കേശേന്ദ്രനീലവലയാ ഭ്രൂവിലാസതരങ്ഗിതാഃ । നിതമ്ബപുലിനസ്ഫീതാഃ കണ്ഠകമ്ബുവിഭൂഷിതാഃ
അവരുടെ മുടി നീലമണിക്കലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കനിവുള്ള ക眉കൾ കളിയോടെ തിരയുന്നു, അരം നദീതീരംപോലെ വിശാലം, കഴുത്തിൽ ശംഖംപോലുള്ള ആഭരണങ്ങൾ തിളങ്ങുന്നു.
ലലാടമണിപട്ടാഢ്യാ വിലാസഗ്രാഹസങ്കുലാഃ । കടാക്ഷലോലശഫരാ വര്ണകാഞ്ചനവാലുകാഃ
അവരുടെ നെറ്റിയിൽ രത്നപട്ടകൾ ചാര്ത്തിയിരിക്കുന്നു, കാമഭാവം നിറഞ്ഞ കണ്ണുനോട്ടങ്ങൾ അവിടെ നിറയുന്നു, ചാരുനോട്ടങ്ങൾ മീനുകൾ പോലെ ചഞ്ചലമാണ്, അവരുടെയൊക്കെയും നിറം പൊന്നുമണൽപോലും.
ഏവംവിലോലലഹരീഭീമാത് സംസാരസാഗരാത് । ഉത്തീര്യതേ ചേന് മഗ്നേന തത് പരം പൌരുഷം ഭവേത്
ഇങ്ങനെ അനിശ്ചിതമായ തിരകളുള്ള ഭയങ്കരമായ ഈ ജനനമരണസമുദ്രം മുങ്ങാതെ കടന്നുപോകാൻ കഴിയുന്നവൻ അതാണ് യഥാർത്ഥ ധൈര്യശാലി.
സത്യാം പ്രജ്ഞാമഹാനാവി വിവേകേ സതി നാവികേ । സംസാരസാഗരാദ് അസ്മാദ് യോ ന തീര്ണോ ധിഗ് അസ്തു തമ്
സത്യമായ ജ്ഞാനമെന്ന വലിയ नौകയും, വിവേകമെന്ന നാവികനും ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, ഈ ലോകസമുദ്രം കടക്കാതെ അവിടെയേയ്ക്ക് തന്നെ കുടുങ്ങി നിൽക്കുന്നവനെക്കാൾ ദയനീയൻ ആരുമില്ല.
അപാരാവാരമ് ആക്രമ്യ പ്രമേയീകൃത്യ സര്വതഃ । സംസാരാബ്ധിം ഗാഹതേ യസ് സ ഏവ പുരുഷസ് സ്മൃതഃ
ഈ അങ്ങേയറ്റം ഇല്ലാത്ത ലോകസമുദ്രം മുഴുവൻ മനസ്സിലാക്കി അതിലേക്ക് ധൈര്യത്തോടെ ചാടുന്നവനെയാണ് യഥാർത്ഥ പുരുഷൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
വിചാര്യാര്യൈസ് സഹാലോക്യ ധിയാ സംസാരസാഗരമ് । ഏതസ്മിംസ് തദനു ക്രീഡാ ശോഭതേ രാമ നാന്യഥാ
രാമാ, ജ്ഞാനികളും സന്മിത്രങ്ങളും കൂടെ ചേർന്ന് മനസ്സോടെ ഈ ലോകസമുദ്രം പരിശോധിച്ചശേഷം മാത്രമേ അതിൽ കളിയാടുന്നത് സുന്ദരമാവൂ; അല്ലാതെ മറ്റെന്തുമല്ല.
ഇഹ ഭവ്യോ ഭവാന് സാധോ വിചാരപരയാ ധിയാ । ത്വയാ യൂനൈവ യേനായം സംസാരഃ പ്രവിചാര്യതേ
ഇവിടെ, സദ്ഗുണമുള്ളവനേ, നീയാണു ഭാഗ്യവാൻ. കാരണം, അന്വേഷിക്കാൻ ആഗ്രഹമുള്ള മനസ്സോടെ, നീ ഇളയവയസ്സിൽ തന്നെ ഈ ലോകജീവിതം ആഴമായി പരിശോധിച്ചു.
ഭവാന് ഇവ വിചാര്യാദൌ സംസാരമ് അതികാന്തയാ । മത്യാ യോ ഗാഹതേ ലോകേ നേഹാസൌ പരിമജ്ജതി
നീ ആദ്യം ആലോചിച്ച്, ഈ ലോകമെന്ന ചക്രത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായി മുക്തനാകുന്നതുപോലെ, വിവേകത്തോടെ ഈ ലോകത്തിൽ കടക്കുന്നവൻ അതിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല.
