വാസവാജൌ തനുത്യാഗീ വൃത്രോ വിതതമാനസഃ । അന്തശ്ശീതമനാ മാനീ ചകാര സുരസങ്ഗരമ്
വാസവന്റെ ശത്രുവായ വൃത്രന്, ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, മനസ്സ് വിശാലമായും, അകത്തുനിന്ന് തണുപ്പോടെ ആത്മഗൗരവത്തോടെ ദേവന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധം നടത്തി.
കുര്വന് ദാനവകാര്യാണി പാതാലതലപാലകഃ । അനപായം നിരാക്രോശം പ്രഹ്ലാദോ ഹ്ലാദമ് ആഗതഃ
പാതാളത്തിലെ രക്ഷകനായ പ്രഹ്ലാദന്, അസുരരുടെ കര്മങ്ങള് ചെയ്യുമ്പോഴും, അശാന്തമോ കുറ്റപ്പെടുത്തലോ ഇല്ലാത്ത സ്ഥിരമായ ആനന്ദം ലഭിച്ചു.
ശമ്ബരൈകപരോ ഽപ്യ് അന്തശ് ശമ്ബരൈകതയോദിതഃ । സംസാരശമ്ബരം രാമ ശമ്ബരസ് ത്യക്തവാന് ഇദമ്
ശംബരന് പൂര്ണമായും ശംബരന്റെ വഴികളില് മാത്രം ലീനനായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിലും, രാമാ, ഈ ലോകത്തിലെ കലഹങ്ങള് അവന് ഉപേക്ഷിച്ചു.
അസക്തബുദ്ധിര് ഹരിണാ കുര്വന് ദാനവസങ്ഗരമ് । പരാം സംവിദമ് ആസാദ്യ മുസലസ് ത്യക്തവാംസ് തനുമ്
ഹരിയ്ക്കു മനസ്സിൽ ഒരു ബന്ധവും ഇല്ലാതെ ദാനവന്മാരെതിരെ യുദ്ധം നടത്തി. പിന്നെ പരമമായ ബോധം പ്രാപിച്ച ശേഷം, ആ ഗദാധാരി തന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു.
സര്വാമരമുഖം വഹ്നിഃ ക്രിയാജാലപരോ ഽപ്യ് അതി । യജ്ഞലക്ഷ്മീം ചിരം ഭോക്തും മുക്ത ഏവേഹ തിഷ്ഠതി
എല്ലാ ദേവന്മാരെയും നേരിട്ട്, അനേകം കര്മ്മങ്ങളില് എപ്പോഴും തിരക്കിലായിരുന്ന അഗ്നി, യജ്ഞസമ്പത്ത് ദീർഘകാലം ആസ്വദിച്ചിട്ടും, ഇവിടെ സ്വതന്ത്രനായി തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
പീയമാനസ് സുരൈസ് സര്വൈസ് സോമസ് സമരസാശയഃ । ക്വചിദ് ഏതി ന സംസങ്ഗമ് ആക്രാന്തോ ഽപ്യ് അമ്ബരം യഥാ
എല്ലാ ദേവന്മാരും പാനം ചെയ്യുന്ന സോമം, സംഘര്ഷത്തിനിടയിലും, ചിലപ്പോള് ആകാശം പോലെ, എത്രയൊക്കെ കടന്നുവെങ്കിലും ഒന്നുമാകാതെ തന്നെ ഇരിക്കുന്നു.
ബൃഹസ്പതിര് ദേവഗുരുര് ദാരാര്ഥം ചന്ദ്രയോധ്യ് അപി । ആചരന് ദിവി ചിത്രേഹാമുക്ത ഏവ വ്യവസ്ഥിതഃ
ദേവഗുരുവായ ബൃഹസ്പതി, ഭാര്യയെക്കായി ചന്ദ്രനോടൊപ്പം ഇടപഴകിയാലും, ആകാശത്ത് അത്ഭുതകരമായ ശരീരത്തോടെ പ്രവര്ത്തിച്ചിട്ടും, എപ്പോഴും സ്വതന്ത്രനായി തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ശുക്രോ ഽമ്ബരതലോദ്ദ്യോതീ ലബ്ധസര്വാര്ഥപാലകഃ । നിര്വികാരമതിഃ കാലം നയത്യ് അസുരദൈശികഃ
ആകാശത്ത് പ്രകാശിക്കുന്ന ശുക്രൻ, എല്ലാവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും രക്ഷകനായ അസുരഗുരു, മനസ്സിൽ മാറ്റമില്ലാതെ കാലം കഴിക്കുന്നു.
