കാന്താമ് ഉദ്ദാമമദനാം ലോലാം വനലതാമ് അപി । ജര്ജരോപലപാലീം ച സമം പശ്യതി ധീരധീഃ
ഉറച്ച മനസ്സുള്ള ജ്ഞാനി, കാമത്തിൽ മദിച്ച പ്രിയപ്പെട്ട സ്ത്രീയെയും, കാട്ടിലെ കളിയുള്ള വിളരെയും, തകർന്ന കല്ലുകളുടെ കൂമ്പാരത്തെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നു.
ഭോഗാ നാനന്ദയന്ത്യ് അന്തഃ ഖേദയന്തി ന ചാപദഃ । ദൃശ്യശ്രിയോ ഹരന്ത്യ് അങ്ഗ ന ജ്ഞമ് അദ്രിമ് ഇവാനിലാഃ
ഭോഗങ്ങൾ അവനെ ഉള്ളിൽ സന്തോഷിപ്പിക്കാറില്ല, ദു:ഖങ്ങൾ അവനെ വേദനിപ്പിക്കാറുമില്ല; ദൃശ്യമായ വസ്തുക്കളുടെ ഭംഗി, പ്രിയനേ, ഒരു പർവ്വതത്തെ കാറ്റ് കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ജ്ഞാനിയെയും ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.
രക്തബാലാങ്ഗനസ്യാപി ജ്ഞസ്യോദാരധിയോ മുനേഃ । കണശഃ ഖണ്ഡതാം യാന്തി മനസി സ്മരസായകാഃ
കാമത്തിൽ ചുവന്ന യുവതിയുടെ പ്രണയബാണങ്ങൾ പോലും, മഹാമനസ്സുള്ള ജ്ഞാനിയുടെ മനസ്സിൽ, കണികകളായി തകർന്നു പോകുന്നു.
രാഗദ്വേഷൈസ് സ്വരൂപജ്ഞോ നാവശഃ പരികൃഷ്യതേ । സ്പര്ശ ഏവാസ്യ നൈതാഭ്യാം കിമ് ഉതാക്രമണം ഭവേത്
സ്വന്തം യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയുന്നവനെ ആസക്തിയും ദ്വേഷവും നിർബന്ധിച്ച് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നില്ല; അവൻ അവയെ വെറുമൊരു സ്പർശം പോലെ മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നു, അതിനാൽ അവയെക്കൊണ്ട് അവൻ കീഴടക്കപ്പെടുന്നില്ല.
സമദൃഷ്ടലതാലോലവനിതാദ്രിശിലാദിഷു । രമതേ നൈഷ ഭോഗേഷു പാന്ഥോ മരുമഹീഷ്വ് ഇവ
സമദർശനം ഉള്ളവൻ വള്ളികൾ, സ്ത്രീകൾ, പർവതങ്ങൾ, കല്ലുകൾ തുടങ്ങിയവയിൽ ഉള്ള ആനന്ദത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നില്ല; മരുഭൂമിയിൽ യാത്ര ചെയ്യുന്ന ഒരാൾ അവിടെയുള്ള വസ്തുക്കളിൽ ആനന്ദം കാണാത്തതുപോലെ.
അയത്നോപനതം സര്വം ലീലയാ മുക്തമാനസഃ । ഭുങ്ക്തേ ഭോഗഭരം പ്രാജ്ഞസ് ത്വ് ആലോകമ് ഇവ ലോചനമ്
മനസ്സ് സ്വതന്ത്രമായ ജ്ഞാനി, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ, എതെങ്കിലും അനുഭവങ്ങൾ വരുമ്പോൾ അവയെ ലാളിത്യത്തോടെ ആസ്വദിക്കുന്നു; കണ്ണ് പ്രകാശം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ.
കാകതാലീയവത് പ്രാപ്താ ഭോഗാലീ ലലനാദികാ । സേവിതാപ്യ് അങ്ഗ ധീരസ്യ ന ദുഃഖായ ന തുഷ്ടയേ
കാക്ക കായത്തിൽ ഇരിക്കുന്നപോലെ യാദൃശ്ചികമായി ലഭിക്കുന്ന സ്ത്രീസുഖം പോലുള്ള ആനന്ദങ്ങൾ, ധൈര്യശാലിയായവൻ അനുഭവിച്ചാലും, അവനു ദു:ഖവും സന്തോഷവും ഒന്നും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല.
