ആപതത്സു യഥാകാമം യഥാകാലം യഥാക്രമമ് । സുഖദുഃഖേഷു ന ക്ഷോഭമ് ഏതി ഭൂഭൃദ് ഋതുഷ്വ് ഇവ
ദുരന്തങ്ങൾ സമയാനുസൃതമായി സംഭവിച്ചാലും, സുഖവും ദുഃഖവും വന്നുപോകുമ്പോഴും, ഭൂമി ঋതുക്കളിൽ മാറ്റം വരുമ്പോലെ, അവൻ ഒരിക്കലും അലയുന്നില്ല.
മജ്ജതോ ഽപി ബഹുജ്ഞസ്യ രാമ കര്മേന്ദ്രിയക്രമൈഃ । അസക്തമനസോ നിത്യം ന കിഞ്ചിദ് അപി മജ്ജതി
ഹേ രാമ, ഒരാൾക്ക് വലിയ ജ്ഞാനം ഉണ്ടെങ്കിലും, അവൻ പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾകൊണ്ട് പല പ്രവൃത്തികളിലും മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോഴും, മനസ്സ് അകത്തുനിന്ന് അകറ്റം നിൽക്കുന്നു എങ്കിൽ, അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആ പ്രവൃത്തികളിൽ മുഴുകുന്നില്ല.
കലങ്ക്യ് അന്തഃകലങ്കേന പ്രോച്യതേ ഹേമ നാന്യഥാ । ഭാവാസക്ത്യാ സമാസക്ത ഉക്തോ ജന്തുര് ഹി നാന്യഥാ
പൊന്നിന് അകത്തുള്ള മലിനതുകൊണ്ടാണ് കളങ്കം ഉണ്ടാകുന്നത്; അതുപോലെ, ഒരു ജീവിക്ക് മനസ്സിന്റെ ആസക്തിയുണ്ടാകുമ്പോഴാണ് ആസക്തിയുള്ളവനെന്ന് പറയുന്നത്, അല്ലാതെ മറ്റെന്തിനാലും അല്ല.
ശരീരാത് പ്രവിവിക്തം സ്വം പശ്യതഃ പ്രവിവേകിനഃ । വികര്തിതാങ്ഗകസ്യാപി ന കിഞ്ചിത് പ്രവികര്തിതമ്
തന്റെ ആത്മാവിനെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു കാണുന്ന വിവേകമുള്ളവന്, ശരീരം എത്രയെങ്കിലും മുറിഞ്ഞുപോയാലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അവന്റെ ആത്മാവിന് ഒന്നും സംഭവിക്കില്ല.
സകൃത്പ്രഭാതം വിമലം യജ് ജ്ഞാതം ജ്ഞാതമ് ഏവ തത് । ന ഹി ബന്ധുഃ പരിജ്ഞാതഃ പുനര് അജ്ഞാതതാം വ്രജേത്
ഒരു കാര്യത്തെ ഒരിക്കൽ ശുദ്ധമായും വ്യക്തമായും അറിഞ്ഞാൽ, അതു അറിഞ്ഞതായിരിക്കും; ബന്ധുവിനെ ഒരിക്കൽ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, പിന്നെ അവൻ തിരിച്ചറിയാത്തവനാവില്ല.
സര്പഭ്രാന്തൌ നിവൃത്തായാം ന രജ്ജ്വാം സര്പഭാവനാ । പുനര് ഏതി യഥാ പ്രാവൃണ്നദീ ഗിരിതടച്യുതാ
കയറിൽ പാമ്പ് എന്നു തോന്നിയ ഭ്രമം മാറിയാൽ, പിന്നെ ആ കയറിൽ പാമ്പ് എന്ന് വീണ്ടും തോന്നാറില്ല. അതുപോലെ, മലയുടെ അരികിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വീണൊഴുകിയ ഒരു പുഴ വീണ്ടും മുകളിലേക്ക് ഒഴുകില്ല.
ന ഹേമ താപശുദ്ധാങ്ഗം സ്വാഭാസമ് അലമ് ആഗതമ് । കര്ദമേ മഗ്നമ് അപി സത് സമാദത്തേ മലം പുനഃ
അഗ്നിയിൽ ശുദ്ധീകരിച്ച് തനിക്കുള്ള പ്രകാശം വീണ്ടെടുത്ത പൊന്നിന്, അതു എത്രയും ചെളിയിൽ മുങ്ങിയാലും, വീണ്ടും മലിനതയൊന്നും പിടിക്കില്ല.
