യദ് ഉപഗതസ് സുഗതഃ പരം പ്രധാനം യദ് ഉപഗതോ ധ്രുവതാം നൃപശ് ച കശ്ചിത് । യദ് ഉപഗതാഃ പദമ് ഉത്തമം മഹാന്തഃ പ്രയതനകര്മതരോര് മഹാഫലം തത്
യുക്തിയുടെയും പരിശ്രമത്തിന്റെയും വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നുള്ള മഹാഫലമാണ് മഹാത്മാക്കൾ നേടിയ പരമാവസ്ഥയും, ചില രാജാക്കന്മാർ നേടിയ സ്ഥിരതയും, ഉത്തമർ നേടിയ ഉന്നതലക്ഷ്യവും.
ബ്രഹ്മണസ് സമുപായാന്തി ജഗന്തീമാനി രാഘവ । സ്ഥൈര്യം യാന്ത്യ് അവിവേകേന ശാമ്യന്ത്യ് അങ്ഗ വിവേകതഃ
രാഘവ, ഈ ലോകങ്ങൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. വിവേകമില്ലായ്മ കൊണ്ടാണ് അവയ്ക്ക് സ്ഥിരത ലഭിക്കുന്നത്. പ്രിയനായവാ, വിവേകമൂലം അവ ശമിക്കുന്നു.
ജഗജ്ജാലജലാവര്തവൃത്തയോ ബ്രഹ്മവാരിധൌ । സങ്ഖ്യാതും കേന ശക്യന്തേ ഭാസാം ച ത്രസരേണവഃ
ബ്രഹ്മസമുദ്രത്തിൽ ലോകങ്ങളുടെ വലയുടെ ചുഴികൾ എത്രയാണെന്ന് ആരാണ് എണ്ണാൻ കഴിയുക? പ്രകാശകിരണങ്ങളിലെ പൊടിക്കണങ്ങളെപ്പോലെയും ആരാണ് എണ്ണാൻ കഴിയുക?
അസമ്യക്പ്രേക്ഷണം വിദ്ധി കാരണം ജഗതസ് സ്ഥിതൌ । സംസാരശാന്താവ് ഏകാന്തകാരണം സമ്യഗീക്ഷണമ്
ലോകം നിലനിൽക്കാൻ കാരണമാകുന്നത് തെറ്റായ ദർശനമാണെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ഈ സംസാരത്തിന് അവസാനം വരാൻ ഏക കാരണമാകുന്നത് ശരിയായ ദർശനമാണ്.
അയം ഹി രാമ ദുഷ്പാരോ ഘോരസ് സംസാരസാഗരഃ । വിനാ യുക്തിപ്രയത്നാഭ്യാമ് അസ്മാന് നാമ ന തീര്യതേ
രാമ, ഈ സംസാരസമുദ്രം കടക്കാൻ വളരെ കഠിനവും ഭയാനകവുമാണ്. യുക്തിയും പരിശ്രമവും കൂടാതെ അതു കടക്കാൻ ഒരാള്ക്കും കഴിയില്ല.
അയം ഹി സാഗരഃ പൂര്ണോ മോഹാമ്ബുഭരപൂരിതഃ । അഗാധമരണാവര്തഃ കല്ലോലാകുലകോടരഃ
ഈ സമുദ്രം മുഴുവനും മായയുടെ വെള്ളം നിറഞ്ഞതും, മരണത്തിന്റെ ആഴമറിയാത്ത ചുഴലിക്കുളളതും, കനൽപോലെയുള്ള തിരകളാൽ അലയുന്നതുമായ ഒരു ഭയങ്കരമായ കടലാണ്.
പ്രഭ്രമത്പുണ്യദിണ്ഡീരോ ജ്വലന്നരകവാഡവഃ । തൃഷ്ണാവിലോലലഹരിര് മനോജലമതങ്ഗജഃ
ഇത് പുണ്യത്തിന്റെ മേളം മുഴങ്ങുന്നതും, നരകാഗ്നിയിൽ കത്തുന്നതും, തൃശ്യയുടെ ചലനത്തിൽ തിരകൾ അലയുന്നതും, മനസ്സിന്റെ കാട്ടാനപോലെയുള്ള ജലത്തിൽ കലങ്ങുന്നതുമാണ്.
