സംസക്തമനസാമ് ഏതാ രമ്യാന്തഃപുരപങ്ക്തയഃ । രചിതാ രൌരവാവീചികാലസൂത്രാദിനാമികാഃ
മനസ്സ് ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കായി ഈ മനോഹരമായ അകത്തളങ്ങൾ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവയ്ക്ക് രൗരവം, അവീചി, കാലസൂത്രം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പേരുൾക്കൊള്ളുന്നു.
സക്തചിത്തം ജനം ദുഃഖശുഷ്കമ് ഇന്ധനസഞ്ചയമ് । ജ്വലതാം നരകാഗ്നീനാം വിദ്ധി തേന ജ്വലന്തി തേ
ബന്ധം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ള മനുഷ്യൻ നരകാഗ്നിക്കായി ഉണങ്ങിയ ഇന്ധനക്കൂട്ടുപോലെയാണ്; അതു കൊണ്ടാണ് അവൻ ആ ദുരിതത്തിൽ കത്തുന്നത്.
ദുഃഖജാലമ് ഇദം രാമ യത് കിഞ്ചിജ് ജഗതീഗതമ് । സംസക്തമനസാമ് അര്ഥേ തത് സര്വം പരികല്പിതമ്
രാമാ, ഈ ലോകത്തിൽ കാണുന്ന എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളും, വസ്തുക്കളിൽ മനസ്സ് കുടുങ്ങിയവർക്കായി മാത്രം മനസ്സിൽ ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടതാണ്.
മനസ്സംസങ്ഗധര്മിണ്യാ ഭാരഭൂതശരീരയാ । ക്ഷയോദയദശാര്ഥിന്യാ സര്വം തതമ് അവിദ്യയാ
മനസ്സിന്റെ ആശക്തിയും, ശരീരത്തിന്റെ ഭാരവും, നശിക്കുകയും വളരുകയും ചെയ്യുന്ന വസ്തുക്കളുടെ ആഗ്രഹവും — ഇതൊക്കെയും അജ്ഞാനം പൂർണ്ണമായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
അസംസങ്ഗേന ഭോഗാനാം സര്വാ രാമ വിഭൂതയഃ । പരം വിസ്താരമ് ആയാന്തി പ്രാവൃഷീവ മഹാപഗാഃ
രാമാ, അനുഭവങ്ങളിൽ ആശക്തിയില്ലാതിരിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാ ശക്തികളും മഴക്കാലത്ത് വലിയ നദികൾ പടർന്നു വളരുന്നതുപോലെ അതിയായി വികസിക്കുന്നു.
അന്തസ്സംസങ്ഗമ് അങ്ഗാനാമ് അങ്ഗാരം വിദ്ധി രാഘവ । അനന്തസ്സങ്ഗമ് അങ്ഗാനാം വിദ്ധി രാമ രസായനമ്
രാഘവ, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്കുള്ളിലെ ആസക്തി അഗ്നിക്കനലുപോലെയാണ് എന്നു മനസ്സിലാക്കണം. രാമ, ആ ആസക്തിയില്ലായ്മ അമൃതംപോലെയാണ് എന്നും അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
സംസങ്ഗേനാന്തരസ്ഥേന ദഹ്യതേ പ്രകൃതിസ് സ്വയമ് । സ്വഫലോത്ഥേനൈഡകാക്ഷീ പാവകേന യഥൌഷധിഃ
അന്തരീക്ഷത്തിലുള്ള ആസക്തിയാല് സ്വഭാവം തന്നെ കത്തിപ്പോകുന്നു; എങ്ങനെ ഔഷധസസ്യങ്ങള് തങ്ങളുടേതായ രസവും അരണി ചങ്ങലയുടെ ഉഷ്ണവും കൊണ്ടു കത്തിപ്പോകുന്നുവോ അതുപോലെ.
