തുച്ഛാം മോക്ഷധിയം ത്യക്ത്വാ ബന്ധബുദ്ധിം തഥൈഷണാഃ । സുവൈരാഗ്യവിവേകാഭ്യാം കേവലം ക്ഷപയേന് മനഃ
നിസ്സാരമായ മോക്ഷചിന്തകളും ബന്ധത്തിന്റെ ധാരണകളും ഉപേക്ഷിച്ച്, യഥാർത്ഥ വൈരാഗ്യവും വിവേകവും ഉപയോഗിച്ച് മനസ്സിനെ മാത്രം പൂര്ണമായും അകറ്റണം.
മോക്ഷോ മേ ഽസ്ത്വ് ഇതി ചിന്താ ചേജ് ജാതാ തദ് വ്യുത്ഥിതം മനഃ । മനനോത്കേ മനസ്യ് ഉച്ചൈര് വപുര് ദോഷായ കേവലമ്
എനിക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കണം എന്ന ചിന്ത മനസ്സിൽ ഉദിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ മനസ്സ് അശാന്തമാകുന്നു; അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചാൽ, അതു ശരീരത്തിന് മാത്രം ദോഷം വരുത്തും.
ആത്മന്യ് അതീതേ സര്വസ്മാത് സര്വരൂപേ ഽഥ വാ തതേ । കോ ബന്ധഃ കശ് ച വാ മോക്ഷോ നിര്മൂലം മനനം കുതഃ
ആത്മാവ് എല്ലാറ്റിനും അതീതമായിരിക്കുമ്പോഴും, എല്ലാറ്റിനും രൂപമായിരിക്കുമ്പോഴും, അല്ലെങ്കിൽ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോഴും, അവിടെ ബന്ധം എന്ത്? മോക്ഷം എന്ത്? അപ്രമാണമായ ചിന്ത എവിടെ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്?
വായുസ് സ്പന്ദനധര്മത്വാദ് യദാ ലഗതി ദേഹകേ । തദാ സ്ഫുരതി ഹസ്താങ്ഗരസനാപല്ലവാവലീ
കാറ്റ് സ്വഭാവപ്രകാരം സ്പന്ദനം കൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ കൈകളും അവയവങ്ങളും നാവും ഇളം ഇലപുതികൾ പോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചലനം തുടങ്ങുന്നു.
പാദപേ പല്ലവശ്രേണീം ചാലയത്യ് അനിലോ യഥാ । തഥൈവാങ്ഗാവലീം വായുര് ദേഹേ സഞ്ചാലയത്യ് അലമ്
ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ ഇളം ഇലകളെ കാറ്റ് ചലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിലെ അവയവങ്ങളെ കാറ്റ് എളുപ്പത്തിൽ ചലിപ്പിക്കുന്നു.
ചിത് സര്വവ്യാപിനീ സൂക്ഷ്മാ ന ചലാ ന ച ചാല്യതേ । ന സ്വതസ് സ്പന്ദമ് ആയാതി ദേവാചല ഇവാനിലൈഃ
ചൈതന്യം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, അത്രയും സൂക്ഷ്മവും അചഞ്ചലവും ആണത്. അതിനെ ആരും ഇളക്കാനാവില്ല, അതു സ്വയം ചലിക്കാറുമില്ല; കാറ്റ് കുന്നിനെ ഇളക്കാത്തതുപോലെ.
പ്രതിബിമ്ബിതസര്വാര്ഥാ കേവലം സ്വാത്മനി സ്ഥിതാ । പ്രകാശയതി ബോധേന ജഗന്തീമാനി ദീപവത്
എല്ലാവസ്തുക്കളെയും പ്രതിഫലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അതു സ്വയം തന്നെ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന്റെ ബോധംകൊണ്ടു ഈ ലോകങ്ങളെ അതു വിളങ്ങിക്കുന്നു, വിളക്കുപോലെ.
