പരമം ബോധമ് ആസാദ്യ കേചിത് കാനനമ് ആഗതാഃ । യഥാ ഭൃഗുഭരദ്വാജവിശ്വാമിത്രസഹാദയഃ
ചിലര് പരമജ്ഞാനം നേടിയ ശേഷം, ഭൃഗു, ഭരദ്വാജ, വിശ്വാമിത്രന്, ഇവരെയുംപോലെ, കാടിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
കേചിത് രാജ്യേഷു തിഷ്ഠന്തി ച്ഛത്ത്രചാമരമാലിതാഃ । യഥാ ജനകശര്യാതിമാന്ധാതൃമഗധാദയഃ
ചിലര് ജനകന്, ശര്യാതി, മന്ധാത, മഗധരാജാക്കന്മാര് എന്നിവരെപ്പോലെ, രാജ്യങ്ങളില് കുടയും വിചാരണയും അണിഞ്ഞ് വസിക്കുന്നു.
കേചിദ് വ്യോമനി തിഷ്ഠന്തി ധിഷ്ണ്യചക്രാന്തരസ്ഥിതാഃ । യഥാ ബൃഹസ്പത്യുശനശ്ചന്ദ്രസൂര്യമുനീശ്വരാഃ
ചിലര് ബൃഹസ്പതി, ഉശനസ്, ചന്ദ്രന്, സൂര്യന്, മഹാമുനികള് ഇവരെപ്പോലെ, ആകാശത്തിലെ ഗ്രഹമണ്ഡലങ്ങള്ക്കിടയില് വസിക്കുന്നു.
കേചിത് സുരപദം യാതാ വിമാനാവലിമ് ആസ്ഥിതാഃ । യഥാഗ്നിവായുവരുണയമതുമ്ബുരുനാരദാഃ
ചിലർ ദേവലോകം പ്രാപിച്ച്, ആകാശവിമാനങ്ങളിൽ നിരയായി വസിക്കുന്നു. അഗ്നി, വായു, വരുണൻ, യമൻ, തുംബുരു, നാരദൻ എന്നിവരെപ്പോലെ.
കേചിത് പാതാലകുഹരേ ജീവന്മുക്താ വ്യവസ്ഥിതാഃ । യഥാ ബഡിസുഹോത്രാന്ധപ്രഹ്ലാദഹ്ലാദപൂര്വകാഃ
ചില ജീവന്മുക്തർ പാതാളത്തിലെ ഗുഹകളിൽ പാർക്കുന്നു. ബഡി, സുഹോത്രൻ, അന്ധൻ, പ്രഹ്ലാദൻ, ഹ്ലാദൻ, പൂർവകൻ എന്നിവരെപ്പോലെ.
തിര്യഗ്യോനിഷ്വ് അപി സദാ വര്തന്തേ കൃതബുദ്ധയഃ । ദേവയോനിഷ്വ് അപി പ്രാജ്ഞ വര്തന്തേ മൂര്ഖബുദ്ധയഃ
ബുദ്ധി ഉണർന്നവർക്ക് മൃഗയോനികളിൽ പോലും സദാ നിലനിൽക്കാം; അതുപോലെ, ദേവയോനികളിൽ പോലും അജ്ഞന്മാർ ഉണ്ടാകും.
സര്വം സര്വേണ സര്വത്ര സര്വഥാ സര്വദൈവ ഹി । സമ്ഭവത്യ് ഏവ സര്വാത്മന്യ് ആത്മനാത്മസ്വരൂപിണി
എല്ലാം എല്ലായിടത്തും എല്ലാ രീതിയിലും എല്ലായ്പ്പോഴും, ആത്മാവിന്റെ സത്യസ്വരൂപമായ സർവാത്മാവിൽ തന്നെയാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.
വിധേര് വിചിത്രാ നിയതിര് അനന്താരമ്ഭമന്ഥരാ । സന്നിവേശാംശവൈചിത്ര്യാത് സര്വം സര്വത്ര ദൃശ്യതേ
വിധിയുടെ അത്ഭുതകരമായ ക്രമം, ആരംഭത്തിൽ മന്ദഗതിയുള്ളതും അനന്തമായതുമായത്, വ്യത്യസ്തമായ ക്രമീകരണങ്ങൾ കൊണ്ടു എല്ലായിടത്തും എല്ലാറ്റിലും കാണപ്പെടുന്നു.