സര്വത്രാസക്തമ് ആശക്തമ് അനന്തമ് ഇവ സംസ്ഥിതമ് । അസങ്കല്പം സദാഭാസം സുഖായൈവ മനോ ഭവേത്
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാതെ, ബന്ധങ്ങളില്ലാതെ, സദാ തെളിഞ്ഞ മനസ്സും ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാത്ത മനസ്സും അനന്തമായതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു; അത്തരം മനസ്സിന് സുഖം മാത്രമേയുള്ളു.
വിദ്യാദൃശി പ്രോദയമ് ആഗതേന ക്ഷയം ത്വ് അവിദ്യാവിഷയം ഗതേന । സര്വത്ര സംസക്തിവിവര്ജിതേന സ്വചേതസാ തിഷ്ഠതി യസ് സ മുക്തഃ
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാതെ, ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയില് നിലകൊണ്ടു, അജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിധി വിട്ടു, തന്റെ മനസ്സോടെ നിലകൊള്ളുന്നവന് മാത്രമാണ് സത്യമായും മോചിതന്.
സര്വദാ സര്വസംസ്ഥേന സര്വേണ സഹ തിഷ്ഠതാ । സര്വകര്മരതേനാപി മനഃ കാര്യം വിജാനതാ
എപ്പോഴും എല്ലായിടത്തും എല്ലാവരോടൊപ്പം, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോഴും, മനസ്സിന്റെ ലക്ഷ്യം അറിയുന്നവൻ—
ന സക്തമ് ഇഹ ചിന്താസു ന ചേഷ്ടാസു ന വസ്തുഷു । നാകാശേ നാപ്യ് അധോഭാഗേ ന ദിക്ഷു ന ലതാസു ച
ഇവിടെ ചിന്തകളിലോ, പ്രവർത്തികളിലോ, വസ്തുക്കളിലോ, ആകാശത്തോ, താഴെയോ, ദിശകളിലോ, താളികളിലോ, ഒന്നിലും ആസ്വാദനമോ ആസക്തിയോ കാണിക്കാറില്ല.
ന ബഹിര് വിപുലാഭോഗേ ന ചൈവേന്ദ്രിയവൃത്തിഷു । നാഭ്യന്തരേ ന ച പ്രാണേ ന മൂര്ധനി ന താലുനി
പുറത്തുള്ള ആനന്ദങ്ങളിലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പ്രവർത്തികളിലും, അകത്തോ ശ്വാസത്തിലും തലച്ചോറിലോ വായിലോ ഒന്നിലും ആകർഷണം ഉണ്ടാവില്ല.
ന ഭ്രൂമധ്യേ ന നാസാന്തേ ന മുഖേ ന ഖതാരകേ । നാന്ധകാരേ ന ചാഭാസേ ന ചാസ്മിന് ഹൃദയാമ്ബരേ
കണ്ണ് കൂമ്പാരത്തിനിടയിലോ മൂക്കിന്റെ അറ്റത്തോ വായിലോ കണ്ഠമണ്ഡലത്തിലോ, ഇരുണ്ടതിലോ പ്രത്യക്ഷതയിലോ ഹൃദയാകാശത്തിലോ, എവിടെയും ആസക്തി ഉണ്ടാകില്ല.
ന ജാഗ്രതി ന ച സ്വപ്നേ ന സുഷുപ്തേ ന നിര്മലേ । നാസിതേ ന ച വാ പീതേ രക്താദൌ ശബലേ ഽപി ച
ഉണരുന്ന സമയത്തും, സ്വപ്നം കാണുമ്പോഴും, ആഴമുള്ള ഉറക്കത്തിലും, മനസ്സിന്റെ തെളിച്ചത്തിലും, ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോഴും, കുടിക്കുമ്പോഴും, ചുവപ്പായതിലോ കലർന്നതിലോ ഒന്നിലും ഇല്ല.
ന സ്ഥിരേ ന ചലേ നാദൌ ന മധ്യേ നേതരത്ര ച । ന ദൂരേ നാന്തികേ നാങ്ഗേ ന പദാര്ഥേ ന ചാത്മനി
നിശ്ചലമായതിലോ ചലിക്കുന്നതിലോ, തുടക്കത്തോ നടുവിലോ മറ്റേതെങ്കിലും സ്ഥലത്തോ ഇല്ല. ദൂരത്തോ സമീപത്തോ, ശരീരത്തിലും വസ്തുക്കളിലും ആത്മാവിലും ഇല്ല.