ജഗദ്ഭൂതഗണാങ്ഗാനി ചിരം സഞ്ചാരയന്ന് അപി । സര്വദാ സര്വസഞ്ചാരീ മുക്ത ഏവ സമീരണഃ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളുടെ അവയവങ്ങൾ നീണ്ടുനീണ്ടു ചലിപ്പിച്ചിട്ടും, എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ചിട്ടും, സമീരണം എപ്പോഴും സ്വതന്ത്രനാണ്.
ലോകാജവഞ്ജവീഭാവേ പ്രോദ്വേഗാര്ഹോ ഽപ്യ് അഖിന്നധീഃ । ബ്രഹ്മാ സമമനാ രാമ ക്ഷപയത്യ് ആയുര് ആയതമ്
ലോകങ്ങളുടെ തുടർച്ചയായ വരവുപോകലിൽ അലമുറയുയർത്തേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായിട്ടും, രാമാ, ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സിൽ ക്ഷീണമില്ലാതെ സമബുദ്ധിയോടെ തന്റെ ദീർഘായുസ്സ് കഴിക്കുന്നു.
ജരാമരണയുദ്ധാദിദ്വന്ദ്വപഞ്ജരലീലയാ । ചരതീഹ ചിരം കാലം മുക്തോ ഽപി ഭഗവാന് ഹരിഃ
വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണവും യുദ്ധം മുതലായ ഇരട്ടത്വങ്ങളുടെ പഞ്ചരത്തിൽ കളിച്ചുകൊണ്ട്, ഭഗവാൻ ഹരി മോചിതനാകുമ്പോഴും ഇവിടെ ദീർഘകാലം സഞ്ചരിക്കുന്നു.
മുക്തേനാപി ത്രിനേത്രേണ സൌന്ദര്യതരുമഞ്ജരീ । ദേഹാര്ധേ ധാര്യതേ ഗൌരീ കാമുകേനേവ കാമുകീ
മുക്തനായിരുന്നാലും, ഗൗരി സൗന്ദര്യവൃക്ഷത്തിലെ പൂവുപോലെ, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ പാതിയിൽ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ പ്രിയനു ചേർത്തുപിടിക്കുന്നതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
മുക്തയാപി ഗലേ ബദ്ധോ ഗൌര്യാ ഗൌരസ് ത്രിലോചനഃ । സുശുദ്ധ ഇവ മുക്താനാം ഗണശ് ശശികലാമലഃ
മുക്തയായിരുന്നിട്ടും, ഗൗരി തന്റെ കഴുത്തിൽ വെളുത്ത ഗൗരവുമായ മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനെ മുത്തുമാലപോലെ ചുറ്റിപ്പിടിക്കുന്നു, അകമലിന്യമില്ലാത്ത ചന്ദ്രക്കലയെ ശുദ്ധമായ മുത്തുമാല ചുറ്റുന്നതുപോലെ.
ഗുഹോ ഗഹനധീര് വീരസ് താരകാദിരണക്രമമ് । മുക്തോ ഽപി കൃതവാന് സര്വജ്ഞാനരത്നൈകസാഗരഃ
ഗുഹൻ, ആഴമുള്ള മനസ്സും ധൈര്യവും ഉള്ളവൻ, മുക്തനായിരുന്നിട്ടും, സർവ്വജ്ഞാനരത്നങ്ങളുടെ ഏകസമുദ്രനായവൻ, താരകാദികളെ സംഹരിച്ചതാണ്.
ഭൃങ്ഗീശോ രക്തമാംസം സ്വം സ്വമാത്രേ പ്രവിതീര്ണവാന് । മുക്തയൈവ ധിയാ രാമ ധീരയാ ധ്യാനധൌതയാ
ഭൃംഗി തന്റെ സ്വന്തം രക്തവും മാംസവും അമ്മയ്ക്ക് അർപ്പിച്ചു, രാമാ, ധ്യാനശുദ്ധമായ ധൈര്യത്തോടെ, മുക്തിയുടെ മനസ്സോടെ.