സമ്യഗ്ദൃഷ്ടപദാര്ഥം ജ്ഞം സുഖദുഃഖഗതീ മനാക് । ദ്വേ വീച്യാവ് ഇവ ശൈലേന്ദ്രം ക്ഷോഭം നേതും ന ശക്നുതഃ
സത്യമായി കാര്യങ്ങളെ കാണുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് സുഖവും ദുഃഖവും ചെറിയ തരംഗങ്ങൾ പോലെ മാത്രം തോന്നും; വലിയ പർവ്വതത്തെ രണ്ടു തിരകൾ ഇളക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ അവനെ അതൊന്നും അലയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഹേലയാലോകയന് ഭോഗാന് മൃദുര് ദാന്തോ ഗതജ്വരഃ । സ്വമ് ഏവ പദമ് ആലമ്ബ്യ സര്വഭൂതാന്തരസ്ഥിതമ്
അവൻ ആനന്ദങ്ങളെയും വേദനകളെയും ശാന്തമായ മനസ്സോടെ നോക്കുന്നു; അവനിൽ ഉണങ്ങലോ ഉത്കണ്ഠയോ ഇല്ല, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന തന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ അവൻ വിശ്രമിക്കുന്നു.
ജ്ഞസ് തിഷ്ഠതി ഗതവ്യഗ്രം വ്യഗ്രയാപി സമന്വിതഃ । ജഗന്തി ജനയന്ന് ഏവ ബ്രഹ്മേവാത്മപരായണഃ
ജ്ഞാനി പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നാലും മനസ്സിൽ അലക്ഷ്യം ഇല്ലാതെ ശാന്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു; ബ്രഹ്മാവു ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവിൽ ലയിച്ചവനായി അവൻ ജീവിക്കുന്നു.
ആപതത്സു യഥാകാമം യഥാകാലം യഥാക്രമമ് । സുഖദുഃഖേഷു ന ക്ഷോഭമ് ഏതി ഭൂഭൃദ് ഋതുഷ്വ് ഇവ
ദുരന്തങ്ങൾ സമയാനുസൃതമായി സംഭവിച്ചാലും, സുഖവും ദുഃഖവും വന്നുപോകുമ്പോഴും, ഭൂമി ঋതുക്കളിൽ മാറ്റം വരുമ്പോലെ, അവൻ ഒരിക്കലും അലയുന്നില്ല.
മജ്ജതോ ഽപി ബഹുജ്ഞസ്യ രാമ കര്മേന്ദ്രിയക്രമൈഃ । അസക്തമനസോ നിത്യം ന കിഞ്ചിദ് അപി മജ്ജതി
ഹേ രാമ, ഒരാൾക്ക് വലിയ ജ്ഞാനം ഉണ്ടെങ്കിലും, അവൻ പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾകൊണ്ട് പല പ്രവൃത്തികളിലും മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോഴും, മനസ്സ് അകത്തുനിന്ന് അകറ്റം നിൽക്കുന്നു എങ്കിൽ, അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആ പ്രവൃത്തികളിൽ മുഴുകുന്നില്ല.
കലങ്ക്യ് അന്തഃകലങ്കേന പ്രോച്യതേ ഹേമ നാന്യഥാ । ഭാവാസക്ത്യാ സമാസക്ത ഉക്തോ ജന്തുര് ഹി നാന്യഥാ
പൊന്നിന് അകത്തുള്ള മലിനതുകൊണ്ടാണ് കളങ്കം ഉണ്ടാകുന്നത്; അതുപോലെ, ഒരു ജീവിക്ക് മനസ്സിന്റെ ആസക്തിയുണ്ടാകുമ്പോഴാണ് ആസക്തിയുള്ളവനെന്ന് പറയുന്നത്, അല്ലാതെ മറ്റെന്തിനാലും അല്ല.
ശരീരാത് പ്രവിവിക്തം സ്വം പശ്യതഃ പ്രവിവേകിനഃ । വികര്തിതാങ്ഗകസ്യാപി ന കിഞ്ചിത് പ്രവികര്തിതമ്
തന്റെ ആത്മാവിനെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു കാണുന്ന വിവേകമുള്ളവന്, ശരീരം എത്രയെങ്കിലും മുറിഞ്ഞുപോയാലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അവന്റെ ആത്മാവിന് ഒന്നും സംഭവിക്കില്ല.