തത്ര കോ ഽയം മുധാ മോഹോ ഭവതാമ് അതിദുഃഖദഃ । അയം സോ ഽഹം മമാങ്ഗാനി മമേദം ചേതി ദുര്ധിയാമ്
എന്താണ് ഈ നിർഥകമായ മായ, നിങ്ങളിൽ ഇത്രയും വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നത്? 'ഞാൻ ഇതാണ്, ഇവയാണ് എന്റെ അവയവങ്ങൾ, ഇതെല്ലാം എന്റെതാണു' എന്ന ഭ്രമം, മനസ്സു മങ്ങിയവർക്കാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
അനിച്ഛലോലത്വാന് നുന്നദൃഷദാരാവരാശിവത് । ജ്ഞത്വകര്തൃത്വഭോക്തൃത്വക്രിയാ സമുപലഭ്യതേ
സ്വഭാവത്തിൽ അചഞ്ചലവും അശ്രദ്ധിക്കാത്തതുമായതിനാൽ, പാറപോലെ ഉറപ്പുള്ളത് പോലെ, അറിയുന്നു, ചെയ്യുന്നു, അനുഭവിക്കുന്നു, പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതൊക്കെ വെറും അനുഭവം മാത്രമാണ്.
തത്രായമ് ആത്മാ സമ്മന്താ ഭോക്താ കര്തേതി ജായതേ । മുധൈവാജ്ഞാനതാപോത്ഥാ മൃഗതൃഷ്ണേവ വാസനാ
അവിടെ ആത്മാവ് തന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നവനും അനുഭവിക്കുന്നവനും ചെയ്യുന്നതും എന്നിങ്ങനെ ഭാവിക്കുന്നു; എന്നാല് ഇതെല്ലാം അജ്ഞാനത്തില് നിന്നുള്ള ഭ്രമം മാത്രമാണ്, മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളത്തിന്റെ മോഹം പോലെ.
അജ്ഞാതൈഷാ മനോമത്തമൃഗം വിഷയതര്ഷുലമ് । അസത്യൈവ ഹി സത്യേവ മൃഗതൃഷ്ണേവ കര്ഷതി
അറിയാതെ ഇരിക്കുമ്പോള് ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ ഒരു പിതൃകമായ കാട്ടുപോത്തുപോലെ, വിഷയങ്ങളുടെ താക്കോലില് കുത്തിയതുപോലെ ഓടിക്കുന്നു; യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെങ്കിലും, മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളം പോലെ, യാഥാര്ത്ഥ്യമെന്നു തോന്നിച്ച് വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു.
വിജ്ഞാതാ സത്യരൂപേയം നാശം യാതി പലായതേ । വിപ്രമധ്യാത് പരിജ്ഞാതാ യഥാ ചണ്ഡാലകന്യകാ
ഇത് യഥാര്ത്ഥ രൂപത്തില് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് അജ്ഞാനം അകന്ന് പോകുന്നു; ജ്ഞാനികള് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് ഒരു ചണ്ഡാലകന്യയെപ്പോലെ അതു വിട്ടുപോകുന്നു.
അവിദ്യാ സമ്പരിജ്ഞാതാ ന മനഃ പരികര്ഷതി । മൃഗതൃഷ്ണാ പരിജ്ഞാതാ തര്ഷുലം നാപകര്ഷതി
അജ്ഞാനം പൂര്ണമായി തിരിച്ചറിയുമ്പോള് അത് മനസ്സിനെ ഇനി വലിച്ചിഴക്കില്ല; മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളം യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് ദാഹിയെയും അതുപോലെ വലിച്ചിഴക്കില്ല.
പരമാര്ഥാവബോധേന സമൂലം രാമ വാസനാ । ദീപേനേവാന്ധകാരശ്രീര് ഗലത്യ് ആലോക ഏതി ച
പരമാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, രാമ, മനസ്സിലെ പഴയ വാസനകൾ പൂർണ്ണമായും നശിക്കുന്നു; ഒരു വിളക്ക് തെളിയുമ്പോൾ ഇരുട്ട് അകന്നുപോകുന്നതുപോലെയാണ് പ്രകാശം നിറയുന്നത്.
നാസ്ത്യ് അവിദ്യേതി സഞ്ജാതേ നിശ്ചയേ ശാസ്ത്രയുക്തിതഃ । ഗലത്യ് അവിദ്യാ താപേന തുഷാരകണികാ യഥാ
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ 'അജ്ഞാനം ഇല്ല' എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ജനിക്കുമ്പോൾ, അജ്ഞാനം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ചൂടിൽ ഉണങ്ങിയുപോകുന്നു; സൂര്യന്റെ കിരണത്തിൽ മഞ്ഞ് ഉരുകുന്നതുപോലെയാണ് അതിന്റെ നാശം.