മുനിര് മുക്തസ്വഭാവോ ഽപി ജഗജ്ജങ്ഗലഖണ്ഡകമ് । നാരദോ വിജഹാരേമം ലീലയാ കാര്യശീലയാ
മുക്തസ്വഭാവനായ മഹർഷി നാരദൻ ഈ ലോകം, ജീവികളുടെ കാട്ട് പോലെ ഉള്ള ഈ ഭവസാഗരം, കളിയായി, ഉദ്ദേശമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, വിട്ടുപോയില്ല.
ജീവന്മുക്തമനാ മാനീ വിശ്വാമിത്രസ് സ്വയം പ്രഭുഃ । വേദോക്താം മഖനിര്മാണക്രിയാം സമധിതിഷ്ഠതി
സ്വയം നിയന്ത്രണമുള്ള, മനസ്സിൽ ജീവന്മുക്തനായ വിശ്വാമിത്രൻ, വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന യാഗകർമ്മങ്ങൾ സ്വയം നിർവഹിച്ചു.
ധാരയത്യ് അവനിം ശേഷഃ കരോത്യ് അര്കോ ദിനാവലീമ് । യമോ യമത്വം കുരുതേ ജീവന്മുക്തതയൈവ ഹി
ശേഷൻ ഭൂമിയെ താങ്ങുന്നു, സൂര്യൻ ദിവസങ്ങൾ വര succession ഉണ്ടാക്കുന്നു, യമൻ മരണത്തിന്റെ ജോലി ചെയ്യുന്നു—ഇവരും ജീവന്മുക്തരായി തന്നെയാണ് ഈ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്.
അന്യേ ഽപ്യ് അസ്മിംസ് ത്രിഭുവനേ യക്ഷാമരനരാസുരാഃ । ശതശോ മുക്തതാം യാതാസ് സന്തസ് തിഷ്ഠന്തി സംസൃതൌ
ഈ ത്രിലോകത്തും, യക്ഷന്മാർ, ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, അസുരന്മാർ തുടങ്ങിയവർ നൂറുകണക്കിനാളും മോക്ഷം നേടിയിട്ടും, സഞ്ചാരത്തിൽ തന്നെ തുടരുന്നു.
സംസ്ഥിതാ വ്യവഹാരേഷു വിവിധാചാരധാരിഷു । അന്തരാശീതലാഃ കേചിത് കേചിന് മൂഢാശ് ശിലാസമാഃ
ചിലര് വിവിധ ആചാരങ്ങള് പാലിച്ച് ലോകകാര്യങ്ങളില് മുഴുകി ജീവിക്കുന്നു. അവരില് ചിലര് ഉള്ളില് തണുത്ത മനസ്സോടെ അകലം പാലിക്കുന്നു, മറ്റുചിലര് മണ്ടന്മാരായി, കല്ലുപോലെ അചഞ്ചലരായി ഇരിക്കുന്നു.
പരമം ബോധമ് ആസാദ്യ കേചിത് കാനനമ് ആഗതാഃ । യഥാ ഭൃഗുഭരദ്വാജവിശ്വാമിത്രസഹാദയഃ
ചിലര് പരമജ്ഞാനം നേടിയ ശേഷം, ഭൃഗു, ഭരദ്വാജ, വിശ്വാമിത്രന്, ഇവരെയുംപോലെ, കാടിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
കേചിത് രാജ്യേഷു തിഷ്ഠന്തി ച്ഛത്ത്രചാമരമാലിതാഃ । യഥാ ജനകശര്യാതിമാന്ധാതൃമഗധാദയഃ
ചിലര് ജനകന്, ശര്യാതി, മന്ധാത, മഗധരാജാക്കന്മാര് എന്നിവരെപ്പോലെ, രാജ്യങ്ങളില് കുടയും വിചാരണയും അണിഞ്ഞ് വസിക്കുന്നു.