ക്ഷീണേ സ്വഹൃദയഗ്രന്ഥൌ ന ബന്ധോ ഽസ്തി പുനര് ഗുണൈഃ । യത്നേനാപി പുനര് ബദ്ധം കേന വൃന്തേ ച്യുതം ഫലമ്
സ്വന്തം മനസ്സിലെ ബന്ധങ്ങളുടെ കെട്ട് അകറ്റിയാൽ, ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് വീണ്ടും ബന്ധം ഉണ്ടാകില്ല. വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വീണുപോയ പഴം എത്ര ശ്രമിച്ചാലും വീണ്ടും കുരുവിൽ ചേർക്കാൻ കഴിയില്ല.
അയശ്ഛേദവിചാരാഭ്യാമ് അഭിതഃ ഖണ്ഡശോ ഗതമ് । പാഷാണം ച മനശ് ചൈവ സന്ധാതും കസ്യ ശക്തതാ
ഇരുമ്പും കല്ലും മുഴുവനായി തകർത്തു കഷ്ണങ്ങളാക്കിയാൽ, അവയെ വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു ചേർക്കാൻ ആര്ക്ക് കഴിയും? അതുപോലെ തന്നെയാണ് മനസ്സിനെയും വീണ്ടും പഴയപോലെ ചേർക്കാൻ കഴിയാത്തത്.
വിജ്ഞാതായാമ് അവിദ്യായാം കഃ പുനഃ പരിമജ്ജതി । പരിജ്ഞായ ശ്വപാകാനാം യാത്രാം കഃ പ്രേക്ഷതേ ദ്വിജഃ
അജ്ഞാനം മനസ്സിലാക്കിയശേഷം, ആരാണ് വീണ്ടും അതിനെ നീക്കാൻ ശ്രമിക്കുക? ചണ്ഡാളന്മാരുടെ ജീവിതം അറിയുമ്പോൾ, ഒരു ദ്വിജനും അവരുടെ പ്രവൃത്തികൾ ശ്രദ്ധിക്കുമോ?
സുധാമ്ഭസി യഥാ ക്ഷീരധീര് വിചാരാന് നിവര്തതേ । സംസാരവാസനാ തദ്വദ് ധീവിചാരാന് നിവര്തതേ
അമൃതത്തിൽ പാൽ കലർന്നാൽ, അതിനെ കുറിച്ച് ആരും അന്വേഷിക്കാറില്ലല്ലോ; അതുപോലെ തന്നെ, മനസ്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അന്വേഷണത്തിലൂടെ ലോകവാസനകളും അകന്നു പോകുന്നു.
മധ്വമ്ബുശങ്കയാ താവദ് വിഷവാരി പ്രപീയതേ । യാവത് തന് ന പരിജ്ഞാതം പരിജ്ഞാതം വിഹീയതേ
മധുവാണെന്ന് സംശയിച്ച് ഒരാൾ വിഷജലം കുടിക്കാം; പക്ഷേ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലായാൽ, ഉടനെ അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കും.
രൂപലാവണ്യയുക്താപി ചിത്രകാന്തേവ കാമിനീ । ദ്രവ്യമാത്രസമാരമ്ഭാത് തത്ത്വവിദ്ഭിര് വിലോക്യതേ
സൗന്ദര്യവും ആകർഷണവും ഉള്ള സ്ത്രീയും, മനോഹരമായ ഒരു ചിത്രത്തെപ്പോലെ, വസ്തുത അറിയുന്നവർക്ക് വെറും ദ്രവ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടമായാണ് തോന്നുന്നത്.
യഥാ മഷീകുസുമ്ഭാദി സ്ത്രിയാശ് ചിത്രേ തഥൈവ ഹി । ജീവന്ത്യാ അപി കേശോഷ്ഠം കസ് താം പ്രതി കില ഗ്രഹഃ
ഒരു സ്ത്രീയുടെ ചിത്രത്തിൽ മഷി, കുസുംബം മുതലായവ കാണുന്നതുപോലെ, ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ത്രീയിലുമാണ് അവ കാണുന്നത്. എന്നാൽ, ആ സ്ത്രീയുടെ മുടിയെയോ ചുണ്ടുകളെയോ ആരാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ പിടിക്കാനാവുക?
