ചിരം പ്രബോധമ് ആസാദ്യ ചിത്തേ ഽവിതതതാം ഗതേ । ദശ മോക്ഷാ ന വാഞ്ഛ്യന്തേ കിമ് ഉതൈകോ ഹി മോക്ഷകഃ
നാള്ക്കാലം കഴിഞ്ഞ് ഉണര്വ് ലഭിച്ചാല്, മനസ്സ് വിശാലമായാല്, പത്ത് മോക്ഷങ്ങള് പോലും ആഗ്രഹിക്കാറില്ല, ഒറ്റത്തവണത്തെ മോക്ഷം പോലും.
അയം മോക്ഷസ് ത്വ് അയം ബന്ധഃ പേലവാം കലനാമ് ഇമാമ് । പരിത്യജ്യ മഹാത്യാഗീ ത്വം ത്വമ് ഏവ ഭവാഭവഃ
ഇത് മോക്ഷമാണെന്നോ, ഇത് ബന്ധമാണെന്നോ എന്ന ഈ ദുർബലമായ ചിന്ത പൂര്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, മഹാനായ ത്യാഗി മനസ്സിലാക്കുന്നു: നീ തന്നെയാണ് ഭവവും അഭവവും.
പരിഗലിതവികല്പതാം പ്രയാതസ് സഗരസുതൌഘനിഖാതമേഖലാങ്കമ് । അവനിവലയമ് അന്തരസ്തസങ്ഗശ് ചിരമ് അനുപാലയ സര്വദോദിതശ്രീഃ
എല്ലാ സംശയങ്ങളും കെട്ടൊഴിഞ്ഞ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തി, സമുദ്രതീരങ്ങള് ഭൂമിയെ ചുറ്റിയിരിക്കുന്നപ്പോള്, ഉള്ളിലെ എല്ലാ ആസക്തിയും വിട്ട്, എല്ലായിടത്തും ഉദയിക്കുന്ന മഹത്വം നീ ദീര്ഘകാലം നിലനിര്ത്തുക.
ലീലയാപശ്യതി വപുഃ കലനാത്മനി ജായതേ । രമ്യസ്യാപശ്യതോ വക്ത്രം ഹൃദി ദൌരൂപ്യധീര് ഇവ
കളിയോടെ ഒരാൾ ശരീരം കാണുന്നു; ആലോചനയാൽ അതു ഉദിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ മനോഹരമായ മുഖം കാണാത്തവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ, താഴ്ന്ന ലോഹംപോലെയുള്ള ഒരു താഴ്മയുടെ അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നു.
തദ്വശാദ് ഇയമ് ആയാതാ മഹതീ മേദുരോദരാ । മായാ മദമഹാശക്തിസ് സുരാസ്വാദലവാദ് ഇവ
അതിന്റേതായ സ്വാധീനത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ വിശാലവും കനത്ത വയറുള്ള മായ എന്ന മഹത്തായ ഭ്രമശക്തി ഉദിച്ചത്; ഒരു തുള്ളി മദ്യം രുചിച്ചാൽ മദ്യം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതുപോലെ.
തയാനയാ വികാരിണ്യാ തദതദ്ഭാവഭൂതയാ । ഇദം സമ്പന്നമ് അഖിലം താപാദ് ഇവ മരൌ പയഃ
ഈ മാറിമാറുന്ന, യാഥാർത്ഥ്യവും അയാഥാർത്ഥ്യവും ഏറ്റെടുക്കുന്ന മായയാൽ ഈ മുഴുവൻ ലോകവും ഉണ്ടായി; മരുഭൂമിയിൽ ചൂടിൽ വെള്ളം കാണുന്നതുപോലെ.
മനോ ബുദ്ധിര് അഹങ്കാരോ വാസനാശ് ചേന്ദ്രിയാണ്യ് അപി । ഏവങ്കല്പിതനാമാങ്കസ് സ്ഫുരത്യ് ആത്മാബ്ധിര് അമ്ബുഭിഃ
മനസും ബുദ്ധിയും അഹങ്കാരവും വാസനകളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം കൽപ്പിതമായ പേരുകളും അടയാളങ്ങളും ഉൾക്കൊണ്ട് ആത്മസമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള വെള്ളംപോലെ ഉദിച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നു.