ദേഹസ്യാസ്യ ജഡസ്യാര്ഥേ കിം ഭോഗൈര് ഇതി നിശ്ചയീ । ഭിനത്ത്യ് ആശാമയം ജ്ഞാനീ പഞ്ജരം കേസരീ യഥാ
ഈ ജഡമായ ശരീരത്തിന് അനുഭവങ്ങളിൽ യാതൊരു അർത്ഥവുമില്ലെന്ന് ഉറപ്പുള്ള ജ്ഞാനി, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പിണ്ഡം സിംഹം പഞ്ചരത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടുന്നതുപോലെ തകർക്കുന്നു.
ആശാപരികരേ രാമ നൂനം പരിഹൃതേ ഹൃദഃ । പുമാന് ആഗതസൌന്ദര്യോ ഹ്ലാദമ് ആയാതി ചന്ദ്രവത്
രാമ, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കൂട്ടം മനസ്സിൽനിന്ന് സത്യമായി വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, ഒരാൾക്ക് ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗന്ദര്യവും ആനന്ദവും ലഭിക്കുന്നു.
പരാം ശീതലതാമ് ഏതി വൃഷ്ടിധൌത ഇവാചലഃ । നിര്വൃതിം പരമാം ധത്തേ പ്രാപ്തരാജ്യ ഇവാധനഃ
അവന് മഴകൊണ്ടു കഴുകിയ പര്വ്വതംപോലെ അതിയായ തണുപ്പും, രാജ്യം ലഭിച്ച ദരിദ്രന് പോലുള്ള പരമാനന്ദവും അനുഭവിക്കുന്നു.
ശോഭതേ ഽമലയാ ലക്ഷ്മ്യാ ശരദീവ നഭസ്തലമ് । ആത്മന്യ് ഏവ ന മാത്യ് ഉച്ചൈഃ കല്പസ്യാന്ത ഇവാര്ണവഃ
അവന് ശുദ്ധമായ ഐശ്വര്യത്തോടെ ശരദ്കാലത്തിലെ ആകാശംപോലെ ദീപിക്കുന്നു; കല്പാന്ത്യത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ അവന് ആത്മാവില് അഭിമാനത്തോടെ പൊങ്ങുന്നില്ല.
ഭവത്യ് അപേതസംരമ്ഭോ വൃഷ്ടമൂക ഇവാമ്ബുദഃ । തിഷ്ഠത്യ് ആത്മനി സംവേത്താ പ്രശാന്ത ഇവ വാരിധിഃ
മഴ തീര്ന്ന മേഘംപോലെ അവന് ഉത്കണ്ഠകളില്ലാതെ മാറുന്നു; സമാധാനമായ സമുദ്രംപോലെ അവന് തന്റെ ആത്മാവില് നിലകൊള്ളുന്നു.
പരം ധൈര്യമ് ഉപാദത്തേ സ്ഥൈര്യം മേരുര് ഇവാചലഃ । രാജതേ സ്വസ്ഥയാ ലക്ഷ്മ്യാ ശാന്തേന്ധന ഇവാനലഃ
അവന് മേരു പര്വ്വതംപോലെ അചഞ്ചലമായ ധൈര്യം കൈവരിക്കുന്നു; ഇന്ധനം തീര്ന്ന അഗ്നിപോലെ സ്വാഭാവിക ഐശ്വര്യത്തില് പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭവത്യ് ആത്മനി നിര്വാണഃ പ്രശാന്ത ഇവ ദീപകഃ । ദൃഷ്ടിമ് ആയാതി പരമാം നരഃ പീതാമൃതോ യഥാ
സ്വന്തം ഉള്ളിൽ നിന്നു മോക്ഷം ഉദയം ചെയ്യുന്നു, ശാന്തമായ വിളക്കുപോലെ. അമൃതം കുടിച്ചവൻപോലെ, മനുഷ്യൻ പരമമായ ദർശനം നേടുന്നു.