അനുഭൂതോ ഗുഡസ് സ്വാദുര് അപി ദാഹവികര്തനൈഃ । ന ശക്യതേ ഽന്യഥാ കര്തും തത്ത്വാലോകസ് തഥാത്മനഃ
രുചിച്ചിട്ടുള്ള പഞ്ചസാര എത്രയും കത്തിച്ചാലോ വെട്ടിച്ചാലോ അതിന്റെ മധുരം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ, ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥം കണ്ടവന്റെ അവസ്ഥയും മാറ്റാനാവില്ല.
പരവ്യസനിനീ നാരീ വ്യഗ്രാപി ഗൃഹകര്മണി । തദ് ഏവാസ്വാദയത്യ് അന്തര് നവസങ്ഗരസായനമ്
മറ്റൊരാളോടു ആകർഷണം ഉള്ള സ്ത്രീ വീട്ടുപണികളിൽ എത്ര തിരക്കിലായിരുന്നാലും, അകത്തുകൊണ്ട് അവൾ ആ പുതുമയുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയുടെ രുചി മാത്രമാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്.
ഏവം തത്ത്വേ പരേ ശുദ്ധേ ധീരോ വിശ്രാന്തിമ് ആഗതഃ । ന ശക്യതേ ചാലയിതും ദേവൈര് അപി സഹാസുരൈഃ
അങ്ങനെ പരമശുദ്ധമായ സത്യം കണ്ടു മനസ്സിൽ സമാധാനം കണ്ടെത്തിയ ധീരനെയാണ് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്നാലും അലയിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
പരവ്യസനിനീ നാരീ കേന ഭര്ത്രാ ബലീയസാ । വിസ്മാരിതാ സ്വസങ്കല്പകാന്തസങ്ഗമഹോത്സവമ്
മറ്റുള്ളവരുടെ ആസ്വാദനത്തിൽ അടിമയായ സ്ത്രീയെ, അവളുടെ മനസ്സിൽ സങ്കല്പിച്ച പ്രിയനുമായി ചേരുന്ന ആ മഹോത്സവം മറക്കാൻ ശക്തനായ ഭർത്താവ് ആരാണ് കാരണമായത്?
ജഗത് സമരസാനന്തചിദാലോകാവലമ്ബനമ് । കേന വിസ്മാര്യതേ ബുദ്ധിസ് തത്ത്വജ്ഞസ്യ മഹാത്മനഃ
അനന്തമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ സമമായ പ്രകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഈ ലോകത്തെ, സത്യം അറിയുന്ന മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സിന് മറക്കാൻ കാരണമായത് ആരാണ്?
സമഗ്രസുഖദുഃഖാഭ്യാം വ്യവഹാരമ് അഖണ്ഡിതമ് । കുര്വന് ഗുരുജനായത്തോ ഭര്തൃശ്വശുരഖേദിതഃ
സമ്പൂർണ്ണമായ സുഖവും ദുഃഖവും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, മൂപ്പന്മാരുടെ ആശ്രയത്തിൽ, ഭർത്താവിന്റെയും ഭർത്താവിന്റെ വീട്ടുകാരുടെയും കഷ്ടതയിൽ, അവൾ അതനുസരിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
യഥാ സങ്കല്പകാന്തേന ഭവത്യ് ആനന്ദമന്ഥരഃ । വധൂലോകോ വ്യസനവാന് ദുഃഖജാലൈര് ന ഖേദ്യതേ
മനസ്സിൽ സങ്കല്പിച്ച പ്രിയനോടൊപ്പം വധുവിന്റെ ലോകം മൃദുവായ ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങുന്നതുപോലെ, ദുർഭാഗ്യങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവൻ ദുഃഖത്തിന്റെ കുടയാൽ അലസപ്പെടുന്നില്ല.
തഥാ വിഗലിതാവിദ്യോ വ്യവഹാരപരോ ഽപി സന് । സമ്യഗ്ദൃഷ്ടിസമാചാരോ മുദമ് ഏത്യ് അന്തര് ആത്മനാ
അങ്ങനെ, അജ്ഞാനം മാറി, ശരിയായ ദൃഷ്ടിയോടെ പെരുമാറുന്നവൻ ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നാലും, അവന്റെ ഉള്ളിൽ ആനന്ദം നിറയുന്നു.
