സര്വാരമ്ഭഫലത്യാഗീ സര്വോപാധിവിവര്ജിതഃ । സര്വാശാസമ്പരിത്യാഗീ ജീവന്മുക്ത ഇതി സ്മൃതഃ
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചവനും, എല്ലാ തിരിച്ചറിയലുകളും വിട്ടവനും, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ത്യജിച്ചവനും ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം നേടിയവനായി അറിയപ്പെടുന്നു.
സര്വൈഷണാഃ പരിത്യജ്യ ചേതസാ ഭവ മൌനവാന് । ധാരാ നിരവശേഷേണ യഥാ ത്യക്ത്വാ പയോധരഃ
എല്ലാ വാഞ്ഛകളും മനസ്സിൽ നിന്ന് വിട്ട്, നീ മൗനിയായ് ഇരിക്കണം; മുഴുവൻ വെള്ളവും ഒഴിച്ച് തീർന്ന ഒരു മേഘം പോലെ.
തഥാ ന സുഖയത്യ് അങ്ഗസംലഗ്നാ വരവര്ണിനീ । യഥാ സുഖയതി സ്വാന്തമ് ഇന്ദുശീതാ നിരാശതാ
ശരീരത്തിൽ ചേർന്ന് നിൽക്കുന്ന സുന്ദരിയായ സ്ത്രീ നൽകുന്ന സന്തോഷം, ചന്ദ്രന്റെ തണുപ്പും ആഗ്രഹരഹിതത്വവും ഹൃദയത്തിൽ ഉണർത്തുന്ന ആനന്ദം പോലെ ആഴമില്ല.
ന തഥേന്ദുസ് സുഖയതി കണ്ഠലഗ്നോ ഽപി രാഘവ । നൈരാശ്യം സുഖയത്യ് അന്തര് യഥാ സകലശീതലമ്
രാഘവ, ചന്ദ്രൻ അടുത്ത് തന്നെ ഉണ്ടെങ്കിലും, ആ സമ്പൂർണ്ണ ആശയില്ലായ്മയുടെ ഉള്ളിലെ തണുപ്പു നൽകുന്ന സന്തോഷം അത്രയൊന്നും നൽകുന്നില്ല.
പുഷ്പഘൂര്ണന്നവലതോ ന തഥാ രാജതേ മധുഃ । യഥോദാരമതിര് മൌനീ നൈരാശ്യസമമാനസഃ
പൂക്കളിൽ പുതിയതായി ഉണ്ടാകുന്ന തേൻ അത്രയൊന്നും കണികരിക്കുന്നില്ല; മനസ്സിൽ സമത്വവും മൗനവും ആശയില്ലായ്മയും നിറഞ്ഞ മഹാത്മാവിന് അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഭംഗിയുണ്ട്.
ന ഹിമാദ്രേര് ന മുക്താഭ്യോ ന രമ്ഭാഭ്യോ ന ചന്ദനാത് । ന തച് ചന്ദ്രമസശ് ശൈത്യം നൈരാശ്യാദ് യദ് അവാപ്യതേ
ഹിമാലയം, മുത്തുകൾ, വാഴപ്പഴം, ചന്ദനം, ചന്ദ്രൻ — ഇവയിൽ ഒന്നിലും ആശയില്ലായ്മയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന തണുപ്പു ലഭ്യമല്ല.
അപി രാജ്യാദ് അപി സ്വര്ഗാദ് അപീന്ദോര് അപി മാധവാത് । അപി കാന്താസമാസങ്ഗാന് നൈരാശ്യം പരമം സുഖമ്
രാജ്യം, സ്വർഗം, ചന്ദ്രൻ, വസന്തം, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ അങ്കലാപ്പ് — ഇവയെക്കാൾ വലിയ സന്തോഷം ആശയില്ലായ്മയിൽ ആണ്.
