ദൈവേനേത്ഥം നിയുക്തോ ഽസ്മി കിം കരോമീദൃശം സ്ഥിതമ് । സമാശ്വാസനവാഗ് ഏഷാ ന ദൈവം പരമാര്ഥതഃ
വിധിയുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിർബന്ധിതനായി. ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും, സ്ഥിതി ഇങ്ങനെയാണ്. ആശ്വാസം നൽകുന്ന ഈ വാക്കുകൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ വിധി അല്ല.
മൂഢൈഃ പ്രകല്പിതം ദൈവം തത്പരാസ് തേ ക്ഷയം ഗതാഃ । പ്രാജ്ഞാസ് തു പുരുഷാര്ഥേന പദമ് ഉത്തമമ് ആഗതാഃ
മൂഢന്മാർ തന്നെയാണ് വിധി എന്നത് കെട്ടിച്ചമച്ചത്; അതിൽ ആശ്രയിച്ചവർ എല്ലാം നശിച്ചുപോയി. എന്നാൽ ജ്ഞാനികൾ സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിലൂടെ ഉന്നതമായ സ്ഥാനം നേടുന്നു.
യേ ശൂരാ യേ ച വിക്രാന്താ യേ പ്രാജ്ഞാ യേ ച പണ്ഡിതാഃ । തൈസ് തൈഃ കൈര് ഇവ ലോകേ ഽസ്മിന് വദ ദൈവം പ്രചക്ഷ്യതേ
ധൈര്യശാലികളും വീരരും ജ്ഞാനികളും പണ്ഡിതന്മാരും ഈ ലോകത്ത് ആരാണ് വിധി എന്ന് പറയുന്നത് എന്ന് പറയൂ.
കാലവിദ്ഭിര് വിനിര്ണീതാ യസ്യാസ്തി ചിരജീവിതാ । സ ചേജ് ജീവതി സഞ്ഛിന്നശിരാസ് തദ് ദൈവമ് ഉത്തമമ്
ദീർഘായുസ് ഉണ്ടെന്ന് കാലത്തെ അറിയുന്നവർ തീരുമാനിച്ച ഒരാൾ തല വെട്ടിയാലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ അതാണ് ഏറ്റവും വലിയ വിധി.
കാലവിദ്ഭിര് വിനിര്ണീതം പാണ്ഡിത്യം യസ്യ രാഘവ । അനധ്യാപിത ഏവാസൌ തജ്ജ്ഞശ് ചേദ് ദൈവമ് ഉത്തമമ്
കാലത്തെ അറിയുന്നവർ തീരുമാനിച്ച പണ്ഡിത്യം പഠിക്കാതെ തന്നെ ഒരാൾക്ക് ലഭിച്ചാൽ, രാഘവ, അതാണ് ഏറ്റവും വലിയ വിധി.
വിശ്വാമിത്രേണ മുനിനാ ദൈവമ് ഉത്സൃജ്യ ദൂരതഃ । പൌരുഷേണൈവ സമ്പ്രാപ്തം ബ്രാഹ്മണ്യം രാമ നാന്യഥാ
വിശ്വാമിത്രമുനി വിധിയെ ദൂരെയാക്കി, പരിശ്രമം കൊണ്ടു മാത്രം ബ്രാഹ്മണത്വം നേടി, രാമ, മറ്റെന്തുകൊണ്ടും അല്ല.
അമീഭിര് അപരൈ രാമ പുരുഷൈര് മുനിതാം ഗതൈഃ । പൌരുഷേണൈവ സമ്പ്രാപ്താ ചിരം ഗഗനഗാമിതാ
രാമാ, മറ്റു ചിലർ മഹർഷിമാരുടെ നിലയിലേക്ക് എത്തിയത് അവരുടെ സ്വന്തം പരിശ്രമം കൊണ്ടാണ്; അങ്ങനെ അവർ ദീർഘകാലം ആകാശത്തിലേക്കുള്ള വഴി കണ്ടെത്തി.