അന്തര്ദീപോ ഘട ഇവ മധ്യജ്വാല ഇവാനലഃ । സ്ഫുരദ്ദീപ്തിര് മണിര് ഇവ പ്രയാത്യ് അന്തഃ പ്രകാശതാമ്
കുപ്പിയിൽ ഉള്ളിൽ തെളിഞ്ഞ് കത്തുന്ന വിളക്കുപോലെയും, നടുവിൽ ജ്വാലയുള്ള അഗ്നിപോലെയും, പ്രകാശം പകരുന്ന രത്നംപോലെയും, അവൻ അകത്തുള്ള പ്രകാശം നേടുന്നു.
സര്വാത്മകം സര്വഗതം സര്വേശം സര്വനായകമ് । സര്വാകാരം നിരാകാരം സ്വമ് ആത്മാനം പ്രപശ്യതി
സ്വയം എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, എല്ലായിടത്തും ഉള്ളതും, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നതും, എല്ലാം നയിക്കുന്നതും, എല്ലാ രൂപവും രൂപരഹിതവുമായ ആത്മാവിനെ അവൻ കാണുന്നു.
ഹസത്യ് അലമ് അതീതാസ് താഃ പേലവാ ദിവസാവലീഃ । യാസു സ്മരശരശ്രേണീചപലം ചിത്തമ് അച്ഛിനത്
കാമദേവന്റെ അമ്പുപോലെ ചഞ്ചലമായ മനസ്സിനെ കീറിക്കളഞ്ഞു പോയ പഴയ ദുർബലമായ ആ ദിവസങ്ങളെ അവൻ ഇപ്പൊഴ് പരിഹസിക്കുന്നു.
സങ്ഗരങ്ഗവിനിഷ്ക്രാന്തശ് ശാന്തമാനമനോജ്വരഃ । അധ്യാത്മരതിര് ആസീനഃ പൂര്ണപാവനമാനസഃ
ആസക്തികളുടെ സമരഭൂമിയിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിന്ന്, മനസ്സിലെ ചൂട് ശമിച്ചവനായി, ആത്മാവിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തി, പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ അവൻ ഇരിക്കുന്നു.
നിര്മൃഷ്ടകാമപങ്കാങ്കശ് ഛിന്നജന്മനിബന്ധനഃ । ദ്വന്ദ്വദോഷഭയോന്മുക്തസ് തീര്ണസംസാരസാഗരഃ
ആഗ്രഹങ്ങളുടെ മലിനതകൾ കഴുകി കളഞ്ഞവനും, ജനനബന്ധങ്ങൾ മുറിച്ചവനും, ഇരട്ടത്വത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾക്കു പുറത്തു നിന്നവനും, സാംസാരിക സമുദ്രം കടന്നവനും ആകുന്നു.
പ്രാപ്താനുത്തമവിശ്രാന്തിര് ലബ്ധാലഭ്യപദാസ്പദഃ । അനിവര്തിപദം പ്രാപ്തഃ കര്മണാമ് അന്തമ് ആഗതഃ
പരമമായ വിശ്രമം നേടിയവനും, അപൂർവ്വമായി ലഭിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നവനും, തിരിച്ചു വരാത്ത പാതയിൽ പ്രവേശിച്ചവനും, എല്ലാ കർമ്മങ്ങളുടെയും അവസാനത്തെത്തിയവനും ആകുന്നു.
സര്വാഭിവാഞ്ഛിതാരമ്ഭോ ന കിഞ്ചിദ് അപി വാഞ്ഛതി । സര്വാനുമോദിതാനന്ദോ ന കിഞ്ചിദ് അനുമോദതേ
എല്ലാവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിട്ടും, ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാത്തവനും, എല്ലാവർക്കും ആനന്ദം നൽകുന്നവനായി നിന്നിട്ടും, ഒന്നിലും ആനന്ദം കാണാത്തവനും ആകുന്നു.
ന ദദാതി ന ചാദത്തേ ന സ്തൌതി ന ച നിന്ദതി । നാസ്തമ് ഏതി ന ചോദേതി ന തുഷ്യതി ന ശോചതി
അവൻ ആര്ക്കും ഒന്നും തരുന്നില്ല, ആരിൽ നിന്നും ഒന്നും എടുക്കുന്നില്ല, ആരെയും പ്രശംസിക്കുന്നില്ല, ആരെയും കുറ്റം പറയുന്നില്ല. അവൻ അസ്തമിക്കുന്നില്ല, ഉദയവുമാകുന്നില്ല, സന്തോഷിക്കുന്നില്ല, ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.