വിധിര് ദൈവം വിഭുര് ധാതാ സര്വേശശ് ശിവ ഈശ്വരഃ । ഇതി നാമഭിര് ആത്മാന്തഃ പ്രത്യക്ചേതന ഉച്യതേ
വിധി, ദൈവം, സർവവ്യാപി, സ്രഷ്ടാവ്, സർവ്വേശ്വരൻ, ശിവൻ, ഈശ്വരൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള പേരുകളിൽ ഉള്ളിൽ പ്രബുദ്ധമായ ആത്മാവിനെയാണ് പറയുന്നത്.
അസ്ത്യ് അവസ്തുനി വസ്ത്വ് അന്തഃ കാഞ്ചനം സികതാസ്വ് ഇവ । അസ്തി വസ്തുന്യ് അവസ്ത്വ് അന്തര് മലം ഹേമകണേഷ്വ് ഇവ
അസത്യത്തിൽ സത്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം ഉണ്ട്, മണലിൽ പൊന്നുപോലെ; സത്യത്തിൽ അസത്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം ഉണ്ട്, പൊന്നിൽ മലിനതപോലെ.
അയുക്തേ യുക്തതാ യുക്ത്യാ പ്രേക്ഷ്യമാണാ പ്രദൃശ്യതേ । പാപസ്യ ഹി ഭയാല് ലോകോ ധര്മേ രാമ പ്രവര്തതേ
അയുക്തമായതിൽ പോലും യുക്തി ഉപയോഗിച്ച് യുക്തത കാണാം; പാപത്തിന്റെ ഭയത്താൽ, രാമാ, ജനങ്ങൾ ധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു.
അസത്യേ സത്യതാ സാധോ ശാശ്വതീ പരിലക്ഷ്യതേ । ശൂന്യേന ധ്യാനയോഗേന ശാശ്വതം പദമ് ആപ്യതേ
സദ്ഗുണശാലിയായവനേ, അസത്യമെന്നതിൽ ശാശ്വതമായ സത്യം കാണാം; ശൂന്യതയിൽ ലയിച്ച ധ്യാനയോഗം വഴി ശാശ്വതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്താം.
യന് നാസ്തി തദ് ഉദേത്യ് ആശു ദേശകാലവിലാസതഃ । ശശകാശ് ശൃങ്ഗവന്തോ ഹി ദൃശ്യന്തേ ശമ്ബരസ്ഥിതൌ
യാതൊന്നും ഇല്ലെന്നു തോന്നുന്നതും ദേശകാലത്തിന്റെ കളിയാൽ ഉടനടി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; മരുഭൂമിയിലെ മായയിൽ കൊമ്പുള്ള മുയലുകളെ കാണുന്നതുപോലെ.
യേ വജ്രസാരാസ് സുദൃഢാ ദൃശ്യന്തേ തേ ക്ഷയം ഗതാഃ । കല്പസ്യാന്തേ യഥേന്ദ്വര്കധരാബ്ധിവിബുധാദ്രയഃ
വജ്രംപോല ദൃഢമായവയും ഉറച്ചവയും പോലും നശിക്കുന്നതിനെ കാണാം; ഒരു കാലഘട്ടം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഭൂമിയും സമുദ്രവും ദേവന്മാരും പർവതങ്ങളും നശിക്കുന്നതുപോലെ.
ഇതി പശ്യന് മഹാബാഹോ ഭാവാഭാവഭവക്രമമ് । ഹര്ഷാമര്ഷവിഷാദേഹാസ് സന്ത്യജ്യ സമതാം വ്രജ
മഹാബാഹുവേ, ഭാവം, അഭാവം, ഭവനം എന്നിങ്ങനെ എല്ലാം മാറുന്ന ക്രമം നീ കാണുമ്പോൾ, സന്തോഷവും കോപവും ദു:ഖവും ഉപേക്ഷിച്ച് സമത്വം കൈവരിക്കണം.