പൂര്വം ധിയാ വിചാര്യൈതേ ഭോഗാ ഭോഗിഭയപ്രദാഃ । ഭോക്തവ്യാശ് ചരമം രാമ ഗരുഡേനേവ പന്നഗാഃ
രാമാ, ആദ്യം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചാൽ, ഈ അനുഭവങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവർക്കു ഭയമാണ് നൽകുന്നത്. എങ്കിലും, അവയെ അവസാനം അനുഭവിക്കേണ്ടതുണ്ട്, ഒരു ഗരുഡൻ പാമ്പുകളെ തിന്നുന്നതുപോലെ.
വിചാര്യ തത്ത്വമ് ആലോക്യ സേവ്യന്തേ യാ വിഭൂതയഃ । താ ഉദര്കോദയാ ജന്തോശ് ശേഷാ ദുഃഖായ കേവലമ്
സത്യത്തെ മനസ്സിലാക്കി പരിശോധിച്ച ശേഷം പിന്തുടരുന്ന സമ്പത്തുകൾ ജീവിക്ക് നല്ല ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു; ബാക്കി എല്ലാം ദു:ഖം മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ.
ബലം ബുദ്ധിശ് ച തേജശ് ച ദൃഷ്ടതത്ത്വസ്യ വര്ധതേ । സവസന്തസ്യ വൃക്ഷസ്യ സൌന്ദര്യാദ്യാ ഗുണാ ഇവ
സത്യത്തെ കണ്ടവനിൽ ശക്തിയും ബുദ്ധിയും പ്രഭയും വർധിക്കുന്നു, നല്ലതുപോലെ വളരുന്ന വൃക്ഷത്തിൽ സൗന്ദര്യവും മറ്റു ഗുണങ്ങളും വർദ്ധിക്കുന്നതുപോലെ.
ഘനരസായനപൂരണശീതയാ വിമലയാ സമയാ സതതം ധിയാ । ശിശിരരശ്മിര് ഇവാതിവിരാജതേ വിദിതവേദ്യസുഖം രഘുനന്ദന
രഘുനന്ദനേ, മനസ്സ് ശുദ്ധവും തണുപ്പും നിറഞ്ഞ ജ്ഞാനത്താൽ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണമായാൽ, അതു ചന്ദ്രന്റെ തണുത്ത കിരണങ്ങൾ പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; അറിവിന്റെ ആനന്ദം അതിൽ നിറയുന്നു.
സമാസേന മുനേ ഭൂയോ ദൃഷ്ടതത്ത്വചമത്കൃതിമ് । കഥയോദാരവൃത്താന്തേ കസ് തേ വചസി തൃപ്യതി
മഹർഷേ, സത്യസ്വരൂപം കണ്ടവന്റെ അത്ഭുതം വീണ്ടും ചുരുക്കത്തിൽ പറയൂ; നിങ്ങളുടെ ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആര്ക്ക് മതിപ്പുണ്ടാകുമെന്നു പറയാൻ കഴിയില്ലല്ലോ.
ജീവന്മുക്തസ്യ ബഹുധാ കഥിതം ലക്ഷണം മയാ । ഭൂയോ ഽപി ച മഹാബാഹോ കഥ്യമാനമ് ഇദം ശൃണു
ജീവനോടുകൂടി മോക്ഷം നേടിയവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പലവിധത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; എന്നാലും മഹാബാഹുവേ, ഇനി ഞാൻ പറയുന്നതും ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
സുഷുപ്തവദ് ഇദം നിത്യം പശ്യത്യ് അപഗതൈഷണഃ । അസദ്രൂപം ഇവാസക്തസ് സര്വത്രാഖിലമ് ആത്മവാന്
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ആഗ്രഹങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ആഴമുള്ള ഉറക്കം പോലെ, എല്ലാം കാണുന്നു; സകലവും അശാസ്വതമാണെന്നു മനസ്സിലാക്കി, എവിടെയും ആത്മാവിൽ സ്ഥിരനാണ്.