സകൃത്പ്രഭാതം വിമലം യജ് ജ്ഞാതം ജ്ഞാതമ് ഏവ തത് । ന ഹി ബന്ധുഃ പരിജ്ഞാതഃ പുനര് അജ്ഞാതതാം വ്രജേത്
ഒരു കാര്യത്തെ ഒരിക്കൽ ശുദ്ധമായും വ്യക്തമായും അറിഞ്ഞാൽ, അതു അറിഞ്ഞതായിരിക്കും; ബന്ധുവിനെ ഒരിക്കൽ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, പിന്നെ അവൻ തിരിച്ചറിയാത്തവനാവില്ല.
സര്പഭ്രാന്തൌ നിവൃത്തായാം ന രജ്ജ്വാം സര്പഭാവനാ । പുനര് ഏതി യഥാ പ്രാവൃണ്നദീ ഗിരിതടച്യുതാ
കയറിൽ പാമ്പ് എന്നു തോന്നിയ ഭ്രമം മാറിയാൽ, പിന്നെ ആ കയറിൽ പാമ്പ് എന്ന് വീണ്ടും തോന്നാറില്ല. അതുപോലെ, മലയുടെ അരികിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വീണൊഴുകിയ ഒരു പുഴ വീണ്ടും മുകളിലേക്ക് ഒഴുകില്ല.
ന ഹേമ താപശുദ്ധാങ്ഗം സ്വാഭാസമ് അലമ് ആഗതമ് । കര്ദമേ മഗ്നമ് അപി സത് സമാദത്തേ മലം പുനഃ
അഗ്നിയിൽ ശുദ്ധീകരിച്ച് തനിക്കുള്ള പ്രകാശം വീണ്ടെടുത്ത പൊന്നിന്, അതു എത്രയും ചെളിയിൽ മുങ്ങിയാലും, വീണ്ടും മലിനതയൊന്നും പിടിക്കില്ല.
ക്ഷീണേ സ്വഹൃദയഗ്രന്ഥൌ ന ബന്ധോ ഽസ്തി പുനര് ഗുണൈഃ । യത്നേനാപി പുനര് ബദ്ധം കേന വൃന്തേ ച്യുതം ഫലമ്
സ്വന്തം മനസ്സിലെ ബന്ധങ്ങളുടെ കെട്ട് അകറ്റിയാൽ, ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് വീണ്ടും ബന്ധം ഉണ്ടാകില്ല. വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വീണുപോയ പഴം എത്ര ശ്രമിച്ചാലും വീണ്ടും കുരുവിൽ ചേർക്കാൻ കഴിയില്ല.
അയശ്ഛേദവിചാരാഭ്യാമ് അഭിതഃ ഖണ്ഡശോ ഗതമ് । പാഷാണം ച മനശ് ചൈവ സന്ധാതും കസ്യ ശക്തതാ
ഇരുമ്പും കല്ലും മുഴുവനായി തകർത്തു കഷ്ണങ്ങളാക്കിയാൽ, അവയെ വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു ചേർക്കാൻ ആര്ക്ക് കഴിയും? അതുപോലെ തന്നെയാണ് മനസ്സിനെയും വീണ്ടും പഴയപോലെ ചേർക്കാൻ കഴിയാത്തത്.
വിജ്ഞാതായാമ് അവിദ്യായാം കഃ പുനഃ പരിമജ്ജതി । പരിജ്ഞായ ശ്വപാകാനാം യാത്രാം കഃ പ്രേക്ഷതേ ദ്വിജഃ
അജ്ഞാനം മനസ്സിലാക്കിയശേഷം, ആരാണ് വീണ്ടും അതിനെ നീക്കാൻ ശ്രമിക്കുക? ചണ്ഡാളന്മാരുടെ ജീവിതം അറിയുമ്പോൾ, ഒരു ദ്വിജനും അവരുടെ പ്രവൃത്തികൾ ശ്രദ്ധിക്കുമോ?
സുധാമ്ഭസി യഥാ ക്ഷീരധീര് വിചാരാന് നിവര്തതേ । സംസാരവാസനാ തദ്വദ് ധീവിചാരാന് നിവര്തതേ
അമൃതത്തിൽ പാൽ കലർന്നാൽ, അതിനെ കുറിച്ച് ആരും അന്വേഷിക്കാറില്ലല്ലോ; അതുപോലെ തന്നെ, മനസ്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അന്വേഷണത്തിലൂടെ ലോകവാസനകളും അകന്നു പോകുന്നു.
മധ്വമ്ബുശങ്കയാ താവദ് വിഷവാരി പ്രപീയതേ । യാവത് തന് ന പരിജ്ഞാതം പരിജ്ഞാതം വിഹീയതേ
മധുവാണെന്ന് സംശയിച്ച് ഒരാൾ വിഷജലം കുടിക്കാം; പക്ഷേ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലായാൽ, ഉടനെ അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കും.
