ജരാമരണയുദ്ധാദിദ്വന്ദ്വപഞ്ജരലീലയാ । ചരതീഹ ചിരം കാലം മുക്തോ ഽപി ഭഗവാന് ഹരിഃ
വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണവും യുദ്ധം മുതലായ ഇരട്ടത്വങ്ങളുടെ പഞ്ചരത്തിൽ കളിച്ചുകൊണ്ട്, ഭഗവാൻ ഹരി മോചിതനാകുമ്പോഴും ഇവിടെ ദീർഘകാലം സഞ്ചരിക്കുന്നു.
മുക്തേനാപി ത്രിനേത്രേണ സൌന്ദര്യതരുമഞ്ജരീ । ദേഹാര്ധേ ധാര്യതേ ഗൌരീ കാമുകേനേവ കാമുകീ
മുക്തനായിരുന്നാലും, ഗൗരി സൗന്ദര്യവൃക്ഷത്തിലെ പൂവുപോലെ, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ പാതിയിൽ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ പ്രിയനു ചേർത്തുപിടിക്കുന്നതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
മുക്തയാപി ഗലേ ബദ്ധോ ഗൌര്യാ ഗൌരസ് ത്രിലോചനഃ । സുശുദ്ധ ഇവ മുക്താനാം ഗണശ് ശശികലാമലഃ
മുക്തയായിരുന്നിട്ടും, ഗൗരി തന്റെ കഴുത്തിൽ വെളുത്ത ഗൗരവുമായ മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനെ മുത്തുമാലപോലെ ചുറ്റിപ്പിടിക്കുന്നു, അകമലിന്യമില്ലാത്ത ചന്ദ്രക്കലയെ ശുദ്ധമായ മുത്തുമാല ചുറ്റുന്നതുപോലെ.
ഗുഹോ ഗഹനധീര് വീരസ് താരകാദിരണക്രമമ് । മുക്തോ ഽപി കൃതവാന് സര്വജ്ഞാനരത്നൈകസാഗരഃ
ഗുഹൻ, ആഴമുള്ള മനസ്സും ധൈര്യവും ഉള്ളവൻ, മുക്തനായിരുന്നിട്ടും, സർവ്വജ്ഞാനരത്നങ്ങളുടെ ഏകസമുദ്രനായവൻ, താരകാദികളെ സംഹരിച്ചതാണ്.
ഭൃങ്ഗീശോ രക്തമാംസം സ്വം സ്വമാത്രേ പ്രവിതീര്ണവാന് । മുക്തയൈവ ധിയാ രാമ ധീരയാ ധ്യാനധൌതയാ
ഭൃംഗി തന്റെ സ്വന്തം രക്തവും മാംസവും അമ്മയ്ക്ക് അർപ്പിച്ചു, രാമാ, ധ്യാനശുദ്ധമായ ധൈര്യത്തോടെ, മുക്തിയുടെ മനസ്സോടെ.
മുനിര് മുക്തസ്വഭാവോ ഽപി ജഗജ്ജങ്ഗലഖണ്ഡകമ് । നാരദോ വിജഹാരേമം ലീലയാ കാര്യശീലയാ
മുക്തസ്വഭാവനായ മഹർഷി നാരദൻ ഈ ലോകം, ജീവികളുടെ കാട്ട് പോലെ ഉള്ള ഈ ഭവസാഗരം, കളിയായി, ഉദ്ദേശമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, വിട്ടുപോയില്ല.
ജീവന്മുക്തമനാ മാനീ വിശ്വാമിത്രസ് സ്വയം പ്രഭുഃ । വേദോക്താം മഖനിര്മാണക്രിയാം സമധിതിഷ്ഠതി
സ്വയം നിയന്ത്രണമുള്ള, മനസ്സിൽ ജീവന്മുക്തനായ വിശ്വാമിത്രൻ, വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന യാഗകർമ്മങ്ങൾ സ്വയം നിർവഹിച്ചു.
ധാരയത്യ് അവനിം ശേഷഃ കരോത്യ് അര്കോ ദിനാവലീമ് । യമോ യമത്വം കുരുതേ ജീവന്മുക്തതയൈവ ഹി
ശേഷൻ ഭൂമിയെ താങ്ങുന്നു, സൂര്യൻ ദിവസങ്ങൾ വര succession ഉണ്ടാക്കുന്നു, യമൻ മരണത്തിന്റെ ജോലി ചെയ്യുന്നു—ഇവരും ജീവന്മുക്തരായി തന്നെയാണ് ഈ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്.
അന്യേ ഽപ്യ് അസ്മിംസ് ത്രിഭുവനേ യക്ഷാമരനരാസുരാഃ । ശതശോ മുക്തതാം യാതാസ് സന്തസ് തിഷ്ഠന്തി സംസൃതൌ
ഈ ത്രിലോകത്തും, യക്ഷന്മാർ, ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, അസുരന്മാർ തുടങ്ങിയവർ നൂറുകണക്കിനാളും മോക്ഷം നേടിയിട്ടും, സഞ്ചാരത്തിൽ തന്നെ തുടരുന്നു.
സംസ്ഥിതാ വ്യവഹാരേഷു വിവിധാചാരധാരിഷു । അന്തരാശീതലാഃ കേചിത് കേചിന് മൂഢാശ് ശിലാസമാഃ
ചിലര് വിവിധ ആചാരങ്ങള് പാലിച്ച് ലോകകാര്യങ്ങളില് മുഴുകി ജീവിക്കുന്നു. അവരില് ചിലര് ഉള്ളില് തണുത്ത മനസ്സോടെ അകലം പാലിക്കുന്നു, മറ്റുചിലര് മണ്ടന്മാരായി, കല്ലുപോലെ അചഞ്ചലരായി ഇരിക്കുന്നു.
പരമം ബോധമ് ആസാദ്യ കേചിത് കാനനമ് ആഗതാഃ । യഥാ ഭൃഗുഭരദ്വാജവിശ്വാമിത്രസഹാദയഃ
ചിലര് പരമജ്ഞാനം നേടിയ ശേഷം, ഭൃഗു, ഭരദ്വാജ, വിശ്വാമിത്രന്, ഇവരെയുംപോലെ, കാടിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
കേചിത് രാജ്യേഷു തിഷ്ഠന്തി ച്ഛത്ത്രചാമരമാലിതാഃ । യഥാ ജനകശര്യാതിമാന്ധാതൃമഗധാദയഃ
ചിലര് ജനകന്, ശര്യാതി, മന്ധാത, മഗധരാജാക്കന്മാര് എന്നിവരെപ്പോലെ, രാജ്യങ്ങളില് കുടയും വിചാരണയും അണിഞ്ഞ് വസിക്കുന്നു.
കേചിദ് വ്യോമനി തിഷ്ഠന്തി ധിഷ്ണ്യചക്രാന്തരസ്ഥിതാഃ । യഥാ ബൃഹസ്പത്യുശനശ്ചന്ദ്രസൂര്യമുനീശ്വരാഃ
ചിലര് ബൃഹസ്പതി, ഉശനസ്, ചന്ദ്രന്, സൂര്യന്, മഹാമുനികള് ഇവരെപ്പോലെ, ആകാശത്തിലെ ഗ്രഹമണ്ഡലങ്ങള്ക്കിടയില് വസിക്കുന്നു.
കേചിത് സുരപദം യാതാ വിമാനാവലിമ് ആസ്ഥിതാഃ । യഥാഗ്നിവായുവരുണയമതുമ്ബുരുനാരദാഃ
ചിലർ ദേവലോകം പ്രാപിച്ച്, ആകാശവിമാനങ്ങളിൽ നിരയായി വസിക്കുന്നു. അഗ്നി, വായു, വരുണൻ, യമൻ, തുംബുരു, നാരദൻ എന്നിവരെപ്പോലെ.
കേചിത് പാതാലകുഹരേ ജീവന്മുക്താ വ്യവസ്ഥിതാഃ । യഥാ ബഡിസുഹോത്രാന്ധപ്രഹ്ലാദഹ്ലാദപൂര്വകാഃ
ചില ജീവന്മുക്തർ പാതാളത്തിലെ ഗുഹകളിൽ പാർക്കുന്നു. ബഡി, സുഹോത്രൻ, അന്ധൻ, പ്രഹ്ലാദൻ, ഹ്ലാദൻ, പൂർവകൻ എന്നിവരെപ്പോലെ.
തിര്യഗ്യോനിഷ്വ് അപി സദാ വര്തന്തേ കൃതബുദ്ധയഃ । ദേവയോനിഷ്വ് അപി പ്രാജ്ഞ വര്തന്തേ മൂര്ഖബുദ്ധയഃ
ബുദ്ധി ഉണർന്നവർക്ക് മൃഗയോനികളിൽ പോലും സദാ നിലനിൽക്കാം; അതുപോലെ, ദേവയോനികളിൽ പോലും അജ്ഞന്മാർ ഉണ്ടാകും.
സര്വം സര്വേണ സര്വത്ര സര്വഥാ സര്വദൈവ ഹി । സമ്ഭവത്യ് ഏവ സര്വാത്മന്യ് ആത്മനാത്മസ്വരൂപിണി
എല്ലാം എല്ലായിടത്തും എല്ലാ രീതിയിലും എല്ലായ്പ്പോഴും, ആത്മാവിന്റെ സത്യസ്വരൂപമായ സർവാത്മാവിൽ തന്നെയാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.
വിധേര് വിചിത്രാ നിയതിര് അനന്താരമ്ഭമന്ഥരാ । സന്നിവേശാംശവൈചിത്ര്യാത് സര്വം സര്വത്ര ദൃശ്യതേ
വിധിയുടെ അത്ഭുതകരമായ ക്രമം, ആരംഭത്തിൽ മന്ദഗതിയുള്ളതും അനന്തമായതുമായത്, വ്യത്യസ്തമായ ക്രമീകരണങ്ങൾ കൊണ്ടു എല്ലായിടത്തും എല്ലാറ്റിലും കാണപ്പെടുന്നു.
വിധിര് ദൈവം വിഭുര് ധാതാ സര്വേശശ് ശിവ ഈശ്വരഃ । ഇതി നാമഭിര് ആത്മാന്തഃ പ്രത്യക്ചേതന ഉച്യതേ
വിധി, ദൈവം, സർവവ്യാപി, സ്രഷ്ടാവ്, സർവ്വേശ്വരൻ, ശിവൻ, ഈശ്വരൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള പേരുകളിൽ ഉള്ളിൽ പ്രബുദ്ധമായ ആത്മാവിനെയാണ് പറയുന്നത്.
അസ്ത്യ് അവസ്തുനി വസ്ത്വ് അന്തഃ കാഞ്ചനം സികതാസ്വ് ഇവ । അസ്തി വസ്തുന്യ് അവസ്ത്വ് അന്തര് മലം ഹേമകണേഷ്വ് ഇവ
അസത്യത്തിൽ സത്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം ഉണ്ട്, മണലിൽ പൊന്നുപോലെ; സത്യത്തിൽ അസത്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം ഉണ്ട്, പൊന്നിൽ മലിനതപോലെ.
അയുക്തേ യുക്തതാ യുക്ത്യാ പ്രേക്ഷ്യമാണാ പ്രദൃശ്യതേ । പാപസ്യ ഹി ഭയാല് ലോകോ ധര്മേ രാമ പ്രവര്തതേ
അയുക്തമായതിൽ പോലും യുക്തി ഉപയോഗിച്ച് യുക്തത കാണാം; പാപത്തിന്റെ ഭയത്താൽ, രാമാ, ജനങ്ങൾ ധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു.
അസത്യേ സത്യതാ സാധോ ശാശ്വതീ പരിലക്ഷ്യതേ । ശൂന്യേന ധ്യാനയോഗേന ശാശ്വതം പദമ് ആപ്യതേ
സദ്ഗുണശാലിയായവനേ, അസത്യമെന്നതിൽ ശാശ്വതമായ സത്യം കാണാം; ശൂന്യതയിൽ ലയിച്ച ധ്യാനയോഗം വഴി ശാശ്വതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്താം.
യന് നാസ്തി തദ് ഉദേത്യ് ആശു ദേശകാലവിലാസതഃ । ശശകാശ് ശൃങ്ഗവന്തോ ഹി ദൃശ്യന്തേ ശമ്ബരസ്ഥിതൌ
യാതൊന്നും ഇല്ലെന്നു തോന്നുന്നതും ദേശകാലത്തിന്റെ കളിയാൽ ഉടനടി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; മരുഭൂമിയിലെ മായയിൽ കൊമ്പുള്ള മുയലുകളെ കാണുന്നതുപോലെ.
യേ വജ്രസാരാസ് സുദൃഢാ ദൃശ്യന്തേ തേ ക്ഷയം ഗതാഃ । കല്പസ്യാന്തേ യഥേന്ദ്വര്കധരാബ്ധിവിബുധാദ്രയഃ
വജ്രംപോല ദൃഢമായവയും ഉറച്ചവയും പോലും നശിക്കുന്നതിനെ കാണാം; ഒരു കാലഘട്ടം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഭൂമിയും സമുദ്രവും ദേവന്മാരും പർവതങ്ങളും നശിക്കുന്നതുപോലെ.
ഇതി പശ്യന് മഹാബാഹോ ഭാവാഭാവഭവക്രമമ് । ഹര്ഷാമര്ഷവിഷാദേഹാസ് സന്ത്യജ്യ സമതാം വ്രജ
മഹാബാഹുവേ, ഭാവം, അഭാവം, ഭവനം എന്നിങ്ങനെ എല്ലാം മാറുന്ന ക്രമം നീ കാണുമ്പോൾ, സന്തോഷവും കോപവും ദു:ഖവും ഉപേക്ഷിച്ച് സമത്വം കൈവരിക്കണം.
അസത് സദ് അവഭാതീഹ സദ് അസച് ചാപി ദൃശ്യതേ । ആസ്ഥാനാസ്ഥേ പരിത്യജ്യ തേനാശു സമതാം വ്രജ
ഇവിടെ അസത്യം സത്യമെന്നു തോന്നുന്നു, സത്യം അസത്യമായിട്ടും കാണപ്പെടുന്നു. ആകയാൽ, ആഗ്രഹവും ദ്വേഷവും വിട്ട്, ഉടൻ സമതയെ നേടുക.
മുക്തൌ രാഘവ ലോകേ ഽസ്മിന് ന പ്രാപ്തിസ് സമ്ഭവത്യ് അലമ് । അപ്രവൃത്ത്യാ വിവേകസ്യ മഗ്നാ ഹി ജനകോടയഃ
രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് വിവേകമില്ലാതെ മോക്ഷം നേടാൻ കഴിയില്ല; കാരണം, വിവേകമില്ലായ്മ മൂലം അനേകം ആളുകൾ വഴിതെറ്റിപ്പോകുന്നു.
മുക്തൌ രാഘവ ലോകേ ഽസ്മിന് പ്രാപ്തിര് അസ്തി സദൈവ ഹി । പ്രവൃത്ത്യാ ഹി വിവേകസ്യ മുക്താശ് ച ജനകോടയഃ
രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് വിവേകമുള്ളവർക്കു എപ്പോഴും മോക്ഷം ലഭ്യമാണ്; വിവേകത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അനേകം ആളുകൾ മോചിതരാകുന്നു.
പ്രവിവേകാവിവേകാഭ്യാം സുലഭാലഭ്യതാം ഗതാ । മുക്തിര് മനഃക്ഷയപ്രാപ്ത്യാ വിവേകം തേന ദീപയ
വിവേകമോ വിവേകമില്ലായ്മയോ അനുസരിച്ച് മോക്ഷം എളുപ്പമോ കഠിനമോ ആകുന്നു. അതിനാൽ, മനസ്സിന്റെ ലയത്തിലൂടെ വിവേകം ഉണർത്തുക.
ആത്മാവലോകനേ യത്നഃ കര്തവ്യോ ഭൂതിമ് ഇച്ഛതാ । സര്വദുഃഖശിരശ്ഛേദ ആത്മാലോകേന ജായതേ
ആത്മാവിനെ അന്വേഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശ്രമിക്കണം, കാരണം ആത്മാവിന്റെ പ്രകാശത്തിലൂടെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളുടെയും മൂലക്കൊമ്പ് മുറിക്കപ്പെടുന്നു.