ഛിദ്യതേ ന നികൃത്താങ്ഗോ ഗലദസ്രുര് ന രോദിതി । ദഹ്യതേ ന പ്രദഗ്ധോ ഽപി നഷ്ടോ ഽപി ന വിനശ്യതി
അവന്റെ അങ്ങുകൾ വേർപെടുത്തിയാലും അവൻ മുറിയുന്നില്ല; കണ്ണുനീർ വീണാലും അവൻ കരയുന്നില്ല; ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടാലും അവൻ കത്തുന്നില്ല; നഷ്ടപ്പെട്ടാലും അവൻ നശിക്കുന്നില്ല.
വ്യപഗതസുഖദുഃഖസന്നിപാതോ വിധിവിധുരേഷ്വ് അപി സങ്കടേഷ്വ് അഖിന്നഃ । നിവസതു സദനേ പുരോത്തമേ വാ വിതതഗിരൌ വിപിനേ തപോവനേ വാ
സുഖദുഃഖങ്ങൾ ഒന്നുമില്ലാതെ, നിയമമില്ലാത്ത കഠിന സാഹചര്യങ്ങളിലും മനസ്സു തളരാതെ, അവൻ ഉത്തമമായ വീട്ടിലായാലും, വിശാലമായ പർവ്വതത്തിലായാലും, കാടിലോ തപോവനത്തിലോ ആയാലും വാസം ചെയ്യട്ടെ.
ജനകസ് സംസ്ഥിതോ രാജ്യേ വ്യവഹാരപരോ ഽപി സന് । വിഗതജ്വര ഏവാന്തര് അനാകുലമതിസ് സദാ
ജനകൻ രാജ്യം ഭരിച്ചുകൊണ്ടും ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടും, എന്നും ഉള്ളിൽ രോഗമില്ലാതെ, മനസ്സു കുലുക്കമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
പിതാമഹോ ദിലീപസ് തേ സര്വാരമ്ഭപരോ ഽപ്യ് അലമ് । വീതരാഗതയൈവാന്തര് ബുഭുജേ മേദിനീം ചിരമ്
നിന്റെ പിതാമഹനായ ദിലീപൻ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും സജീവമായിരുന്നെങ്കിലും, ഉള്ളിൽ ആസക്തി ഇല്ലാതെ, ദീർഘകാലം ഭൂമിയിൽ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചു.
ജീവന്മുക്താകൃതിര് നിത്യമ് അജോ രാജ്യമ് അപാലയത്
അജൻ എപ്പോഴും ജീവൻമുക്തനെന്ന നിലയിൽ രാജ്യം ഭരിച്ചു.
വിചിത്രബലയുദ്ധേഷു വ്യവഹാരേഷു ഭൂരിഷു । മാന്ധാതാ സുചിരം തിഷ്ഠംസ് ത്യക്തവാന് ന പരം പദമ്
മാന്ധാതാവ്, പലവിധ ശക്തിയുള്ള യുദ്ധങ്ങളിലും അനേകം കാര്യങ്ങളിലും ദീർഘകാലം ഇടപെട്ടിരുന്നിട്ടും, പരമാവസ്ഥ വിട്ടുകളയില്ലായിരുന്നു.
ബഡിഃ പാതാലപീഠസ്ഥഃ കുര്വന് സ്വാം ദിവസസ്ഥിതിമ് । സദാത്യാഗീ സദാസക്തോ ജീവന്മുക്തപദേ സ്ഥിതഃ
പാടാളത്തിലെ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ബഡിച് തന്റെ ദിവസചടങ്ങുകൾ നിർവഹിച്ചുകൊണ്ട്, എല്ലായ്പ്പോഴും ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനും എല്ലായ്പ്പോഴും ആസക്തനായവനും ആയിരുന്നു; ജീവൻമുക്തനെന്ന നിലയിൽ നിലകൊണ്ടു.
നമുചിര് ദാനവാധീശോ ദേവദ്വന്ദ്വപരസ് സദാ । നാനാചാരവിഹാരേഷു ക്വചിന് നാന്തര് അതപ്യത
നമുചി എന്ന അസുരരാജാവ് ദേവന്മാരോടുള്ള എതിര്പ്പിലും വിവിധ വിനോദങ്ങളിലും എപ്പോഴും തിരക്കിലായിരുന്നുവെങ്കിലും, അകത്തൊരിടത്തും ദു:ഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല.