അജ്ഞാതൈഷാ മനോമത്തമൃഗം വിഷയതര്ഷുലമ് । അസത്യൈവ ഹി സത്യേവ മൃഗതൃഷ്ണേവ കര്ഷതി
അറിയാതെ ഇരിക്കുമ്പോള് ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ ഒരു പിതൃകമായ കാട്ടുപോത്തുപോലെ, വിഷയങ്ങളുടെ താക്കോലില് കുത്തിയതുപോലെ ഓടിക്കുന്നു; യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെങ്കിലും, മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളം പോലെ, യാഥാര്ത്ഥ്യമെന്നു തോന്നിച്ച് വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു.
വിജ്ഞാതാ സത്യരൂപേയം നാശം യാതി പലായതേ । വിപ്രമധ്യാത് പരിജ്ഞാതാ യഥാ ചണ്ഡാലകന്യകാ
ഇത് യഥാര്ത്ഥ രൂപത്തില് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് അജ്ഞാനം അകന്ന് പോകുന്നു; ജ്ഞാനികള് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് ഒരു ചണ്ഡാലകന്യയെപ്പോലെ അതു വിട്ടുപോകുന്നു.
അവിദ്യാ സമ്പരിജ്ഞാതാ ന മനഃ പരികര്ഷതി । മൃഗതൃഷ്ണാ പരിജ്ഞാതാ തര്ഷുലം നാപകര്ഷതി
അജ്ഞാനം പൂര്ണമായി തിരിച്ചറിയുമ്പോള് അത് മനസ്സിനെ ഇനി വലിച്ചിഴക്കില്ല; മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളം യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് ദാഹിയെയും അതുപോലെ വലിച്ചിഴക്കില്ല.
പരമാര്ഥാവബോധേന സമൂലം രാമ വാസനാ । ദീപേനേവാന്ധകാരശ്രീര് ഗലത്യ് ആലോക ഏതി ച
പരമാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, രാമ, മനസ്സിലെ പഴയ വാസനകൾ പൂർണ്ണമായും നശിക്കുന്നു; ഒരു വിളക്ക് തെളിയുമ്പോൾ ഇരുട്ട് അകന്നുപോകുന്നതുപോലെയാണ് പ്രകാശം നിറയുന്നത്.
നാസ്ത്യ് അവിദ്യേതി സഞ്ജാതേ നിശ്ചയേ ശാസ്ത്രയുക്തിതഃ । ഗലത്യ് അവിദ്യാ താപേന തുഷാരകണികാ യഥാ
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ 'അജ്ഞാനം ഇല്ല' എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ജനിക്കുമ്പോൾ, അജ്ഞാനം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ചൂടിൽ ഉണങ്ങിയുപോകുന്നു; സൂര്യന്റെ കിരണത്തിൽ മഞ്ഞ് ഉരുകുന്നതുപോലെയാണ് അതിന്റെ നാശം.
ദേഹസ്യാസ്യ ജഡസ്യാര്ഥേ കിം ഭോഗൈര് ഇതി നിശ്ചയീ । ഭിനത്ത്യ് ആശാമയം ജ്ഞാനീ പഞ്ജരം കേസരീ യഥാ
ഈ ജഡമായ ശരീരത്തിന് അനുഭവങ്ങളിൽ യാതൊരു അർത്ഥവുമില്ലെന്ന് ഉറപ്പുള്ള ജ്ഞാനി, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പിണ്ഡം സിംഹം പഞ്ചരത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടുന്നതുപോലെ തകർക്കുന്നു.
ആശാപരികരേ രാമ നൂനം പരിഹൃതേ ഹൃദഃ । പുമാന് ആഗതസൌന്ദര്യോ ഹ്ലാദമ് ആയാതി ചന്ദ്രവത്
രാമ, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കൂട്ടം മനസ്സിൽനിന്ന് സത്യമായി വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, ഒരാൾക്ക് ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗന്ദര്യവും ആനന്ദവും ലഭിക്കുന്നു.