കേചിദ് വ്യോമനി തിഷ്ഠന്തി ധിഷ്ണ്യചക്രാന്തരസ്ഥിതാഃ । യഥാ ബൃഹസ്പത്യുശനശ്ചന്ദ്രസൂര്യമുനീശ്വരാഃ
ചിലര് ബൃഹസ്പതി, ഉശനസ്, ചന്ദ്രന്, സൂര്യന്, മഹാമുനികള് ഇവരെപ്പോലെ, ആകാശത്തിലെ ഗ്രഹമണ്ഡലങ്ങള്ക്കിടയില് വസിക്കുന്നു.
കേചിത് സുരപദം യാതാ വിമാനാവലിമ് ആസ്ഥിതാഃ । യഥാഗ്നിവായുവരുണയമതുമ്ബുരുനാരദാഃ
ചിലർ ദേവലോകം പ്രാപിച്ച്, ആകാശവിമാനങ്ങളിൽ നിരയായി വസിക്കുന്നു. അഗ്നി, വായു, വരുണൻ, യമൻ, തുംബുരു, നാരദൻ എന്നിവരെപ്പോലെ.
കേചിത് പാതാലകുഹരേ ജീവന്മുക്താ വ്യവസ്ഥിതാഃ । യഥാ ബഡിസുഹോത്രാന്ധപ്രഹ്ലാദഹ്ലാദപൂര്വകാഃ
ചില ജീവന്മുക്തർ പാതാളത്തിലെ ഗുഹകളിൽ പാർക്കുന്നു. ബഡി, സുഹോത്രൻ, അന്ധൻ, പ്രഹ്ലാദൻ, ഹ്ലാദൻ, പൂർവകൻ എന്നിവരെപ്പോലെ.
തിര്യഗ്യോനിഷ്വ് അപി സദാ വര്തന്തേ കൃതബുദ്ധയഃ । ദേവയോനിഷ്വ് അപി പ്രാജ്ഞ വര്തന്തേ മൂര്ഖബുദ്ധയഃ
ബുദ്ധി ഉണർന്നവർക്ക് മൃഗയോനികളിൽ പോലും സദാ നിലനിൽക്കാം; അതുപോലെ, ദേവയോനികളിൽ പോലും അജ്ഞന്മാർ ഉണ്ടാകും.
സര്വം സര്വേണ സര്വത്ര സര്വഥാ സര്വദൈവ ഹി । സമ്ഭവത്യ് ഏവ സര്വാത്മന്യ് ആത്മനാത്മസ്വരൂപിണി
എല്ലാം എല്ലായിടത്തും എല്ലാ രീതിയിലും എല്ലായ്പ്പോഴും, ആത്മാവിന്റെ സത്യസ്വരൂപമായ സർവാത്മാവിൽ തന്നെയാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.
വിധേര് വിചിത്രാ നിയതിര് അനന്താരമ്ഭമന്ഥരാ । സന്നിവേശാംശവൈചിത്ര്യാത് സര്വം സര്വത്ര ദൃശ്യതേ
വിധിയുടെ അത്ഭുതകരമായ ക്രമം, ആരംഭത്തിൽ മന്ദഗതിയുള്ളതും അനന്തമായതുമായത്, വ്യത്യസ്തമായ ക്രമീകരണങ്ങൾ കൊണ്ടു എല്ലായിടത്തും എല്ലാറ്റിലും കാണപ്പെടുന്നു.
വിധിര് ദൈവം വിഭുര് ധാതാ സര്വേശശ് ശിവ ഈശ്വരഃ । ഇതി നാമഭിര് ആത്മാന്തഃ പ്രത്യക്ചേതന ഉച്യതേ
വിധി, ദൈവം, സർവവ്യാപി, സ്രഷ്ടാവ്, സർവ്വേശ്വരൻ, ശിവൻ, ഈശ്വരൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള പേരുകളിൽ ഉള്ളിൽ പ്രബുദ്ധമായ ആത്മാവിനെയാണ് പറയുന്നത്.
അസ്ത്യ് അവസ്തുനി വസ്ത്വ് അന്തഃ കാഞ്ചനം സികതാസ്വ് ഇവ । അസ്തി വസ്തുന്യ് അവസ്ത്വ് അന്തര് മലം ഹേമകണേഷ്വ് ഇവ
അസത്യത്തിൽ സത്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം ഉണ്ട്, മണലിൽ പൊന്നുപോലെ; സത്യത്തിൽ അസത്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം ഉണ്ട്, പൊന്നിൽ മലിനതപോലെ.