സകലകാരണകാര്യവിവര്ജിതം നിജവികല്പബലാദ് ഉപകല്പിതമ് । തദ് അനപേക്ഷ്യ ഹി ദൈവമ് അസന്മയം ശ്രയ ശുഭാശയ പൌരുഷമ് ആത്മനഃ
എല്ലാ കാരണഫല ബന്ധങ്ങളും ഇല്ലാതെ മനസ്സിന്റെ ഭ്രമത്തില് മാത്രം ഉണ്ടാക്കിയ വിധി യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ല; ശുഭചിന്തയുള്ളവനേ, അതിനെ അവഗണിച്ച് നിന്റെ സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിലാണ് ആശ്രയിക്കേണ്ടത്.
ശാസ്ത്രൈസ് സദാചരിതജൃംഭിതദേശധര്മൈര് യത് കല്പിതം ഫലമ് അതീവ ചിരപ്രരൂഢമ് । തസ്മിന് ഹൃദി സ്ഫുരതി നോ ഽപരമ് ഏതി ചിത്തമ് അങ്ഗാവലീ തദനു പൌരുഷമ് ഏതദ് ആഹുഃ
ശാസ്ത്രങ്ങള്, നല്ല പെരുമാറ്റം, നാട്ടിലെ നല്ല ആചാരങ്ങള് എന്നിവകൊണ്ട് ദീര്ഘകാലം വളര്ന്ന ഫലം ഹൃദയത്തില് തെളിയുമ്പോള് മനസ്സ് മറ്റൊന്നും ആഗ്രഹിക്കില്ല; ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും അതിനെ പിന്തുടരും—ഇതാണ് സത്യമായ പരിശ്രമം എന്ന് പറയുന്നു.
ബുദ്ധ്വൈവ പൌരുഷഫലം പുരുഷത്വമ് ഏതദ് ആത്മപ്രയത്നപരതൈവ സദൈവ കാര്യാ । നേയാ തതസ് സഫലതാം പരമാമ് അഥാസൌ സച്ഛാസ്ത്രസാധുജനപണ്ഡിതസേവനേന
ശ്രമത്തിന്റെ ഫലം മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമത്തിലൂടെ ലഭിക്കുമെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വയം പരിശ്രമിക്കണം. അതിന് ശേഷം, സത്യമായ ശാസ്ത്രങ്ങളെയും നല്ലവരെയും ജ്ഞാനികളെയും സേവിച്ചാൽ അതിന്റെ പരമമായ ഫലം ലഭിക്കും.
ദൈവപൌരുഷവിചാരചാരുഭിശ് ചേതസാ ചരിതമ് ആത്മപൌരുഷമ് । നിത്യമ് ഏവ ജയതീതി ഭാവിതൈഃ കാര്യ ആര്യജനസേവനോദ്യമഃ
വിധിയും പരിശ്രമവും മനസ്സോടെ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ച്, എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വയം പരിശ്രമിക്കണം; ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചവർക്ക് നല്ലവരെ സേവിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് എപ്പോഴും വിജയിക്കും.
ജന്മപ്രബന്ധമയമ് ആമയമ് ഏഷ ജീവോ ബുദ്ധ്വൈഹികം സഹജപൌരുഷമ് ഏവ സിദ്ധ്യൈ । ശാന്തിം നയത്വ് അവിതഥേന വരൌഷധേന പൃഷ്ടേന തുഷ്ടിപരപണ്ഡിതസേവനേന
ജന്മത്തിന്റെ ബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയ ഈ ജീവൻ രോഗം അനുഭവിക്കുന്നു; ഇത് മനസ്സിലാക്കി, സ്വാഭാവികമായ മനുഷ്യശ്രമം വിജയത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണം. സത്യമായും സംതൃപ്തരും ജ്ഞാനികളും ആയവരുടെ സാന്നിധ്യം എന്ന അതുല്യ ഔഷധം കൊണ്ടു അവൻ മനസ്സിന് സമാധാനം നേടട്ടെ.
പ്രാപ്യ വ്യാധിവിനിര്മുക്തം ദേഹമ് അല്പാധിവേധിതമ് । തഥാത്മാനം സമാദധ്യാദ് യഥാ ഭൂയോ ന ജായതേ
രോഗമില്ലാത്തതും ചെറിയ ദുഃഖങ്ങൾ മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നതുമായ ശരീരം ലഭിച്ചാൽ, വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ ആ മനസ്സിനെ ഉറപ്പാക്കണം.