തൃണവന് നോപകുര്വന്തി യയാ ത്രിഭുവനശ്രിയഃ । സാ പരാ നിര്വൃതിസ് സാധോ നൈരാശ്യാദ് ഉപലഭ്യതേ
മഹാനുഭാവാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ സമ്പത്തുക്കളെ പോലും പുല്ലുപോലെയാണ് കാണുന്നത് ആ പരമമായ ശാന്തി. ആ ശാന്തി പ്രതീക്ഷകളില്ലായ്മയിലൂടെ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
ആശാകരഞ്ജപരശും പരായാ നിര്വൃതേഃ പദമ് । പുഷ്പഗുച്ഛം ശമതരോര് ആലമ്ബസ്വ നിരാശതാമ്
ആശകളെ വെട്ടിമാറ്റാൻ നിരാശയെ ഒരു കുരുവടി പോലെ കൈകൊള്ളൂ. മനസ്സിന്റെ വൃക്ഷത്തിൽ പൂക്കളെപ്പോലെ പ്രതീക്ഷകളില്ലായ്മയെ അലങ്കാരമാക്കി, പരമശാന്തിയുടെ നിലയിലേക്ക് നീങ്ങൂ.
ഗോഷ്പദം പൃഥിവീ മേരുസ് സ്ഥാണുര് ആശാസ് സമുദ്ഗികാഃ । തൃണം ത്രിഭുവനം രാമ നൈരാശ്യാലങ്കൃതാകൃതേഃ
രാമാ, നിരാശയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവർക്കു ഭൂമി പശുവിന്റെ കുരുവടിപോലും, മേരുപർവ്വതം ഒരു തൂണുപോലും, ആശകൾ പെട്ടികളുപോലും, മൂന്നു ലോകങ്ങളും പുല്ലുപോലുമാണ്.
ദാനാദാനസമാഹാരവിഹാരവിഭവാദികാഃ । ക്രിയാ ജഗതി ഹസ്യന്തേ നിരാശൈഃ പുരുഷോത്തമൈഃ
ഈ ലോകത്ത് ദാനം, സ്വീകരിക്കൽ, സമാഹരണം, ആസ്വാദനം, സമ്പത്ത് എന്നിവയൊക്കെയും പ്രതീക്ഷകളില്ലാത്ത ഉത്തമപുരുഷന്മാർ പരിഹസിക്കുന്നു.
പദം യസ്യ ന ബധ്നാതി കദാചിത് കലനാ ഹൃദി । തൃണീകൃതത്രിഭുവനഃ കേനാസാവ് ഉപമീയതേ
ആലോചനകള് ഒരിക്കലും ഹൃദയത്തെ ബന്ധിക്കാത്തവനും, മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും പുല്പോലെയായി കാണുന്നവനുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാന് ആരുമുണ്ട്?
ഇദമ് ഏവാസ്ത്വ് ഇദം മാസ്തു മമേതി ഹൃദി രഞ്ജനാ । ന യസ്യാസ്തി തമ് ആത്മേശം തോലയന്തി കഥം ജനാഃ
‘ഇത് ഉണ്ടാകട്ടെ’, ‘ഇത് വേണ്ട’, ‘ഇത് എന്റെതാണു’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ആലോചനകളില് ഹൃദയം ആസ്വാദനം കാണാത്ത ആത്മനാഥനെ മനുഷ്യര് എങ്ങനെ അളക്കാനോ തൂക്കാനോ കഴിയും?
സര്വസങ്കടപര്യന്തമ് അസങ്കടമലം സുഖമ് । സൌഭാഗ്യം പരമം ബുദ്ധേര് നൈരാശ്യമ് അവലമ്ബ്യതാമ്
എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളെയും തൊടാത്ത, നിര്മലമായ പരമസൗഭാഗ്യമായ സന്തോഷം, നിരാശയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള ബുദ്ധിയിലൂടെ നേടപ്പെടട്ടെ.
ന ശാസ്തേഹ ത്വമ് ആശാനാം വിദ്ധി മിഥ്യാഭ്രമം ജഗത് । വഹദ്രഥസ്ഥദിക്ചക്രനേമ്യാവര്തവദ് ഉത്ഥിതമ്
നിനക്ക് ആഗ്രഹങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാന് കഴിയില്ല; ഈ ലോകം ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ചലിക്കുന്ന രഥത്തിലെ ചക്രം ചുറ്റുന്നതുപോലെ ഇതും ഭ്രമമായി ഉദിക്കുന്നു.
കിം മുഹ്യസി മഹാബാഹോ മൂര്ഖവത് പണ്ഡിതോ ഽപി സന് । മമേദം തദ് അയം സോ ഽഹമ് ഇത്യ് ഉദ്ഭ്രാന്തേന ചേതസാ
മഹാബാഹുവേ, നീ ജ്ഞാനിയാണെങ്കിലും, 'ഇത് എന്റേതാണ്', 'അത് അതാണ്', 'ഞാൻ ഇതാണ്' എന്നിങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു മനസ്സ് കലങ്ങിപ്പോകുന്നത് കൊണ്ട്, ഒരു മണ്ടനെപ്പോലെ എന്തിന് ഭ്രമത്തിലാകുന്നു?