കൈവല്യമ് ഇവ സമ്പ്രാപ്തഃ പരിസുപ്തമനാ ഇവ । ഘൂര്ണമാന ഇവാനന്ദീ തിഷ്ഠത്യ് അധിഗതാത്മദൃക്
അവൻ ഒറ്റയാണെന്ന അനുഭവത്തിൽ നില്ക്കുന്നു, മനസ്സ് ആഴത്തിൽ ഉറങ്ങുന്നവനുപോലെയും, ആനന്ദത്തിൽ തുളുമ്പി അലഞ്ഞുനിൽക്കുന്നവനുപോലെയും, ആത്മാവിൽ ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ച് ശാന്തമായി നില്ക്കുന്നു.
ന ദത്തമ് അപ്യ് ഉപാദത്തേ ഗൃഹീതമ് അപി പാണിനാ । അന്തര്മുഖതയോദാത്തരൂപയാ സമയാ ധിയാ
അവനു കൊടുത്തതൊന്നും സ്വീകരിക്കാറില്ല, കൈകൊണ്ട് പിടിച്ചതും പിടിച്ചിടാറില്ല; ഉള്ളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ് ഉയർന്ന മനസ്സോടെ അവൻ നില്ക്കുന്നു.
യന്ത്രപുത്രകസഞ്ചാര ഇതീമം ജനതാക്രമമ് । അന്തസ്സംലീനയാ ദൃഷ്ട്യാ പശ്യന് ഹസതി ശാന്തധീഃ
ഈ ലോകത്തിലെ ആളുകൾ യന്ത്രം പോലെ നീങ്ങുന്നതു കാണുമ്പോൾ, ഉള്ളിൽ ലയിച്ച ദൃഷ്ടിയോടെ, ശാന്തമായ മനസ്സോടെ അവൻ പുഞ്ചിരിക്കുന്നു.
നാപേക്ഷതേ ഭവിഷ്യച് ച വര്തമാനേ ന തിഷ്ഠതി । ന സംസ്മരത്യ് അതീതം ച സര്വമ് ഏവ കരോതി ച
ഭാവിയിൽ ഒന്നും പ്രതീക്ഷിക്കാറില്ല, ഇപ്പോഴത്തെ സമയത്ത് പതിയാറില്ല, കഴിഞ്ഞതൊന്നും ഓർക്കാറില്ല, എന്നിരുന്നാലും എല്ലാം ചെയ്യുന്നു.
സുപ്തഃ പ്രബുദ്ധോ ഭവതി പ്രബുദ്ധോ ഽപി ച സുപ്തവത് । സര്വകര്മകരോ ഽപ്യ് അന്തര് ന കരോതീവ കിഞ്ചന
ഉറങ്ങുമ്പോൾ അവൻ ഉണരുന്നു; ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും അവൻ ഉറങ്ങുന്നവനുപോലെയാണ്. പുറത്തു എല്ലാം ചെയ്യുന്നതുപോലും, ഉള്ളിൽ ഒന്നും ചെയ്യാത്തവനായി അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
അന്തസ് സര്വപരിത്യാഗീ നിത്യമ് അന്തര് അനേഷണഃ । കുര്വന്ന് അപി ബഹിഃ കാര്യം സര്വമ് ഏവാവതിഷ്ഠതേ
അവന്റെ ഉള്ളിൽ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു, എപ്പോഴും ആഗ്രഹം ഇല്ലാതെയാണ്. പുറത്തു എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ചെയ്യുമ്പോഴും, അവയിൽ മുഴുവനായി അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
ബഹിഃ പ്രകൃതസര്വേഹോ യഥാപ്രാപ്തക്രിയോന്മുഖഃ । സ്വകര്മക്രമസമ്പ്രാപ്തദ്വന്ദ്വകാര്യാനുവൃത്തിമാന്
പുറത്ത് അവൻ സാധാരണ ജീവിതത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, നേരിട്ടു വരുന്ന കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ സന്നദ്ധനാണ്. തന്റെ കടമകളുടെയും അതിനൊപ്പം വരുന്ന ദ്വന്ദങ്ങളുടെയും ക്രമം അവൻ പിന്തുടരുന്നു.
സമഗ്രസുഖഭോഗാത്മാ സര്വാശാസ്വ് ഇവ സംസ്ഥിതഃ । കരോത്യ് അഖിലകര്മാണി ത്യക്തകര്തൃത്വവിഭ്രമഃ
അവൻ എല്ലാ സന്തോഷങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നവനായി, എല്ലാ പ്രതീക്ഷകളിലും ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ചെയ്യുന്നു, ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഭ്രമം വിട്ട്.