അസത് സദ് അവഭാതീഹ സദ് അസച് ചാപി ദൃശ്യതേ । ആസ്ഥാനാസ്ഥേ പരിത്യജ്യ തേനാശു സമതാം വ്രജ
ഇവിടെ അസത്യം സത്യമെന്നു തോന്നുന്നു, സത്യം അസത്യമായിട്ടും കാണപ്പെടുന്നു. ആകയാൽ, ആഗ്രഹവും ദ്വേഷവും വിട്ട്, ഉടൻ സമതയെ നേടുക.
മുക്തൌ രാഘവ ലോകേ ഽസ്മിന് ന പ്രാപ്തിസ് സമ്ഭവത്യ് അലമ് । അപ്രവൃത്ത്യാ വിവേകസ്യ മഗ്നാ ഹി ജനകോടയഃ
രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് വിവേകമില്ലാതെ മോക്ഷം നേടാൻ കഴിയില്ല; കാരണം, വിവേകമില്ലായ്മ മൂലം അനേകം ആളുകൾ വഴിതെറ്റിപ്പോകുന്നു.
മുക്തൌ രാഘവ ലോകേ ഽസ്മിന് പ്രാപ്തിര് അസ്തി സദൈവ ഹി । പ്രവൃത്ത്യാ ഹി വിവേകസ്യ മുക്താശ് ച ജനകോടയഃ
രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് വിവേകമുള്ളവർക്കു എപ്പോഴും മോക്ഷം ലഭ്യമാണ്; വിവേകത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അനേകം ആളുകൾ മോചിതരാകുന്നു.
പ്രവിവേകാവിവേകാഭ്യാം സുലഭാലഭ്യതാം ഗതാ । മുക്തിര് മനഃക്ഷയപ്രാപ്ത്യാ വിവേകം തേന ദീപയ
വിവേകമോ വിവേകമില്ലായ്മയോ അനുസരിച്ച് മോക്ഷം എളുപ്പമോ കഠിനമോ ആകുന്നു. അതിനാൽ, മനസ്സിന്റെ ലയത്തിലൂടെ വിവേകം ഉണർത്തുക.
ആത്മാവലോകനേ യത്നഃ കര്തവ്യോ ഭൂതിമ് ഇച്ഛതാ । സര്വദുഃഖശിരശ്ഛേദ ആത്മാലോകേന ജായതേ
ആത്മാവിനെ അന്വേഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശ്രമിക്കണം, കാരണം ആത്മാവിന്റെ പ്രകാശത്തിലൂടെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളുടെയും മൂലക്കൊമ്പ് മുറിക്കപ്പെടുന്നു.
നീരാഗാ നിരുപാസങ്ഗാ ജീവന്മുക്താ മഹാധിയഃ । സമ്ഭവന്തീഹ ബഹവസ് സുഹോത്രജനകാ ഇവ
കാമവും ആസക്തിയും ഇല്ലാതെയും ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം നേടിയ മഹാന്മാർ ഈ ലോകത്ത് അനേകമുള്ളവരാണ്, സുഹോത്രനും ജനകനും പോലെ.
തസ്മാത് ത്വമ് അപി വൈ രാമ വിവേകോദിതധീരധീഃ । ജീവന്മുക്തോ വിഹര ഭോസ് സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ
അതിനാൽ നീയും രാമാ, വിവേകബുദ്ധിയോടെ, മണ്ണും കല്ലും പൊന്നും ഒരുപോലെ കാണുന്നവനായി ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം നേടിയവനായി സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കണം.
ദ്വിവിധാ മുക്തതാ ലോകേ വിദ്യതേ ദേഹധാരിണാമ് । സദേഹൈകാ വിദേഹാന്യാ വിഭാഗോ ഽയം തയോശ് ശൃണു
ഈ ലോകത്ത് ശരീരമുള്ളവർക്കു രണ്ടു വിധത്തിലുള്ള മോക്ഷം ഉണ്ട്: ശരീരത്തോടെ ഉള്ളതും ശരീരമില്ലാതെ ഉള്ളതും. ഈ രണ്ടിന്റെയും വ്യത്യാസം ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കു.