പരാം ശീതലതാമ് ഏതി വൃഷ്ടിധൌത ഇവാചലഃ । നിര്വൃതിം പരമാം ധത്തേ പ്രാപ്തരാജ്യ ഇവാധനഃ
അവന് മഴകൊണ്ടു കഴുകിയ പര്വ്വതംപോലെ അതിയായ തണുപ്പും, രാജ്യം ലഭിച്ച ദരിദ്രന് പോലുള്ള പരമാനന്ദവും അനുഭവിക്കുന്നു.
ശോഭതേ ഽമലയാ ലക്ഷ്മ്യാ ശരദീവ നഭസ്തലമ് । ആത്മന്യ് ഏവ ന മാത്യ് ഉച്ചൈഃ കല്പസ്യാന്ത ഇവാര്ണവഃ
അവന് ശുദ്ധമായ ഐശ്വര്യത്തോടെ ശരദ്കാലത്തിലെ ആകാശംപോലെ ദീപിക്കുന്നു; കല്പാന്ത്യത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ അവന് ആത്മാവില് അഭിമാനത്തോടെ പൊങ്ങുന്നില്ല.
ഭവത്യ് അപേതസംരമ്ഭോ വൃഷ്ടമൂക ഇവാമ്ബുദഃ । തിഷ്ഠത്യ് ആത്മനി സംവേത്താ പ്രശാന്ത ഇവ വാരിധിഃ
മഴ തീര്ന്ന മേഘംപോലെ അവന് ഉത്കണ്ഠകളില്ലാതെ മാറുന്നു; സമാധാനമായ സമുദ്രംപോലെ അവന് തന്റെ ആത്മാവില് നിലകൊള്ളുന്നു.
പരം ധൈര്യമ് ഉപാദത്തേ സ്ഥൈര്യം മേരുര് ഇവാചലഃ । രാജതേ സ്വസ്ഥയാ ലക്ഷ്മ്യാ ശാന്തേന്ധന ഇവാനലഃ
അവന് മേരു പര്വ്വതംപോലെ അചഞ്ചലമായ ധൈര്യം കൈവരിക്കുന്നു; ഇന്ധനം തീര്ന്ന അഗ്നിപോലെ സ്വാഭാവിക ഐശ്വര്യത്തില് പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭവത്യ് ആത്മനി നിര്വാണഃ പ്രശാന്ത ഇവ ദീപകഃ । ദൃഷ്ടിമ് ആയാതി പരമാം നരഃ പീതാമൃതോ യഥാ
സ്വന്തം ഉള്ളിൽ നിന്നു മോക്ഷം ഉദയം ചെയ്യുന്നു, ശാന്തമായ വിളക്കുപോലെ. അമൃതം കുടിച്ചവൻപോലെ, മനുഷ്യൻ പരമമായ ദർശനം നേടുന്നു.
അന്തര്ദീപോ ഘട ഇവ മധ്യജ്വാല ഇവാനലഃ । സ്ഫുരദ്ദീപ്തിര് മണിര് ഇവ പ്രയാത്യ് അന്തഃ പ്രകാശതാമ്
കുപ്പിയിൽ ഉള്ളിൽ തെളിഞ്ഞ് കത്തുന്ന വിളക്കുപോലെയും, നടുവിൽ ജ്വാലയുള്ള അഗ്നിപോലെയും, പ്രകാശം പകരുന്ന രത്നംപോലെയും, അവൻ അകത്തുള്ള പ്രകാശം നേടുന്നു.
സര്വാത്മകം സര്വഗതം സര്വേശം സര്വനായകമ് । സര്വാകാരം നിരാകാരം സ്വമ് ആത്മാനം പ്രപശ്യതി
സ്വയം എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, എല്ലായിടത്തും ഉള്ളതും, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നതും, എല്ലാം നയിക്കുന്നതും, എല്ലാ രൂപവും രൂപരഹിതവുമായ ആത്മാവിനെ അവൻ കാണുന്നു.
ഹസത്യ് അലമ് അതീതാസ് താഃ പേലവാ ദിവസാവലീഃ । യാസു സ്മരശരശ്രേണീചപലം ചിത്തമ് അച്ഛിനത്
കാമദേവന്റെ അമ്പുപോലെ ചഞ്ചലമായ മനസ്സിനെ കീറിക്കളഞ്ഞു പോയ പഴയ ദുർബലമായ ആ ദിവസങ്ങളെ അവൻ ഇപ്പൊഴ് പരിഹസിക്കുന്നു.