ഉദാസീനവദ് ആസീനഃ പ്രകൃതിക്രമകര്മസു । നാഭിവാഞ്ഛതി ന ദ്വേഷ്ടി ന ശോചതി ന ഹൃഷ്യതി
സ്വഭാവപ്രകാരം നടക്കുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ, അവൻ ഒരു നിരപേക്ഷനായി ഇരിക്കുന്നവനുപോലെ ഇരിക്കുന്നു; അവൻ ആഗ്രഹിക്കുകയുമില്ല, ദ്വേഷിക്കുകയുമില്ല, ദുഃഖിക്കുകയുമില്ല, സന്തോഷിക്കുകയുമില്ല.
അനുബന്ധപരോ ജന്താവ് അസംസക്തേന ചേതസാ । ഭക്തേ ഭക്തസമാചാരശ് ശഠേ ശഠ ഇവ സ്ഥിതഃ
ജീവികളുമായി ബന്ധം പുലർത്തുമ്പോൾ അവൻ മനസ്സിൽ ചേർത്ത് പിടിക്കാതെ ഇടപെടുന്നു; ഭക്തന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഭക്തനായി പെരുമാറുന്നു, കപടന്മാരുടെ ഇടയിൽ കപടനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ബാലോ ബാലേഷു വൃദ്ധേഷു വൃദ്ധോ വീരേഷു വീര്യവാന് । യുവാ യൌവനവൃത്തേഷു ദുഃഖിതേഷു തു ദുഃഖിതഃ
കുട്ടികളോടൊപ്പം കുട്ടിയാവുന്നു, വയോധികരോടൊപ്പം വയോധികനാവുന്നു, ധൈര്യശാലികളോടൊപ്പം ധൈര്യശാലിയാവുന്നു, യുവാക്കളോടൊപ്പം യുവാവാവുന്നു, ദുഃഖിതരോടൊപ്പം ദുഃഖിതനാവുന്നു.
പ്രവൃത്തവാക്പുണ്യകഥോ ദൈന്യാദ് അപഗതാശയഃ । ധീരധീര് ഉദിതാനന്ദഃ പേശലഃ പുണ്യകീര്തനഃ
അവൻ സത്കഥകൾ തുറന്നു സംസാരിക്കുന്നു, മനസ്സിൽ നിരാശയില്ല; ധൈര്യവും വിവേകവും ഉള്ളവൻ, സന്തോഷത്തോടെയും സൗമ്യതയോടെയും സത്കീർത്തനം ചെയ്യുന്നവനുമാണ്.
പ്രാജ്ഞഃ പ്രസന്നമധുരഃ പൂര്ണസ് സുപ്രതിഭോദയഃ । നിരസ്തഖേദദൌര്ഗത്യസ് സര്വസ്മിന് സ്നിഗ്ധബാന്ധവഃ
പ്രജ്ഞാവാനായവൻ സന്തോഷത്തോടും മധുരഭാഷയോടും കൂടി, പൂർണ്ണമായ മനസ്സും തെളിയുള്ള ബോധവുമുള്ളവനാണ്. അവനിൽ ക്ഷീണമോ ദാരിദ്ര്യമോ ഇല്ല; എല്ലാവരോടും സ്നേഹപൂർവ്വമായ ബന്ധം പുലർത്തുന്നു.
ഉദാരചരിതാകാരസ് സമസ് സൌഖ്യമഹോദധിഃ । സുസ്നിഗ്ധശ് ശീതലസ്പര്ശഃ പൂര്ണശ് ചന്ദ്ര ഇവോദിതഃ
ഉദാരമായ സ്വഭാവവും രൂപവും ഉള്ളവൻ, എല്ലാവരോടും സമഭാവം പുലർത്തുന്നു; ആനന്ദത്തിന്റെ സമുദ്രംപോലെയാണ്. അതീവ സ്നേഹപൂർവ്വവും തണുത്ത സ്പർശനവുമുള്ളവൻ, ഉദിച്ചിരിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പൂർണ്ണനാണ്.
ന തസ്യ സുകൃതേനാര്ഥോ ന ഭോഗൈര് ന ച കര്മഭിഃ । ന ദുഷ്കൃതൈര് ന ഭോഗാനാം സന്ത്യാഗേന ന ബന്ധുഭിഃ
അവനു നല്ല പ്രവൃത്തികളിലോ, ഭോഗങ്ങളിലോ, പ്രവർത്തികളിലോ യാതൊരു ലക്ഷ്യവും ഇല്ല. ദുഷ്പ്രവൃത്തികളിലോ, ഭോഗങ്ങളുടെ ഉപേക്ഷയിലോ, ബന്ധുക്കളിലോ അവനു ആശ്രയമില്ല.