ദൈവം പുരുഷകാരേണ യോ ഽതിവര്തിതുമ് ഇച്ഛതി । ഇഹ ചാമുത്ര ച ജയേത് സ സമ്പൂര്ണാഭിവാഞ്ഛിതമ്
സ്വന്തം പരിശ്രമം കൊണ്ട് വിധിയെ അതിജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ഇവിടെയും പിന്നീട് എവിടെയും തനിക്കു വേണ്ടതെല്ലാം നേടും.
യേ സമുദ്യോഗമ് ഉത്സൃജ്യ സ്ഥിതാ ദൈവപരായണാഃ । തേ ധര്മമ് അര്ഥകാമൌ ച നാശയന്ത്യ് ആത്മവിദ്വിഷഃ
പരിശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് വിധിയിലേയ്ക്ക് മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവർ, അത്തരം ആത്മവൈരികളായവർ ധർമ്മവും സമ്പത്തും ആനന്ദവും നശിപ്പിക്കുന്നു.
സംവിത്സ്പന്ദോ മനസ്സ്പന്ദ ഇന്ദ്രിയസ്പന്ദ ഏവ ച । ഏതാനി പുരുഷാര്ഥസ്യ രൂപാണ്യ് ഏഭ്യഃ ഫലോദയഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ ചലനം, മനസ്സിന്റെ ചലനം, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ചലനം — ഇവയൊക്കെയാണ് മനുഷ്യന്റെ ശ്രമത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ. ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്.
യഥാ സംവേദനം ചേതസ് തഥാന്തസ്സ്പന്ദമ് ഋച്ഛതി । തഥൈവ കായശ് ചലതി തഥൈവ ഫലഭോക്തൃതാ
മനസ്സിൽ എങ്ങനെയാണോ ബോധം, അതുപോലെയാണ് അകത്തുള്ള ചലനവും. അതുപോലെ തന്നെ ശരീരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ഫലാനുഭവവും ഉണ്ടാകുന്നു.
ആബാല്യമ് ഏതത് സംസിദ്ധം യത്ര തത്ര യഥാ തഥാ । ദൈവം തു ന ക്വചിദ് ദൃഷ്ടമ് അതോ ജയതി പൌരുഷമ്
ബാല്യകാലം മുതൽ എല്ലായിടത്തും എല്ലായ്പ്പോഴും ഇതു വ്യക്തമാണ്. വിധി എവിടെയും കാണപ്പെട്ടിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യശ്രമം വിജയിക്കുന്നത്.
പുരുഷാര്ഥേന ദേവേശഗുരുര് ഏഷ ബൃഹസ്പതിഃ । ശുക്രോ ദൈത്യേന്ദ്രഗുരുതാം പുരുഷാര്ഥേന ചാസ്ഥിതഃ
മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ടാണ് ബൃഹസ്പതി ദേവന്മാരുടെ ഗുരുവായത്. അതേ ശ്രമം കൊണ്ടാണ് ശുക്രൻ അസുരന്മാരുടെ ഗുരുവായ സ്ഥാനം നേടിയതും.
ദൈന്യദാരിദ്ര്യദുഃഖാര്താ അപി സാധോ നരോത്തമാഃ । പൌരുഷേണൈവ യത്നേന യാതാ ദേവേന്ദ്രതുല്യതാമ്
ദാരിദ്ര്യവും ദു:ഖവും അനുഭവിച്ചിട്ടും ഉത്തമന്മാരായ മഹാന്മാർ സ്വന്തം ശ്രമത്താലും പരിശ്രമത്താലും ഇന്ദ്രനോടു സമമായ സ്ഥാനം നേടിയിട്ടുണ്ട്.
മഹാന്തോ വിഭവാഢ്യാ യേ നാനാശ്ചര്യസമാശ്രയാഃ । പൌരുഷേണൈവ ദോഷേണ നരകാതിഥിതാം ഗതാഃ
വളരെ സമ്പന്നരും അത്ഭുതങ്ങൾക്കിടയിലുമിരുന്ന മഹാന്മാർ പോലും, തങ്ങളുടെ തെറ്റായ പ്രവർത്തനത്താൽ നരകത്തിൽ അതിഥികളായി എത്തിപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
ഭാവാഭാവസഹസ്രേഷു ദശാസു വിവിധാസു ച । സ്വപൌരുഷവശാദ് ഏവ വിവൃത്താ ഭൂതജാതയഃ
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിലും വിവിധ അവസ്ഥകളിലും, ജീവികളുടെ നിലകൾ അവരുടെ സ്വന്തം ശ്രമം അനുസരിച്ചാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ശാസ്ത്രതോ ഗുരുതശ് ചൈവ സ്വതശ് ചേതി ത്രിസിദ്ധതാ । സര്വത്ര പുരുഷാര്ഥസ്യ ന ദൈവസ്യ കദാചന
ശാസ്ത്രം കൊണ്ടോ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം കൊണ്ടോ അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം മനസ്സിലാക്കിയോ — ഈ മൂന്ന് വിധങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമം മാത്രമാണ് ശരി, വിധി ഒരിക്കലും അല്ല.