സങ്ഗരങ്ഗവിനിഷ്ക്രാന്തശ് ശാന്തമാനമനോജ്വരഃ । അധ്യാത്മരതിര് ആസീനഃ പൂര്ണപാവനമാനസഃ
ആസക്തികളുടെ സമരഭൂമിയിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിന്ന്, മനസ്സിലെ ചൂട് ശമിച്ചവനായി, ആത്മാവിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തി, പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ അവൻ ഇരിക്കുന്നു.
നിര്മൃഷ്ടകാമപങ്കാങ്കശ് ഛിന്നജന്മനിബന്ധനഃ । ദ്വന്ദ്വദോഷഭയോന്മുക്തസ് തീര്ണസംസാരസാഗരഃ
ആഗ്രഹങ്ങളുടെ മലിനതകൾ കഴുകി കളഞ്ഞവനും, ജനനബന്ധങ്ങൾ മുറിച്ചവനും, ഇരട്ടത്വത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾക്കു പുറത്തു നിന്നവനും, സാംസാരിക സമുദ്രം കടന്നവനും ആകുന്നു.
പ്രാപ്താനുത്തമവിശ്രാന്തിര് ലബ്ധാലഭ്യപദാസ്പദഃ । അനിവര്തിപദം പ്രാപ്തഃ കര്മണാമ് അന്തമ് ആഗതഃ
പരമമായ വിശ്രമം നേടിയവനും, അപൂർവ്വമായി ലഭിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നവനും, തിരിച്ചു വരാത്ത പാതയിൽ പ്രവേശിച്ചവനും, എല്ലാ കർമ്മങ്ങളുടെയും അവസാനത്തെത്തിയവനും ആകുന്നു.
സര്വാഭിവാഞ്ഛിതാരമ്ഭോ ന കിഞ്ചിദ് അപി വാഞ്ഛതി । സര്വാനുമോദിതാനന്ദോ ന കിഞ്ചിദ് അനുമോദതേ
എല്ലാവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിട്ടും, ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാത്തവനും, എല്ലാവർക്കും ആനന്ദം നൽകുന്നവനായി നിന്നിട്ടും, ഒന്നിലും ആനന്ദം കാണാത്തവനും ആകുന്നു.
ന ദദാതി ന ചാദത്തേ ന സ്തൌതി ന ച നിന്ദതി । നാസ്തമ് ഏതി ന ചോദേതി ന തുഷ്യതി ന ശോചതി
അവൻ ആര്ക്കും ഒന്നും തരുന്നില്ല, ആരിൽ നിന്നും ഒന്നും എടുക്കുന്നില്ല, ആരെയും പ്രശംസിക്കുന്നില്ല, ആരെയും കുറ്റം പറയുന്നില്ല. അവൻ അസ്തമിക്കുന്നില്ല, ഉദയവുമാകുന്നില്ല, സന്തോഷിക്കുന്നില്ല, ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.
സര്വാരമ്ഭഫലത്യാഗീ സര്വോപാധിവിവര്ജിതഃ । സര്വാശാസമ്പരിത്യാഗീ ജീവന്മുക്ത ഇതി സ്മൃതഃ
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചവനും, എല്ലാ തിരിച്ചറിയലുകളും വിട്ടവനും, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ത്യജിച്ചവനും ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം നേടിയവനായി അറിയപ്പെടുന്നു.
സര്വൈഷണാഃ പരിത്യജ്യ ചേതസാ ഭവ മൌനവാന് । ധാരാ നിരവശേഷേണ യഥാ ത്യക്ത്വാ പയോധരഃ
എല്ലാ വാഞ്ഛകളും മനസ്സിൽ നിന്ന് വിട്ട്, നീ മൗനിയായ് ഇരിക്കണം; മുഴുവൻ വെള്ളവും ഒഴിച്ച് തീർന്ന ഒരു മേഘം പോലെ.
തഥാ ന സുഖയത്യ് അങ്ഗസംലഗ്നാ വരവര്ണിനീ । യഥാ സുഖയതി സ്വാന്തമ് ഇന്ദുശീതാ നിരാശതാ
ശരീരത്തിൽ ചേർന്ന് നിൽക്കുന്ന സുന്ദരിയായ സ്ത്രീ നൽകുന്ന സന്തോഷം, ചന്ദ്രന്റെ തണുപ്പും ആഗ്രഹരഹിതത്വവും ഹൃദയത്തിൽ ഉണർത്തുന്ന ആനന്ദം പോലെ ആഴമില്ല.