ആലീനജീവിതസരിദ് ഭോഗരത്നസമുദ്ഗകഃ । ക്രുദ്ധരോഗോരഗാകീര്ണ ഇന്ദ്രിയഗ്രാഹഘര്ഘരഃ
ജീവിതത്തിന്റെ നദികൾ ഇതിൽ മുങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു, ആസ്വാദനത്തിന്റെ രത്നങ്ങൾ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കോപമുള്ള രോഗസർപ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്ന मगरങ്ങൾ ഇതിനെ കലക്കുന്നു.
പശ്യാസ്മിന് പ്രസൃതാ രാമ വീചയശ് ചാരുചഞ്ചലാഃ । ഇമാ മുഗ്ധാങ്ഗനാനാമ്ന്യശ് ശിഖരാകര്ഷണക്ഷമാഃ
രാമാ, ഇതിൽ നീ കാണുന്ന ഈ മനോഹരവും ചഞ്ചലവുമായ തിരകൾ, ഇവ മയമയമായ സ്ത്രീകളുടെ പേരുകളാണ്, പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ പോലും ആകർഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവ.
ഛദശ്രീപദ്മരാഗാഢ്യാ നേത്രനീലോത്പലാകുലാഃ । ദന്തമുക്താഫലാകീര്ണാസ് സ്മിതഫേനോപശോഭിതാഃ
അവരുടെ കവിളുകൾ പദ്മരാഗം പോലെ തിളങ്ങുന്നു, കണ്ണുകൾ നീലതാമരകളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, പല്ലുകൾ മുത്തുപോലും, ചിരിയുടെ നനവിൽ അവരുടെയൊക്കെയും മുഖം കൂടുതൽ മനോഹരമാകുന്നു.
കേശേന്ദ്രനീലവലയാ ഭ്രൂവിലാസതരങ്ഗിതാഃ । നിതമ്ബപുലിനസ്ഫീതാഃ കണ്ഠകമ്ബുവിഭൂഷിതാഃ
അവരുടെ മുടി നീലമണിക്കലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കനിവുള്ള ക眉കൾ കളിയോടെ തിരയുന്നു, അരം നദീതീരംപോലെ വിശാലം, കഴുത്തിൽ ശംഖംപോലുള്ള ആഭരണങ്ങൾ തിളങ്ങുന്നു.
ലലാടമണിപട്ടാഢ്യാ വിലാസഗ്രാഹസങ്കുലാഃ । കടാക്ഷലോലശഫരാ വര്ണകാഞ്ചനവാലുകാഃ
അവരുടെ നെറ്റിയിൽ രത്നപട്ടകൾ ചാര്ത്തിയിരിക്കുന്നു, കാമഭാവം നിറഞ്ഞ കണ്ണുനോട്ടങ്ങൾ അവിടെ നിറയുന്നു, ചാരുനോട്ടങ്ങൾ മീനുകൾ പോലെ ചഞ്ചലമാണ്, അവരുടെയൊക്കെയും നിറം പൊന്നുമണൽപോലും.
ഏവംവിലോലലഹരീഭീമാത് സംസാരസാഗരാത് । ഉത്തീര്യതേ ചേന് മഗ്നേന തത് പരം പൌരുഷം ഭവേത്
ഇങ്ങനെ അനിശ്ചിതമായ തിരകളുള്ള ഭയങ്കരമായ ഈ ജനനമരണസമുദ്രം മുങ്ങാതെ കടന്നുപോകാൻ കഴിയുന്നവൻ അതാണ് യഥാർത്ഥ ധൈര്യശാലി.
സത്യാം പ്രജ്ഞാമഹാനാവി വിവേകേ സതി നാവികേ । സംസാരസാഗരാദ് അസ്മാദ് യോ ന തീര്ണോ ധിഗ് അസ്തു തമ്
സത്യമായ ജ്ഞാനമെന്ന വലിയ नौകയും, വിവേകമെന്ന നാവികനും ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, ഈ ലോകസമുദ്രം കടക്കാതെ അവിടെയേയ്ക്ക് തന്നെ കുടുങ്ങി നിൽക്കുന്നവനെക്കാൾ ദയനീയൻ ആരുമില്ല.
