വഭാവം അതിലേയ്ക്കു തന്നെ മാറുന്നു.
യദാ യത്ര യഥാ ബുദ്ധോ നിയമസ് സ തഥാ സ്ഥിതഃ । ദേശകാലാദിനിയമക്രമാണാം തന്മയാത്മനാമ്
എപ്പോള്, എവിടെ, എങ്ങനെ മനസ്സ് ഉണരുന്നു, അതുപോലെയാണ് സ്ഥിതിവിവരം ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. ദേശം, കാലം തുടങ്ങിയ സാഹചര്യങ്ങളിലൊതുങ്ങി ജീവിക്കുന്നവർക്കു അങ്ങനെ തന്നെയാണ് എല്ലാം.
തേന നാനാവിധാന്യ് ഏഷ ജഗന്തി പരിദൃഷ്ടവാന് । ഹൃദി സംവേദനാകാശേ വീതഹവ്യോ വിവാസനഃ
അങ്ങനെ, വീതഹവ്യൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ബോധത്തിന്റെ ആകാശത്തിൽ, യാതൊരു ആസക്തിയും ഭ്രമവും ഇല്ലാതെ, ഈ വിവിധ ലോകങ്ങളെ കണ്ടു.
സമ്യഗ്ബോധവതാമ് ഏഷാ വാസനൈവ ന വാസനാ । ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധാ ദഗ്ധസ്യ കേവ ബീജസ്യ ബീജതാ
സത്യമായി ഉണർന്നവർക്കു ഈ മനോവൃത്തി വാസനയല്ല; ജ്ഞാനത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ ചുട്ടുപോയ വിത്തിന് വിത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഇനി ഇല്ലാത്തതുപോലെ.
കല്പമ് ഏകം ഗണത്വം സ ചന്ദ്രമൌലേശ് ചകാര ഹ । സമസ്തവിദ്യാനിയതം ത്രികാലാമലദര്ശനമ്
ചന്ദ്രക്കൊമ്പ് അലങ്കരിച്ചവൻ, സമസ്തവിദ്യകളുടെ തികച്ചും വ്യക്തമായ ദർശനത്തോടെ, ഒരു കാലഘട്ടം എണ്ണാവുന്ന ഒരു കാലമായി കാണിച്ചു.
യോ യാദൃഗ്ദൃഢസംസ്കാരസ് സ സമ്പശ്യതി താദൃശമ് । ജീവന്മുക്തതയൈവൈതദ് വീതഹവ്യോ ഽനുഭൂതവാന്
ഏതൊരുവന് എങ്ങനെയോ ശക്തമായൊരു മനോഭാവം മനസ്സില് ഉറപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അവന് അതേപോലെയാണ് ലോകം കാണുന്നത്. ഇതുപോലെ തന്നെ, ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് തന്നെ മോക്ഷം നേടിയവനായ വീതഹവ്യന് അതെല്ലാം അനുഭവിച്ചു.
ഏവം സ്ഥിതേ മുനിശ്രേഷ്ഠ ജീവന്മുക്തമതേര് അപി । ബന്ധമോക്ഷദൃശസ് സന്തി വീതഹവ്യാത്മനോ യഥാ
ഇങ്ങനെ, മഹാമുനിവരേ, ജീവമുക്തന്റെ മനസ്സില് പോലും ബന്ധനവും മോക്ഷവും എന്നുള്ള ധാരണകള് നിലനില്ക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെയാണ് വീതഹവ്യന് അനുഭവിച്ചിരുന്നത്.
യഥാസ്ഥിതമ് ഇദം വിശ്വം ശാന്തമ് ആകാശനിര്മലമ് । ബ്രഹ്മൈവ ജീവന്മുക്താനാം ബന്ധമോക്ഷദൃശഃ കുതഃ
ഈ ലോകം എങ്ങനെ ശാന്തമായും ആകാശംപോലെ നിർമ്മലമായും നിലകൊള്ളുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ, ബ്രഹ്മസ്വരൂപികളായ ജീവമുക്തന്മാര്ക്ക് ബന്ധനമോ മോക്ഷമോ എന്ന ധാരണകള് എങ്ങനെയുണ്ടാകാം?
ഏവം സംവിന്നഭോ ഭാതി യത്ര യത്ര യഥാ യഥാ । തത്ര തത്ര തഥാ താവത് താവത് തദ് വിന്ദതേ തതമ്
ഇങ്ങനെ, ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശം എവിടെയും എങ്ങനെയും പ്രകാശിക്കുന്നു; അവിടെ അവിടെയെത്രയോ അത്രയോളം അതു വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
തേനാനുഭൂതാനി ബഹൂന്യ് അനുഭൂയന്ത ഏവ ച । ജഗന്തി സര്വാത്മതയാ ബ്രഹ്മരൂപേണ രാഘവ
രാഘവ, അവൻ അനവധി ലോകങ്ങൾ അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്, ഇപ്പോഴും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും പരവ്യാപകമായ ബ്രഹ്മസ്വരൂപത്തിൽ.