രൂപലാവണ്യയുക്താപി ചിത്രകാന്തേവ കാമിനീ । ദ്രവ്യമാത്രസമാരമ്ഭാത് തത്ത്വവിദ്ഭിര് വിലോക്യതേ
സൗന്ദര്യവും ആകർഷണവും ഉള്ള സ്ത്രീയും, മനോഹരമായ ഒരു ചിത്രത്തെപ്പോലെ, വസ്തുത അറിയുന്നവർക്ക് വെറും ദ്രവ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടമായാണ് തോന്നുന്നത്.
യഥാ മഷീകുസുമ്ഭാദി സ്ത്രിയാശ് ചിത്രേ തഥൈവ ഹി । ജീവന്ത്യാ അപി കേശോഷ്ഠം കസ് താം പ്രതി കില ഗ്രഹഃ
ഒരു സ്ത്രീയുടെ ചിത്രത്തിൽ മഷി, കുസുംബം മുതലായവ കാണുന്നതുപോലെ, ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ത്രീയിലുമാണ് അവ കാണുന്നത്. എന്നാൽ, ആ സ്ത്രീയുടെ മുടിയെയോ ചുണ്ടുകളെയോ ആരാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ പിടിക്കാനാവുക?
അനുഭൂതോ ഗുഡസ് സ്വാദുര് അപി ദാഹവികര്തനൈഃ । ന ശക്യതേ ഽന്യഥാ കര്തും തത്ത്വാലോകസ് തഥാത്മനഃ
രുചിച്ചിട്ടുള്ള പഞ്ചസാര എത്രയും കത്തിച്ചാലോ വെട്ടിച്ചാലോ അതിന്റെ മധുരം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ, ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥം കണ്ടവന്റെ അവസ്ഥയും മാറ്റാനാവില്ല.
പരവ്യസനിനീ നാരീ വ്യഗ്രാപി ഗൃഹകര്മണി । തദ് ഏവാസ്വാദയത്യ് അന്തര് നവസങ്ഗരസായനമ്
മറ്റൊരാളോടു ആകർഷണം ഉള്ള സ്ത്രീ വീട്ടുപണികളിൽ എത്ര തിരക്കിലായിരുന്നാലും, അകത്തുകൊണ്ട് അവൾ ആ പുതുമയുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയുടെ രുചി മാത്രമാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്.
ഏവം തത്ത്വേ പരേ ശുദ്ധേ ധീരോ വിശ്രാന്തിമ് ആഗതഃ । ന ശക്യതേ ചാലയിതും ദേവൈര് അപി സഹാസുരൈഃ
അങ്ങനെ പരമശുദ്ധമായ സത്യം കണ്ടു മനസ്സിൽ സമാധാനം കണ്ടെത്തിയ ധീരനെയാണ് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്നാലും അലയിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
പരവ്യസനിനീ നാരീ കേന ഭര്ത്രാ ബലീയസാ । വിസ്മാരിതാ സ്വസങ്കല്പകാന്തസങ്ഗമഹോത്സവമ്
മറ്റുള്ളവരുടെ ആസ്വാദനത്തിൽ അടിമയായ സ്ത്രീയെ, അവളുടെ മനസ്സിൽ സങ്കല്പിച്ച പ്രിയനുമായി ചേരുന്ന ആ മഹോത്സവം മറക്കാൻ ശക്തനായ ഭർത്താവ് ആരാണ് കാരണമായത്?
ജഗത് സമരസാനന്തചിദാലോകാവലമ്ബനമ് । കേന വിസ്മാര്യതേ ബുദ്ധിസ് തത്ത്വജ്ഞസ്യ മഹാത്മനഃ
അനന്തമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ സമമായ പ്രകാശത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഈ ലോകത്തെ, സത്യം അറിയുന്ന മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സിന് മറക്കാൻ കാരണമായത് ആരാണ്?
സമഗ്രസുഖദുഃഖാഭ്യാം വ്യവഹാരമ് അഖണ്ഡിതമ് । കുര്വന് ഗുരുജനായത്തോ ഭര്തൃശ്വശുരഖേദിതഃ
സമ്പൂർണ്ണമായ സുഖവും ദുഃഖവും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, മൂപ്പന്മാരുടെ ആശ്രയത്തിൽ, ഭർത്താവിന്റെയും ഭർത്താവിന്റെ വീട്ടുകാരുടെയും കഷ്ടതയിൽ, അവൾ അതനുസരിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.