ഉത്സാദ്യ ദേവസങ്ഘാതാംശ് ചക്രുസ് ത്രിഭുവനോദരേ । പൌരുഷേണൈവ യത്നേന സാമ്രാജ്യം ദാനവേശ്വരാഃ
ദേവന്മാരുടെ കൂട്ടങ്ങളെ തകർത്തു, ദാനവരുടെ രാജാക്കന്മാർ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും അധികാരം നേടിയതും അവരുടെ പരിശ്രമവും ശ്രമവും കൊണ്ടാണ്.
ആലൂനശീര്ണമ് ആഭോഗി ജഗദ് ആജഹ്രുര് ഓജസാ । പൌരുഷേണൈവ യത്നേന ദാനവേഭ്യസ് സുരേശ്വരാഃ
ദാനവന്മാർ നശിപ്പിച്ചും കൊള്ളയടിച്ചും പോയ ലോകം, ദേവന്മാരുടെ രാജാക്കന്മാർ തങ്ങളുടെ ശക്തിയും പരിശ്രമവും കൊണ്ടാണ് തിരികെ പിടിച്ചത്.
രാമ പൌരുഷയുക്ത്യൈവ സലിലം ധാര്യതേ ന വാ । ചിരം കരണ്ഡകേ യുക്ത്യാ ന ദൈവം തത്ര കാരണമ്
രാമാ, വെള്ളം ഒരു പാത്രത്തിൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത് പരിശ്രമവും വിധാനവും കൊണ്ടാണ്; അതിന് വിധി കാരണമല്ല.
ഹരണാദാനസംരമ്ഭവിഭ്രമഭ്രമഭൂമിഷു । ശക്തതാ ദൃശ്യതേ രാമ ന ദൈവസ്യൌഷധേര് ഇവ
എടുക്കൽ, കൊടുക്കൽ, പരിശ്രമം, ആശയക്കുഴപ്പം, അലയ്ക്കൽ എന്നിവയിലൊക്കെയും, രാമാ, കഴിവാണ് കാണപ്പെടുന്നത്; വിധിയല്ല, ഔഷധത്തിൽപോലെ.
സകലകാരണകാര്യവിവര്ജിതം നിജവികല്പവശാദ് ഉപകല്പിതമ് । ത്വമ് അനവേക്ഷ്യ ഹി ദൈവമ് അസന്മയം ശ്രയ ശുഭാശയ പൌരുഷമ് ഉത്തമമ്
എല്ലാ കാരണങ്ങളും ഫലങ്ങളും ഇല്ലാതെയാണ് നിന്റെ ചിന്തയിൽ നിന്നുള്ള ഭാവനകൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്ത വിധിയെ നോക്കാതെ, ശുഭചിന്തയുള്ളവനേ, ഏറ്റവും ഉത്തമമായ മനുഷ്യശ്രമത്തിൽ ആശ്രയമിടുക.
ഭഗവന് സര്വധര്മജ്ഞ പ്രതിഷ്ഠാമ് അലമ് ആഗതമ് । യല് ലോകേ തദ് വദ ബ്രഹ്മന് ദൈവമ് ഏവം കിമ് ഉച്യതേ
സകല ധർമ്മങ്ങളും അറിയുന്ന മഹാനേ, ഈ ലോകത്തിൽ ദൈവം എന്ന് പറയുന്നതു എന്താണെന്ന് ദയവായി പറയൂ.
പൌരുഷം സര്വകാര്യാണാം കര്തൃ രാഘവ നേതരത് । ഫലഭോക്തൃ ച സര്വത്ര ന ദൈവം തത്ര കാരണമ്
രാഘവ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും മനുഷ്യന്റെ ശ്രമം തന്നെയാണ് പ്രധാന കാര്യം; ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത് എല്ലായിടത്തും മനുഷ്യനാണ്, ദൈവം അതിന് കാരണമല്ല.
ദൈവം ന കിഞ്ചിത് കുരുതേ ന ച ഭുങ്ക്തേ ന വിദ്യതേ । ന ദൃശ്യതേ നാദ്രിയതേ കേവലം കല്പനേദൃശീ
ദൈവം ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, അതിന് അനുഭവിക്കാനും ഇല്ല, അതു നിലവിലുമില്ല; അതിനെ കാണാനും കഴിയില്ല, ആരും അതിനെ മാനിക്കാറുമില്ല—അത് വെറും ഭാവന മാത്രമാണ്.
സിദ്ധസ്യ പൌരുഷേണേഹ ഫലസ്യ ഫലശാലിനാമ് । ശുഭാശുഭാ വാ സമ്പത്തിര് ദൈവശബ്ദേന കഥ്യതേ
ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവർക്കു ഇവിടെ ലഭിക്കുന്ന വിജയങ്ങൾ മനുഷ്യശ്രമത്തിലൂടെയാണ്; നല്ലതോ ചീത്തയോ ആയ സമ്പത്തിനെ ദൈവം എന്ന പേരിലാണ് പറയുന്നത്.
പൌരുഷോപനതാ നിത്യമ് ഇഷ്ടാനിഷ്ടസ്യ വസ്തുനഃ । പ്രാപ്തിര് ഇഷ്ടാപ്യ് അനിഷ്ടാ വാ ദൈവശബ്ദേന കഥ്യതേ
മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ടാണ് എല്ലായ്പ്പോഴും ഇഷ്ടമായതോ അനിഷ്ടമായതോ ഉള്ള വസ്തുക്കൾ ലഭിക്കുന്നത്; അതിനെയാണ് ദൈവം എന്ന പേരിൽ പറയുന്നത്.
ഭാവീ ത്വ് അവശ്യമ് ഏവാര്ഥഃ പുരുഷാര്ഥൈകസാധനഃ । യസ് സോ ഽസ്മിംല് ലോകസങ്ഘാതേ ദൈവശബ്ദേന കഥ്യതേ
മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ടു മാത്രം സംഭവിക്കേണ്ടതായ കാര്യങ്ങൾ, ഈ ലോകസമൂഹത്തിൽ ദൈവം എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ന തു രാഘവ ലോകസ്യ കസ്യചിത് കിഞ്ചിദ് ഏവ ഹി । ദൈവമ് ആകാശകല്പം ഹി കരോതി ന കരോതി വാ
രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് ആര്ക്കും വിധി യാതൊന്നും ചെയ്യുന്നതല്ല; ആകാശം പോലെയാണ് അത്, ചെയ്യുകയോ ചെയ്യാതിരിയ്ക്കുകയോ ചെയ്താലും യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഉണ്ടാകില്ല.
പുരുഷാര്ഥസ്യ സിദ്ധസ്യ ശുഭാശുഭഫലോദയേ । ഇദമ് ഇത്ഥം സ്ഥിതിര് ഇതി യോക്തിസ് തദ് ദൈവമ് ഉച്യതേ
മനുഷ്യന്റെ ശ്രമം ഫലപ്രദമായി, നല്ലതോ ചീത്തയോ ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ, 'ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചു' എന്ന ചിന്തയെയാണ് വിധി എന്നു പറയുന്നത്.
ഇത്ഥം മമാഭവദ് ബുദ്ധിര് ഇത്ഥം മേ നിശ്ചയോ ഹ്യ് അഭൂത് । ഇതി കര്മഫലാവാപ്തിര് യോക്തിസ് തദ് ദൈവമ് ഉച്യതേ
'ഇങ്ങനെ എനിക്ക് ബോധം ഉണ്ടായി, ഇങ്ങനെ ഞാൻ തീരുമാനിച്ചു' എന്ന ചിന്തയും, അതിന്റെ ഫലമായി ലഭിച്ച ഫലവും — ഇതെല്ലാം ചേർന്നുള്ള ആലോചനയെയാണ് വിധി എന്നു പറയുന്നത്.
ഇഷ്ടാനിഷ്ടഫലാവാപ്താവ് ഏവമ് ഇത്യര്ഥവാചകമ് । ആശ്വാസനാമാത്രവചോ ദൈവമ് ഇത്യ് ഏവ കഥ്യതേ
നല്ലതോ ചീത്തയോ ഫലങ്ങൾ ലഭിച്ചപ്പോൾ 'ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചു' എന്നത് ആശ്വാസം നൽകുന്ന ഒരു വാക്കു മാത്രമാണ്; അതിനെയാണ് വിധി എന്നു പറയുന്നത്.