ന തഥേന്ദുസ് സുഖയതി കണ്ഠലഗ്നോ ഽപി രാഘവ । നൈരാശ്യം സുഖയത്യ് അന്തര് യഥാ സകലശീതലമ്
രാഘവ, ചന്ദ്രൻ അടുത്ത് തന്നെ ഉണ്ടെങ്കിലും, ആ സമ്പൂർണ്ണ ആശയില്ലായ്മയുടെ ഉള്ളിലെ തണുപ്പു നൽകുന്ന സന്തോഷം അത്രയൊന്നും നൽകുന്നില്ല.
പുഷ്പഘൂര്ണന്നവലതോ ന തഥാ രാജതേ മധുഃ । യഥോദാരമതിര് മൌനീ നൈരാശ്യസമമാനസഃ
പൂക്കളിൽ പുതിയതായി ഉണ്ടാകുന്ന തേൻ അത്രയൊന്നും കണികരിക്കുന്നില്ല; മനസ്സിൽ സമത്വവും മൗനവും ആശയില്ലായ്മയും നിറഞ്ഞ മഹാത്മാവിന് അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഭംഗിയുണ്ട്.
ന ഹിമാദ്രേര് ന മുക്താഭ്യോ ന രമ്ഭാഭ്യോ ന ചന്ദനാത് । ന തച് ചന്ദ്രമസശ് ശൈത്യം നൈരാശ്യാദ് യദ് അവാപ്യതേ
ഹിമാലയം, മുത്തുകൾ, വാഴപ്പഴം, ചന്ദനം, ചന്ദ്രൻ — ഇവയിൽ ഒന്നിലും ആശയില്ലായ്മയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന തണുപ്പു ലഭ്യമല്ല.
അപി രാജ്യാദ് അപി സ്വര്ഗാദ് അപീന്ദോര് അപി മാധവാത് । അപി കാന്താസമാസങ്ഗാന് നൈരാശ്യം പരമം സുഖമ്
രാജ്യം, സ്വർഗം, ചന്ദ്രൻ, വസന്തം, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ അങ്കലാപ്പ് — ഇവയെക്കാൾ വലിയ സന്തോഷം ആശയില്ലായ്മയിൽ ആണ്.
തൃണവന് നോപകുര്വന്തി യയാ ത്രിഭുവനശ്രിയഃ । സാ പരാ നിര്വൃതിസ് സാധോ നൈരാശ്യാദ് ഉപലഭ്യതേ
മഹാനുഭാവാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ സമ്പത്തുക്കളെ പോലും പുല്ലുപോലെയാണ് കാണുന്നത് ആ പരമമായ ശാന്തി. ആ ശാന്തി പ്രതീക്ഷകളില്ലായ്മയിലൂടെ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
ആശാകരഞ്ജപരശും പരായാ നിര്വൃതേഃ പദമ് । പുഷ്പഗുച്ഛം ശമതരോര് ആലമ്ബസ്വ നിരാശതാമ്
ആശകളെ വെട്ടിമാറ്റാൻ നിരാശയെ ഒരു കുരുവടി പോലെ കൈകൊള്ളൂ. മനസ്സിന്റെ വൃക്ഷത്തിൽ പൂക്കളെപ്പോലെ പ്രതീക്ഷകളില്ലായ്മയെ അലങ്കാരമാക്കി, പരമശാന്തിയുടെ നിലയിലേക്ക് നീങ്ങൂ.
ഗോഷ്പദം പൃഥിവീ മേരുസ് സ്ഥാണുര് ആശാസ് സമുദ്ഗികാഃ । തൃണം ത്രിഭുവനം രാമ നൈരാശ്യാലങ്കൃതാകൃതേഃ
രാമാ, നിരാശയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവർക്കു ഭൂമി പശുവിന്റെ കുരുവടിപോലും, മേരുപർവ്വതം ഒരു തൂണുപോലും, ആശകൾ പെട്ടികളുപോലും, മൂന്നു ലോകങ്ങളും പുല്ലുപോലുമാണ്.