ആത്മൈവേദം ജഗത് സര്വം നാനാതേഹ ന വിദ്യതേ । ഏകരൂപം ജഗജ് ജ്ഞാത്വാ ധീരൈ രാമ ന ഖിദ്യതേ
ഈ ലോകം മുഴുവൻ ആത്മാവാണ്; ഇവിടെ വ്യത്യാസം ഒന്നുമില്ല. ലോകം ഒറ്റരൂപമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ ജ്ഞാനികൾ, രാമാ, വിഷമപ്പെടാറില്ല.
യഥാഭൂതപദാര്ഥൌഘദര്ശനാദ് ഏവ രാഘവ । പരമാശ്വാസനം ബുദ്ധേര് നൈരാശ്യമ് അധിഗമ്യതേ
രാഘവാ, വസ്തുക്കളെ യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെയാണോ അങ്ങനെ കാണുമ്പോൾ, മനസ്സ് പരമമായ ആശ്വാസം നേടുന്നു; നിരാശയല്ല.
ഭാവാഭാവവിസംവാദമുക്തമ് ആദ്യന്തയോസ് സ്ഥിതമ് । യദ് രൂപം തത് സമാലമ്ബ്യ പദാര്ഥാനാം സ്ഥിതിം കുരു
ഉണ്ടെന്നതും ഇല്ലെന്നതും എന്ന വിവാദങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തമായതും, ആദിയും അന്ത്യവും ഉള്ളതുമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ആശ്രയമിട്ട്, വസ്തുക്കളുടെ നില അതനുസരിച്ച് നിശ്ചയിക്കൂ.
നൈരാശ്യധീരമനസോ മായേയമ് അതിമോഹിനീ । പലായ്യ യാതി സംസാരീ മൃഗീ കേസരിണോ യഥാ
നിരാശയോടെ ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവനോട് ഈ ലോകത്തെ മായാജാലം അതിശക്തമായ മോഹം ഉണ്ടാക്കുന്നതാണെങ്കിലും, ഒരു മൃഗം സിംഹത്തെ കണ്ടു ഓടിപ്പോകുന്നതുപോലെ, സംസാരത്തിൽ കുടുങ്ങിയവനിൽ നിന്ന് അത് പിന്മാറിപ്പോകുന്നു.
കാന്താമ് ഉദ്ദാമമദനാം ലോലാം വനലതാമ് അപി । ജര്ജരോപലപാലീം ച സമം പശ്യതി ധീരധീഃ
ഉറച്ച മനസ്സുള്ള ജ്ഞാനി, കാമത്തിൽ മദിച്ച പ്രിയപ്പെട്ട സ്ത്രീയെയും, കാട്ടിലെ കളിയുള്ള വിളരെയും, തകർന്ന കല്ലുകളുടെ കൂമ്പാരത്തെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നു.
ഭോഗാ നാനന്ദയന്ത്യ് അന്തഃ ഖേദയന്തി ന ചാപദഃ । ദൃശ്യശ്രിയോ ഹരന്ത്യ് അങ്ഗ ന ജ്ഞമ് അദ്രിമ് ഇവാനിലാഃ
ഭോഗങ്ങൾ അവനെ ഉള്ളിൽ സന്തോഷിപ്പിക്കാറില്ല, ദു:ഖങ്ങൾ അവനെ വേദനിപ്പിക്കാറുമില്ല; ദൃശ്യമായ വസ്തുക്കളുടെ ഭംഗി, പ്രിയനേ, ഒരു പർവ്വതത്തെ കാറ്റ് കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ജ്ഞാനിയെയും ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.
രക്തബാലാങ്ഗനസ്യാപി ജ്ഞസ്യോദാരധിയോ മുനേഃ । കണശഃ ഖണ്ഡതാം യാന്തി മനസി സ്മരസായകാഃ
കാമത്തിൽ ചുവന്ന യുവതിയുടെ പ്രണയബാണങ്ങൾ പോലും, മഹാമനസ്സുള്ള ജ്ഞാനിയുടെ മനസ്സിൽ, കണികകളായി തകർന്നു പോകുന്നു.