ഭഗവന് സര്വധര്മജ്ഞ പ്രാഗ് യത് കര്മോപസഞ്ചിതമ് । തദ് ഏതദ് ദൈവമ് ഇത്യ് ഉക്തമ് അപമൃഷ്ടം കഥം ത്വയാ
ഭഗവൻ, എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും അറിയുന്നവനേ, മുമ്പ് ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾക്കാണ് വിധി എന്നു പറയുന്നത്; എന്നാൽ നിങ്ങൾ അതിനെ എങ്ങനെ നിരസിച്ചു?
സാധു രാഘവ ജാനാസി ശൃണു വക്ഷ്യാമി തേ ഽഖിലമ് । ദൈവം നാസ്തീതി തേ യേന സ്ഥിരാ ബുദ്ധിര് ഭവിഷ്യതി
ശരിയാണ്, രാഘവാ, നീ മനസ്സിലാക്കുന്നു; കേൾക്കു, ഞാൻ എല്ലാം വിശദമായി പറയും, വിധി ഇല്ലെന്നുള്ള ഉറച്ച ബോധം നിനക്കുണ്ടാകാൻ.
യാ മഗ്നാ വാസനാ പൂര്വം ബഭൂവ കില ഭൂരിശഃ । സൈവേയം കര്മഭാവേന നൄണാം പരിണതിം ഗതാ
മനുഷ്യരുടെ മനസ്സിൽ മുമ്പ് ആഴമായി പതിഞ്ഞിരുന്ന ആ ആഗ്രഹം, ഇപ്പോൾ അവരുടെ പ്രവൃത്തികൾകൊണ്ടു ഫലത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ജന്തുര് യദ്വാസനോ നാമ തത്കര്മാ ഭവതി ക്ഷണാത് । അന്യകര്മാന്യഭാവശ് ചേത്യ് ഏതന് നൈവോപപദ്യതേ
ഏത് ജീവിയുടെയും പ്രവൃത്തികൾ അതിന്റെ സ്വഭാവാനുസൃതമായി ഉടൻ ഉണ്ടാകുന്നു; വേറൊരു പ്രവൃത്തി അല്ലെങ്കിൽ വേറൊരു സ്വഭാവം ഇല്ലെന്നത് സംഭവിക്കാറില്ല.
ഗ്രാമഗോ ഗ്രാമമ് ആപ്നോതി പത്തനാര്ഥീ ച പത്തനമ് । യോ യോ യദ്വാസനസ് തത് തത് സ സ പ്രയതതേ തഥാ
ഗ്രാമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഗ്രാമം നേടുന്നു; നഗരത്തിൽ എത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ നഗരം നേടുന്നു. ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം അനുസരിച്ച് ശ്രമിക്കുന്നു.
യദ് ഏവ തീവ്രസംവേഗാദ് ഇഹ കര്മ കൃതം പുരാ । തദ് ഏവ ദൈവശബ്ദേന പര്യായേണ ഹി കഥ്യതേ
ഇവിടെ മുമ്പ് ശക്തമായ ഉദ്ദേശത്തോടെ ചെയ്ത പ്രവൃത്തികൾ തന്നെയാണ്, പതിവുപോലെ, 'വിധി' എന്ന പേരിൽ വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഏവം ദൈവം സ്വകര്മാണി കര്മ പ്രൌഢാ സ്വവാസനാ । വാസനാ മനസോ നാന്യാ മനോ ഹി പുരുഷസ് സ്മൃതഃ
ഇങ്ങനെ, വിധി എന്നത് സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളാണ്; പ്രവൃത്തികൾ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പാക്വമായ രൂപമാണ്. ആഗ്രഹം മനസ്സിൽ നിന്ന് വേറെയല്ല, കാരണം മനസ്സാണ് മനുഷ്യൻ എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്.
യദ് ദൈവം താനി കര്മാണി കര്മ സാധോ മനോ ഹി തത് । മനോ ഹി പുരുഷസ് തസ്മാദ് ദൈവം നാസ്തീതി നിശ്ചയഃ
വിധി എന്ന് പറയുന്നത് ആ പ്രവൃത്തികളാണ്; പ്രവൃത്തി തന്നെയാണ് മനസ്സ്. മനസ്സാണ് മനുഷ്യൻ, അതിനാൽ വിധി എന്നത് അതിൽ നിന്ന് വേറെയില്ലെന്ന് ഉറപ്പാണ്.