ചിത്താഹങ്കാരയോര് ദ്വിത്വം വചസ്യ് അസ്തി ന വസ്തുതഃ । യച് ചിത്തം സ ഹ്യ് അഹങ്കാരോ യോ ഽഹങ്കാരോ മനോ ഹി തത്
ചിത്തവും അഹങ്കാരവും വേറിട്ടതാണെന്നു പറയുന്നതു വാക്കുകളിൽ മാത്രമാണ്, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അങ്ങനെ വേറിട്ടതൊന്നുമില്ല. ചിത്തം എന്നതും അഹങ്കാരം തന്നെയാണ്, അഹങ്കാരം എന്നതും മനസ്സാണ്.
വ്യതിരിക്തം ഹിമാച് ഛൌക്ല്യമ് ഇതി സങ്കല്പ്യതേ യഥാ । മുധൈവ കല്പ്യതേ ഭേദശ് ചിത്താഹങ്കാരയോസ് തഥാ
ഹിമത്തിൽ നിന്നുള്ള വെള്ളിപ്പൊലിവ് വേറെയാണെന്നു മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കുന്നതുപോലെ, ചിത്തവും അഹങ്കാരവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിൽ മാത്രം സൃഷ്ടിച്ച ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
മനോഽഹങ്കാരയോര് അന്തര് ദ്വയോര് ഏകതരക്ഷയേ । ക്ഷീണേ ദ്വേ ഏവ ഹി യഥാ പടശൌക്ല്യേ പടക്ഷയേ
മനസ്സിനും അഹങ്കാരത്തിനും ഇടയിൽ, ഈ രണ്ടിൽ ഒന്നെങ്കിലും ഇല്ലാതായാൽ ഇരുവരും നശിച്ചുപോകും. വസ്ത്രത്തിന്റെ വെള്ളിപ്പൊലിവ് ഇല്ലാതായാൽ വസ്ത്രം തന്നെ ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്.
തുച്ഛാം മോക്ഷധിയം ത്യക്ത്വാ ബന്ധബുദ്ധിം തഥൈഷണാഃ । സുവൈരാഗ്യവിവേകാഭ്യാം കേവലം ക്ഷപയേന് മനഃ
നിസ്സാരമായ മോക്ഷചിന്തകളും ബന്ധത്തിന്റെ ധാരണകളും ഉപേക്ഷിച്ച്, യഥാർത്ഥ വൈരാഗ്യവും വിവേകവും ഉപയോഗിച്ച് മനസ്സിനെ മാത്രം പൂര്ണമായും അകറ്റണം.
മോക്ഷോ മേ ഽസ്ത്വ് ഇതി ചിന്താ ചേജ് ജാതാ തദ് വ്യുത്ഥിതം മനഃ । മനനോത്കേ മനസ്യ് ഉച്ചൈര് വപുര് ദോഷായ കേവലമ്
എനിക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കണം എന്ന ചിന്ത മനസ്സിൽ ഉദിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ മനസ്സ് അശാന്തമാകുന്നു; അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചാൽ, അതു ശരീരത്തിന് മാത്രം ദോഷം വരുത്തും.
ആത്മന്യ് അതീതേ സര്വസ്മാത് സര്വരൂപേ ഽഥ വാ തതേ । കോ ബന്ധഃ കശ് ച വാ മോക്ഷോ നിര്മൂലം മനനം കുതഃ
ആത്മാവ് എല്ലാറ്റിനും അതീതമായിരിക്കുമ്പോഴും, എല്ലാറ്റിനും രൂപമായിരിക്കുമ്പോഴും, അല്ലെങ്കിൽ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോഴും, അവിടെ ബന്ധം എന്ത്? മോക്ഷം എന്ത്? അപ്രമാണമായ ചിന്ത എവിടെ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്?
വായുസ് സ്പന്ദനധര്മത്വാദ് യദാ ലഗതി ദേഹകേ । തദാ സ്ഫുരതി ഹസ്താങ്ഗരസനാപല്ലവാവലീ
കാറ്റ് സ്വഭാവപ്രകാരം സ്പന്ദനം കൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ കൈകളും അവയവങ്ങളും നാവും ഇളം ഇലപുതികൾ പോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചലനം തുടങ്ങുന്നു.
പാദപേ പല്ലവശ്രേണീം ചാലയത്യ് അനിലോ യഥാ । തഥൈവാങ്ഗാവലീം വായുര് ദേഹേ സഞ്ചാലയത്യ് അലമ്
ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ ഇളം ഇലകളെ കാറ്റ് ചലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിലെ അവയവങ്ങളെ കാറ്റ് എളുപ്പത്തിൽ ചലിപ്പിക്കുന്നു.