രാഗദ്വേഷൈസ് സ്വരൂപജ്ഞോ നാവശഃ പരികൃഷ്യതേ । സ്പര്ശ ഏവാസ്യ നൈതാഭ്യാം കിമ് ഉതാക്രമണം ഭവേത്
സ്വന്തം യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയുന്നവനെ ആസക്തിയും ദ്വേഷവും നിർബന്ധിച്ച് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നില്ല; അവൻ അവയെ വെറുമൊരു സ്പർശം പോലെ മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നു, അതിനാൽ അവയെക്കൊണ്ട് അവൻ കീഴടക്കപ്പെടുന്നില്ല.
സമദൃഷ്ടലതാലോലവനിതാദ്രിശിലാദിഷു । രമതേ നൈഷ ഭോഗേഷു പാന്ഥോ മരുമഹീഷ്വ് ഇവ
സമദർശനം ഉള്ളവൻ വള്ളികൾ, സ്ത്രീകൾ, പർവതങ്ങൾ, കല്ലുകൾ തുടങ്ങിയവയിൽ ഉള്ള ആനന്ദത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നില്ല; മരുഭൂമിയിൽ യാത്ര ചെയ്യുന്ന ഒരാൾ അവിടെയുള്ള വസ്തുക്കളിൽ ആനന്ദം കാണാത്തതുപോലെ.
അയത്നോപനതം സര്വം ലീലയാ മുക്തമാനസഃ । ഭുങ്ക്തേ ഭോഗഭരം പ്രാജ്ഞസ് ത്വ് ആലോകമ് ഇവ ലോചനമ്
മനസ്സ് സ്വതന്ത്രമായ ജ്ഞാനി, യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ, എതെങ്കിലും അനുഭവങ്ങൾ വരുമ്പോൾ അവയെ ലാളിത്യത്തോടെ ആസ്വദിക്കുന്നു; കണ്ണ് പ്രകാശം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ.
കാകതാലീയവത് പ്രാപ്താ ഭോഗാലീ ലലനാദികാ । സേവിതാപ്യ് അങ്ഗ ധീരസ്യ ന ദുഃഖായ ന തുഷ്ടയേ
കാക്ക കായത്തിൽ ഇരിക്കുന്നപോലെ യാദൃശ്ചികമായി ലഭിക്കുന്ന സ്ത്രീസുഖം പോലുള്ള ആനന്ദങ്ങൾ, ധൈര്യശാലിയായവൻ അനുഭവിച്ചാലും, അവനു ദു:ഖവും സന്തോഷവും ഒന്നും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല.
സമ്യഗ്ദൃഷ്ടപദാര്ഥം ജ്ഞം സുഖദുഃഖഗതീ മനാക് । ദ്വേ വീച്യാവ് ഇവ ശൈലേന്ദ്രം ക്ഷോഭം നേതും ന ശക്നുതഃ
സത്യമായി കാര്യങ്ങളെ കാണുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് സുഖവും ദുഃഖവും ചെറിയ തരംഗങ്ങൾ പോലെ മാത്രം തോന്നും; വലിയ പർവ്വതത്തെ രണ്ടു തിരകൾ ഇളക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ അവനെ അതൊന്നും അലയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഹേലയാലോകയന് ഭോഗാന് മൃദുര് ദാന്തോ ഗതജ്വരഃ । സ്വമ് ഏവ പദമ് ആലമ്ബ്യ സര്വഭൂതാന്തരസ്ഥിതമ്
അവൻ ആനന്ദങ്ങളെയും വേദനകളെയും ശാന്തമായ മനസ്സോടെ നോക്കുന്നു; അവനിൽ ഉണങ്ങലോ ഉത്കണ്ഠയോ ഇല്ല, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന തന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ അവൻ വിശ്രമിക്കുന്നു.
ജ്ഞസ് തിഷ്ഠതി ഗതവ്യഗ്രം വ്യഗ്രയാപി സമന്വിതഃ । ജഗന്തി ജനയന്ന് ഏവ ബ്രഹ്മേവാത്മപരായണഃ
ജ്ഞാനി പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നാലും മനസ്സിൽ അലക്ഷ്യം ഇല്ലാതെ ശാന്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു; ബ്രഹ്മാവു ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവിൽ ലയിച്ചവനായി അവൻ ജീവിക്കുന്നു.