അപാരാവാരമ് ആക്രമ്യ പ്രമേയീകൃത്യ സര്വതഃ । സംസാരാബ്ധിം ഗാഹതേ യസ് സ ഏവ പുരുഷസ് സ്മൃതഃ
ഈ അങ്ങേയറ്റം ഇല്ലാത്ത ലോകസമുദ്രം മുഴുവൻ മനസ്സിലാക്കി അതിലേക്ക് ധൈര്യത്തോടെ ചാടുന്നവനെയാണ് യഥാർത്ഥ പുരുഷൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
വിചാര്യാര്യൈസ് സഹാലോക്യ ധിയാ സംസാരസാഗരമ് । ഏതസ്മിംസ് തദനു ക്രീഡാ ശോഭതേ രാമ നാന്യഥാ
രാമാ, ജ്ഞാനികളും സന്മിത്രങ്ങളും കൂടെ ചേർന്ന് മനസ്സോടെ ഈ ലോകസമുദ്രം പരിശോധിച്ചശേഷം മാത്രമേ അതിൽ കളിയാടുന്നത് സുന്ദരമാവൂ; അല്ലാതെ മറ്റെന്തുമല്ല.
ഇഹ ഭവ്യോ ഭവാന് സാധോ വിചാരപരയാ ധിയാ । ത്വയാ യൂനൈവ യേനായം സംസാരഃ പ്രവിചാര്യതേ
ഇവിടെ, സദ്ഗുണമുള്ളവനേ, നീയാണു ഭാഗ്യവാൻ. കാരണം, അന്വേഷിക്കാൻ ആഗ്രഹമുള്ള മനസ്സോടെ, നീ ഇളയവയസ്സിൽ തന്നെ ഈ ലോകജീവിതം ആഴമായി പരിശോധിച്ചു.
ഭവാന് ഇവ വിചാര്യാദൌ സംസാരമ് അതികാന്തയാ । മത്യാ യോ ഗാഹതേ ലോകേ നേഹാസൌ പരിമജ്ജതി
നീ ആദ്യം ആലോചിച്ച്, ഈ ലോകമെന്ന ചക്രത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായി മുക്തനാകുന്നതുപോലെ, വിവേകത്തോടെ ഈ ലോകത്തിൽ കടക്കുന്നവൻ അതിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല.
പൂര്വം ധിയാ വിചാര്യൈതേ ഭോഗാ ഭോഗിഭയപ്രദാഃ । ഭോക്തവ്യാശ് ചരമം രാമ ഗരുഡേനേവ പന്നഗാഃ
രാമാ, ആദ്യം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചാൽ, ഈ അനുഭവങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവർക്കു ഭയമാണ് നൽകുന്നത്. എങ്കിലും, അവയെ അവസാനം അനുഭവിക്കേണ്ടതുണ്ട്, ഒരു ഗരുഡൻ പാമ്പുകളെ തിന്നുന്നതുപോലെ.
വിചാര്യ തത്ത്വമ് ആലോക്യ സേവ്യന്തേ യാ വിഭൂതയഃ । താ ഉദര്കോദയാ ജന്തോശ് ശേഷാ ദുഃഖായ കേവലമ്
സത്യത്തെ മനസ്സിലാക്കി പരിശോധിച്ച ശേഷം പിന്തുടരുന്ന സമ്പത്തുകൾ ജീവിക്ക് നല്ല ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു; ബാക്കി എല്ലാം ദു:ഖം മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ.
ബലം ബുദ്ധിശ് ച തേജശ് ച ദൃഷ്ടതത്ത്വസ്യ വര്ധതേ । സവസന്തസ്യ വൃക്ഷസ്യ സൌന്ദര്യാദ്യാ ഗുണാ ഇവ
സത്യത്തെ കണ്ടവനിൽ ശക്തിയും ബുദ്ധിയും പ്രഭയും വർധിക്കുന്നു, നല്ലതുപോലെ വളരുന്ന വൃക്ഷത്തിൽ സൗന്ദര്യവും മറ്റു ഗുണങ്ങളും വർദ്ധിക്കുന്നതുപോലെ.
ഘനരസായനപൂരണശീതയാ വിമലയാ സമയാ സതതം ധിയാ । ശിശിരരശ്മിര് ഇവാതിവിരാജതേ വിദിതവേദ്യസുഖം രഘുനന്ദന
രഘുനന്ദനേ, മനസ്സ് ശുദ്ധവും തണുപ്പും നിറഞ്ഞ ജ്ഞാനത്താൽ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണമായാൽ, അതു ചന്ദ്രന്റെ തണുത്ത കിരണങ്ങൾ പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; അറിവിന്റെ ആനന്ദം അതിൽ നിറയുന്നു.