ചിത് സര്വവ്യാപിനീ സൂക്ഷ്മാ ന ചലാ ന ച ചാല്യതേ । ന സ്വതസ് സ്പന്ദമ് ആയാതി ദേവാചല ഇവാനിലൈഃ
ചൈതന്യം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, അത്രയും സൂക്ഷ്മവും അചഞ്ചലവും ആണത്. അതിനെ ആരും ഇളക്കാനാവില്ല, അതു സ്വയം ചലിക്കാറുമില്ല; കാറ്റ് കുന്നിനെ ഇളക്കാത്തതുപോലെ.
പ്രതിബിമ്ബിതസര്വാര്ഥാ കേവലം സ്വാത്മനി സ്ഥിതാ । പ്രകാശയതി ബോധേന ജഗന്തീമാനി ദീപവത്
എല്ലാവസ്തുക്കളെയും പ്രതിഫലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അതു സ്വയം തന്നെ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന്റെ ബോധംകൊണ്ടു ഈ ലോകങ്ങളെ അതു വിളങ്ങിക്കുന്നു, വിളക്കുപോലെ.
തത്ര കോ ഽയം മുധാ മോഹോ ഭവതാമ് അതിദുഃഖദഃ । അയം സോ ഽഹം മമാങ്ഗാനി മമേദം ചേതി ദുര്ധിയാമ്
എന്താണ് ഈ നിർഥകമായ മായ, നിങ്ങളിൽ ഇത്രയും വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നത്? 'ഞാൻ ഇതാണ്, ഇവയാണ് എന്റെ അവയവങ്ങൾ, ഇതെല്ലാം എന്റെതാണു' എന്ന ഭ്രമം, മനസ്സു മങ്ങിയവർക്കാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
അനിച്ഛലോലത്വാന് നുന്നദൃഷദാരാവരാശിവത് । ജ്ഞത്വകര്തൃത്വഭോക്തൃത്വക്രിയാ സമുപലഭ്യതേ
സ്വഭാവത്തിൽ അചഞ്ചലവും അശ്രദ്ധിക്കാത്തതുമായതിനാൽ, പാറപോലെ ഉറപ്പുള്ളത് പോലെ, അറിയുന്നു, ചെയ്യുന്നു, അനുഭവിക്കുന്നു, പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതൊക്കെ വെറും അനുഭവം മാത്രമാണ്.
തത്രായമ് ആത്മാ സമ്മന്താ ഭോക്താ കര്തേതി ജായതേ । മുധൈവാജ്ഞാനതാപോത്ഥാ മൃഗതൃഷ്ണേവ വാസനാ
അവിടെ ആത്മാവ് തന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നവനും അനുഭവിക്കുന്നവനും ചെയ്യുന്നതും എന്നിങ്ങനെ ഭാവിക്കുന്നു; എന്നാല് ഇതെല്ലാം അജ്ഞാനത്തില് നിന്നുള്ള ഭ്രമം മാത്രമാണ്, മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളത്തിന്റെ മോഹം പോലെ.
അജ്ഞാതൈഷാ മനോമത്തമൃഗം വിഷയതര്ഷുലമ് । അസത്യൈവ ഹി സത്യേവ മൃഗതൃഷ്ണേവ കര്ഷതി
അറിയാതെ ഇരിക്കുമ്പോള് ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ ഒരു പിതൃകമായ കാട്ടുപോത്തുപോലെ, വിഷയങ്ങളുടെ താക്കോലില് കുത്തിയതുപോലെ ഓടിക്കുന്നു; യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെങ്കിലും, മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളം പോലെ, യാഥാര്ത്ഥ്യമെന്നു തോന്നിച്ച് വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു.
വിജ്ഞാതാ സത്യരൂപേയം നാശം യാതി പലായതേ । വിപ്രമധ്യാത് പരിജ്ഞാതാ യഥാ ചണ്ഡാലകന്യകാ
ഇത് യഥാര്ത്ഥ രൂപത്തില് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് അജ്ഞാനം അകന്ന് പോകുന്നു; ജ്ഞാനികള് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് ഒരു ചണ്ഡാലകന്യയെപ്പോലെ അതു വിട്ടുപോകുന്നു.