അശുഭേഷു സമാവിഷ്ടം ശുഭേഷ്വ് ഏവാവതാരയേത് । യത്നേന ചിത്തമ് ഇത്യ് ആശു സര്വശാസ്ത്രാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ
മനസ്സ് ദുഷ്ടമായ കാര്യങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ടാൽ, അതിനെ നല്ല കാര്യങ്ങളിലേക്ക് ശ്രമത്തോടെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു കൊണ്ടുവരണം — ഇതാണ് എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും സാരം.
യച് ഛ്രേയോ യദ് അതുച്ഛം ച യദ് അപായവിവര്ജിതമ് । തത് തദ് ആചര യത്നേന പുത്രേതി ഗുരവസ് സ്ഥിതാഃ
എന്ത് നന്മയുള്ളതും, അർത്ഥശൂന്യമായതല്ലാത്തതും, ദോഷം ഇല്ലാത്തതും ആണോ, അതാണ് നീ പരിശ്രമത്തോടെ ആചരിക്കേണ്ടത്, മകനേ; ഗുരുക്കന്മാർ ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
യഥാ യഥാ പ്രയത്നോ മേ ഫലമ് ആശു തഥാ തഥാ । ഇത്യ് അഹം പൌരുഷാദ് ഏവ ഫലഭാങ് ന തു ദൈവതഃ
എന്ത് പോലെ ഞാൻ കൂടുതൽ ശ്രമിച്ചാലോ, അതുപോലെ ഫലം വേഗത്തിൽ ലഭിക്കും; അതിനാൽ ഫലം എന്റെ പരിശ്രമം കൊണ്ടാണ്, വിധി കൊണ്ടല്ല.
പൌരുഷാദ് ദൃശ്യതേ സിദ്ധിഃ പൌരുഷോ ധീമതാം ക്രമഃ । ദൈവമ് ആശ്വാസനാമാത്രം ദുഃഖേ പേലവബുദ്ധിഷു
ശ്രമം കൊണ്ടാണ് വിജയമുണ്ടാകുന്നത്; ബുദ്ധിമാന്മാരുടെ മാർഗം പരിശ്രമം തന്നെയാണ്; വിഷമത്തിൽ മനസ്സു ദുർബലമായവർക്കു വിധി ഒരു ആശ്വാസം മാത്രമാണ്.
പ്രത്യക്ഷപ്രമുഖാന് നിത്യം പ്രമാണാത് പൌരുഷഃ ക്രമഃ । ഫലതോ ദൃശ്യതേ ലോകേ ദേശാന്തരഗമാദികഃ
നമുക്ക് നേരിട്ട് കാണുന്ന അനുഭവങ്ങളും മറ്റും മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമം എങ്ങനെ ഫലം തരുന്നുവെന്ന് എല്ലായ്പ്പോഴും തെളിയിക്കുന്നു. ദൂരദേശങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലുള്ള ഫലങ്ങൾ പരിശ്രമത്തിലൂടെ ലോകത്ത് കാണാം.
ഭോക്താ തൃപ്യതി നാഭോക്താ ഗന്താ ഗച്ഛതി നാഗതിഃ । വക്താ വക്തി ന ചാവക്താ പൌരുഷം സഫലം നൃണാമ്
ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവനാണ് തൃപ്തനാകുന്നത്, കഴിക്കാത്തവനല്ല. പോകുന്നവനാണ് ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നത്, പോകാത്തവനല്ല. സംസാരിക്കുന്നവനാണ് സംസാരിക്കുന്നത്, സംസാരിക്കാത്തവനല്ല. അതുകൊണ്ടു മനുഷ്യരുടെ പരിശ്രമം ഫലപ്രദമാണ്.