അസംസങ്ഗാത് പദാര്ഥാനാം മനശ്ശാന്തിര് ഹി മുക്തതാ । സത്യ് അസത്യ് അപി ദേഹേ സാ സമ്ഭവത്യ് അനഘാകൃതേ
വിഷയങ്ങളോട് ആസ്വാദനമില്ലാതിരിക്കുക വഴി മനസ്സിന് സമാധാനം ലഭിക്കുന്നു; അതാണ് മോക്ഷം. ശരീരം സത്യമാണോ അസത്യമാണോ എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചല്ല, പാപരഹിതനായവന് ഈ സമാധാനം സാധ്യമാണ്.
സ്നേഹസങ്ക്ഷയമ് ഏവാങ്ഗ വിദുഃ കൈവല്യമ് ഉത്തമാഃ । തത് സമ്ഭവതി ദേഹസ്യ ഭാവേ ചാഭാവ ഏവ ച
പ്രിയനായവനേ, സ്നേഹത്തിന്റെ അന്ത്യമാണ് യഥാർത്ഥ ഏകാന്തതയെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു. ശരീരം ഉണ്ടാകുമ്പോഴും ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും അതു സംഭവിക്കും.
യോ ജീവതി ഗതസ്നേഹം സ ജീവന്മുക്ത ഉച്യതേ । സസ്നേഹജീവിതോ ബദ്ധോ മുക്ത ഏവ തൃതീയകഃ
ആസ്വാദനമില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നവനെയാണ് ജീവിച്ചിരിക്കേ മോക്ഷം ലഭിച്ചവൻ എന്നു പറയുന്നത്. ആസ്വാദനത്തോടെ ജീവിക്കുന്നവൻ ബന്ധനത്തിലാണ്; മൂന്നാമൻ യഥാർത്ഥ മോക്ഷിയാകുന്നു.
യത്നോ യത്നേന കര്തവ്യോ മോക്ഷാര്ഥം യുക്തിപൂര്വകമ് । യത്നയുക്തിവിഹീനസ്യ ഗോഷ്പദം ദുസ്തരം ഭവേത്
മോക്ഷം നേടാൻ പരിശ്രമവും വിവേകവും കൊണ്ട് ശ്രമിക്കണം. പരിശ്രമവും വിവേകവും ഇല്ലാത്തവനു പശുവിന്റെ കാൽവെള്ളം പോലും കടക്കാൻ കഴിയില്ല.
ന ത്വ് അനധ്യവസായസ്യ ദുഃഖായ വിപുലാത്മനേ । ആത്മാ പരവശഃ കാര്യോ മോഹമ് ആശ്രിത്യ കേവലമ്
ദൃഢനിശ്ചയം ഇല്ലാത്തവനും, മനസ്സിൽ വലിയ ആശങ്കയുള്ളവനും, ആത്മാവ് മറ്റുള്ളവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ ആകുന്നു; അങ്ങനെ, അവൻ മുഴുവനായും മായയിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
സുമഹദ് ധൈര്യമ് ആലമ്ബ്യ മനസാ വ്യവസായിനാ । വിചാരയാത്മനാത്മാനമ് ആത്മനശ് ചിരസിദ്ധയേ
വലിയ ധൈര്യം ആശ്രയിച്ച്, ഉറച്ച മനസ്സോടെ, ആത്മാവിനെ തന്നെയായി ആലോചിച്ചാൽ, ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന പരിപൂർണത ലഭിക്കും.
വിതതാധ്യവസായസ്യ ജഗദ് ഭവതി ഗോഷ്പദമ് । വിഹതാധ്യവസായസ്യ ഗോഷ്പദം വൈ ജഗദ് ഭവേത്
വിപുലമായ ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവന് ഈ ലോകം ഒരു പശുവിന്റെ കുരുവയിലുപോലെയാണ്; ദൃഢനിശ്ചയം ഇല്ലാത്തവന് ഈ ലോകം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു കുരുവയിലുപോലെയാണ്.