അവിദ്യാ സമ്പരിജ്ഞാതാ ന മനഃ പരികര്ഷതി । മൃഗതൃഷ്ണാ പരിജ്ഞാതാ തര്ഷുലം നാപകര്ഷതി
അജ്ഞാനം പൂര്ണമായി തിരിച്ചറിയുമ്പോള് അത് മനസ്സിനെ ഇനി വലിച്ചിഴക്കില്ല; മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളം യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോള് ദാഹിയെയും അതുപോലെ വലിച്ചിഴക്കില്ല.
പരമാര്ഥാവബോധേന സമൂലം രാമ വാസനാ । ദീപേനേവാന്ധകാരശ്രീര് ഗലത്യ് ആലോക ഏതി ച
പരമാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, രാമ, മനസ്സിലെ പഴയ വാസനകൾ പൂർണ്ണമായും നശിക്കുന്നു; ഒരു വിളക്ക് തെളിയുമ്പോൾ ഇരുട്ട് അകന്നുപോകുന്നതുപോലെയാണ് പ്രകാശം നിറയുന്നത്.
നാസ്ത്യ് അവിദ്യേതി സഞ്ജാതേ നിശ്ചയേ ശാസ്ത്രയുക്തിതഃ । ഗലത്യ് അവിദ്യാ താപേന തുഷാരകണികാ യഥാ
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ 'അജ്ഞാനം ഇല്ല' എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ജനിക്കുമ്പോൾ, അജ്ഞാനം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ചൂടിൽ ഉണങ്ങിയുപോകുന്നു; സൂര്യന്റെ കിരണത്തിൽ മഞ്ഞ് ഉരുകുന്നതുപോലെയാണ് അതിന്റെ നാശം.
ദേഹസ്യാസ്യ ജഡസ്യാര്ഥേ കിം ഭോഗൈര് ഇതി നിശ്ചയീ । ഭിനത്ത്യ് ആശാമയം ജ്ഞാനീ പഞ്ജരം കേസരീ യഥാ
ഈ ജഡമായ ശരീരത്തിന് അനുഭവങ്ങളിൽ യാതൊരു അർത്ഥവുമില്ലെന്ന് ഉറപ്പുള്ള ജ്ഞാനി, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പിണ്ഡം സിംഹം പഞ്ചരത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടുന്നതുപോലെ തകർക്കുന്നു.
ആശാപരികരേ രാമ നൂനം പരിഹൃതേ ഹൃദഃ । പുമാന് ആഗതസൌന്ദര്യോ ഹ്ലാദമ് ആയാതി ചന്ദ്രവത്
രാമ, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കൂട്ടം മനസ്സിൽനിന്ന് സത്യമായി വിട്ടുകളയുമ്പോൾ, ഒരാൾക്ക് ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗന്ദര്യവും ആനന്ദവും ലഭിക്കുന്നു.
പരാം ശീതലതാമ് ഏതി വൃഷ്ടിധൌത ഇവാചലഃ । നിര്വൃതിം പരമാം ധത്തേ പ്രാപ്തരാജ്യ ഇവാധനഃ
അവന് മഴകൊണ്ടു കഴുകിയ പര്വ്വതംപോലെ അതിയായ തണുപ്പും, രാജ്യം ലഭിച്ച ദരിദ്രന് പോലുള്ള പരമാനന്ദവും അനുഭവിക്കുന്നു.
ശോഭതേ ഽമലയാ ലക്ഷ്മ്യാ ശരദീവ നഭസ്തലമ് । ആത്മന്യ് ഏവ ന മാത്യ് ഉച്ചൈഃ കല്പസ്യാന്ത ഇവാര്ണവഃ
അവന് ശുദ്ധമായ ഐശ്വര്യത്തോടെ ശരദ്കാലത്തിലെ ആകാശംപോലെ ദീപിക്കുന്നു; കല്പാന്ത്യത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ അവന് ആത്മാവില് അഭിമാനത്തോടെ പൊങ്ങുന്നില്ല.
ഭവത്യ് അപേതസംരമ്ഭോ വൃഷ്ടമൂക ഇവാമ്ബുദഃ । തിഷ്ഠത്യ് ആത്മനി സംവേത്താ പ്രശാന്ത ഇവ വാരിധിഃ
മഴ തീര്ന്ന മേഘംപോലെ അവന് ഉത്കണ്ഠകളില്ലാതെ മാറുന്നു; സമാധാനമായ സമുദ്രംപോലെ അവന് തന്റെ ആത്മാവില് നിലകൊള്ളുന്നു.