സമാസേന മുനേ ഭൂയോ ദൃഷ്ടതത്ത്വചമത്കൃതിമ് । കഥയോദാരവൃത്താന്തേ കസ് തേ വചസി തൃപ്യതി
മഹർഷേ, സത്യസ്വരൂപം കണ്ടവന്റെ അത്ഭുതം വീണ്ടും ചുരുക്കത്തിൽ പറയൂ; നിങ്ങളുടെ ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആര്ക്ക് മതിപ്പുണ്ടാകുമെന്നു പറയാൻ കഴിയില്ലല്ലോ.
ജീവന്മുക്തസ്യ ബഹുധാ കഥിതം ലക്ഷണം മയാ । ഭൂയോ ഽപി ച മഹാബാഹോ കഥ്യമാനമ് ഇദം ശൃണു
ജീവനോടുകൂടി മോക്ഷം നേടിയവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പലവിധത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; എന്നാലും മഹാബാഹുവേ, ഇനി ഞാൻ പറയുന്നതും ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
സുഷുപ്തവദ് ഇദം നിത്യം പശ്യത്യ് അപഗതൈഷണഃ । അസദ്രൂപം ഇവാസക്തസ് സര്വത്രാഖിലമ് ആത്മവാന്
അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ആഗ്രഹങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ആഴമുള്ള ഉറക്കം പോലെ, എല്ലാം കാണുന്നു; സകലവും അശാസ്വതമാണെന്നു മനസ്സിലാക്കി, എവിടെയും ആത്മാവിൽ സ്ഥിരനാണ്.
കൈവല്യമ് ഇവ സമ്പ്രാപ്തഃ പരിസുപ്തമനാ ഇവ । ഘൂര്ണമാന ഇവാനന്ദീ തിഷ്ഠത്യ് അധിഗതാത്മദൃക്
അവൻ ഒറ്റയാണെന്ന അനുഭവത്തിൽ നില്ക്കുന്നു, മനസ്സ് ആഴത്തിൽ ഉറങ്ങുന്നവനുപോലെയും, ആനന്ദത്തിൽ തുളുമ്പി അലഞ്ഞുനിൽക്കുന്നവനുപോലെയും, ആത്മാവിൽ ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ച് ശാന്തമായി നില്ക്കുന്നു.
ന ദത്തമ് അപ്യ് ഉപാദത്തേ ഗൃഹീതമ് അപി പാണിനാ । അന്തര്മുഖതയോദാത്തരൂപയാ സമയാ ധിയാ
അവനു കൊടുത്തതൊന്നും സ്വീകരിക്കാറില്ല, കൈകൊണ്ട് പിടിച്ചതും പിടിച്ചിടാറില്ല; ഉള്ളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ് ഉയർന്ന മനസ്സോടെ അവൻ നില്ക്കുന്നു.
യന്ത്രപുത്രകസഞ്ചാര ഇതീമം ജനതാക്രമമ് । അന്തസ്സംലീനയാ ദൃഷ്ട്യാ പശ്യന് ഹസതി ശാന്തധീഃ
ഈ ലോകത്തിലെ ആളുകൾ യന്ത്രം പോലെ നീങ്ങുന്നതു കാണുമ്പോൾ, ഉള്ളിൽ ലയിച്ച ദൃഷ്ടിയോടെ, ശാന്തമായ മനസ്സോടെ അവൻ പുഞ്ചിരിക്കുന്നു.
നാപേക്ഷതേ ഭവിഷ്യച് ച വര്തമാനേ ന തിഷ്ഠതി । ന സംസ്മരത്യ് അതീതം ച സര്വമ് ഏവ കരോതി ച
ഭാവിയിൽ ഒന്നും പ്രതീക്ഷിക്കാറില്ല, ഇപ്പോഴത്തെ സമയത്ത് പതിയാറില്ല, കഴിഞ്ഞതൊന്നും ഓർക്കാറില്ല, എന്നിരുന്നാലും എല്ലാം ചെയ്യുന്നു.
സുപ്തഃ പ്രബുദ്ധോ ഭവതി പ്രബുദ്ധോ ഽപി ച സുപ്തവത് । സര്വകര്മകരോ ഽപ്യ് അന്തര് ന കരോതീവ കിഞ്ചന
ഉറങ്ങുമ്പോൾ അവൻ ഉണരുന്നു; ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും അവൻ ഉറങ്ങുന്നവനുപോലെയാണ്. പുറത്തു എല്ലാം ചെയ്യുന്നതുപോലും, ഉള്ളിൽ ഒന്നും ചെയ്യാത്തവനായി അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.