പൌരുഷേണ ദുരന്തേഭ്യസ് സങ്കടേഭ്യസ് സുബുദ്ധയഃ । സമുത്തരന്ത്യ് അയത്നേന ന തു മൂകതയാനയാ
ശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ളവർ വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ പരിശ്രമത്തിലൂടെ അതിജയിക്കുന്നു; മൗനത്തിൽ ഇരുന്ന് ഒന്നും ചെയ്യാതെ ഇവർക്ക് അതിനാവില്ല.
യോ യോ യഥാ പ്രയതതേ സ സ തദ്വത് ഫലൈകഭാക് । ന തു തൂഷ്ണീം സ്ഥിതേനേഹ കേനചിത് പ്രാപ്യതേ ഫലമ്
ആരാരോ എങ്ങനെ പരിശ്രമിച്ചാലും, അതനുസരിച്ചാണ് അവൻ ഫലം ലഭിക്കുന്നത്. ഇവിടെ മൗനത്തിൽ ഇരുന്ന് ഒന്നും ചെയ്യാത്തവർക്കൊന്നും ഫലം ലഭിക്കില്ല.
ശുഭേന പുരുഷാര്ഥേന ശുഭമ് ആസാദ്യതേ ഫലമ് । അശുഭേനാശുഭം രാമ യഥേച്ഛസി തഥാ കുരു
നല്ല പരിശ്രമം കൊണ്ടു നല്ല ഫലമാണ് ലഭിക്കുന്നത്; ദുഷ്പരിശ്രമം കൊണ്ടു ദുഷ്ഫലമാണ് ലഭിക്കുന്നത്. രാമാ, നീ ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ ചെയ്യുക.
പുരുഷാര്ഥഫലപ്രാപ്തിര് ദേശകാലവശാദ് ഇഹ । പ്രാപ്താ ചിരേണ ശീഘ്രം വാ യാസൌ ദൈവമ് ഇതി സ്മൃതാ
മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമത്തിന് ഫലം ലഭിക്കുന്നത് സ്ഥലം, കാലം എന്നിവയുടെ അനുസരണത്തിലാണ്. ചിലപ്പോൾ വൈകിയും ചിലപ്പോൾ വേഗത്തിലുമാണ് ഫലം ലഭിക്കുക; അതാണ് ദൈവം എന്നു പറയുന്നത്.
ന ദൈവം ദൃശ്യതേ ദൃഷ്ട്യാ ന ച ലോകാന്തരേ സ്ഥിതമ് । ഉക്തം ദൈവാഭിധാനേന സ്വം ലോകേ കര്മണഃ ഫലമ്
ദൈവം കണ്ണുകൊണ്ട് കാണാനാവില്ല, അതു വേറൊരു ലോകത്തുമില്ല. ദൈവം എന്ന പേരിൽ പറയുന്നത്, ഈ ലോകത്ത് ഓരോരുത്തരുടെയും പ്രവർത്തിയുടെ ഫലമാണ്.
പുരുഷോ ജായതേ ലോകേ വര്ധതേ ക്ഷീയതേ പുനഃ । ന തത്ര ദൃശ്യതേ ദൈവം ജരായൌവനബാല്യവാന്
ഒരു മനുഷ്യൻ ജനിക്കുന്നു, വളരുന്നു, പിന്നെ ക്ഷയിക്കുന്നു; ബാല്യത്തിലും യൗവനത്തിലും വൃദ്ധാവസ്ഥയിലും ദൈവം എവിടെയും കാണുന്നില്ല.
ദേശാദ് ദേശാന്തരപ്രാപ്തിര് ഹസ്തസ്ഥദ്രവ്യധാരണമ് । വ്യാപാരശ് ച തഥാങ്ഗാനാം പൌരുഷേണ ന ദൈവതഃ
ഒരു ദേശത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരിടത്തേക്ക് പോകുന്നതും, കൈയിൽ വസ്തു പിടിക്കുന്നതും, അവയവങ്ങൾ ചലിപ്പിക്കുന്നതും എല്ലാം വ്യക്തിപരമായ ശ്രമത്തിലൂടെയാണ്, ദൈവം കൊണ്ടല്ല.
അര്ഥപ്രാപകകാര്യൈകപ്രയത്നപരതാ ബുധൈഃ । പ്രോക്താ പൌരുഷശബ്ദേന സര്വമ് ആസാദ്യതേ ഽനയാ
ആഗ്രഹിച്ച കാര്യങ്ങൾ നേടാൻ ഏകാഗ്രമായി ശ്രമിക്കുന്നത് തന്നെയാണ് ബുദ്ധിമാന്മാർ പുരുഷാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത്; ഇതിലൂടെ എല്ലാം നേടാം.