ന ശബ്ദസ്പര്ശരൂപേഷു ന മോഹാനന്ദവൃത്തിഷു । ന ഗമാഗമചേഷ്ടാസു ന കാലകലനാസു ച
ശബ്ദത്തിലും സ്പർശത്തിലും രൂപത്തിലും, മായയിലോ ആനന്ദത്തിലോ ഇല്ല. വരവിലും പോകലിലും പ്രവർത്തികളിലും സമയത്തിന്റെ കണക്കുകളിലും ഇല്ല.
കേവലം ചിതി വിശ്രമ്യ കിഞ്ചിച് ചേത്യാവലമ്ബതഃ । സര്വത്ര നീരസമ് ഇവ തിഷ്ഠത്വ് ആത്മരസം മനഃ
മനസ്സ് ശുദ്ധമായ ബോധത്തിൽ മാത്രം വിശ്രമിക്കട്ടെ, അല്പം കാണുന്നവയിൽ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട്. എല്ലായിടത്തും രുചിയില്ലാത്തതുപോലെ നിലകൊള്ളട്ടെ, എന്നാൽ ആത്മാരസം ആസ്വദിച്ചുകൊണ്ട്.
തത്രസ്ഥോ വിഗതാസങ്ഗോ ജീവോ ഽജീവത്വമ് ആഗതഃ । വ്യവഹാരമ് ഇമം സര്വം മാ കരോതു കരോതു വാ
അവിടെ സ്ഥിരമായ്, എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും വിട്ട്, ജീവൻ ജീവതത്തിന് അതീതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു. ഇനിയവൻ ഈ ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുകയോ ഒഴിവാക്കുകയോ ചെയ്യാം — അവന്റെ ഇഷ്ടം പോലെ.
അകുര്വന് വാപി കുര്വന് വാ ജീവസ് സ്വാത്മരതിക്രിയാമ് । ക്രിയാഫലൈര് ന സമ്ബന്ധമ് ആയാതി ഖമ് ഇവാമ്ബുദൈഃ
ചെയ്താലും ചെയ്യാതിരുന്നാലും, ജീവൻ തന്റെ തന്നെ ആനന്ദത്തിൽ തൃപ്തനായി ഇരിക്കുന്നു. പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങളുമായി അവനു യാതൊരു ബന്ധവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല — ആകാശം മേഘങ്ങളാൽ ബാധിക്കപ്പെടാത്തതുപോലെ.
അഥ വാ തമ് അപി ത്യക്ത്വാ ചേത്യാംശം ശാന്തചിദ്ഘനഃ । ജീവസ് തിഷ്ഠതു സംശാന്തം ജ്വലന് മണിര് ഇവാത്മനി
അല്ലെങ്കിൽ, ആ ജ്ഞാനഭാഗവും വിട്ട്, ശാന്തമായ ബോധത്തിന്റെ നിറയായി ജീവൻ സ്വയം തനിക്കുള്ളിൽ തെളിഞ്ഞ രത്നംപോലെ സമാധാനത്തോടെ നിലകൊള്ളട്ടെ.
നിര്വാണമ് ആത്മനി ഗതസ് സതതോദിതാത്മാ ജീവോ ഭുവി വ്യവഹരന്ന് അപി രാമഭദ്ര । നാസങ്ഗമ് ഏതി ഗതസങ്ഗതയാ ഫലേന കര്മോദ്ഭവേന ഹസതീവ ച ദേഹമ് ആരാത്
സ്വന്തം ഉള്ളിൽ നിർവാണം പ്രാപിച്ചും, സതതം സ്വരൂപം തെളിയിച്ചും, ലോകത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ചാലും, രാമഭദ്രാ, ജീവൻ ബന്ധങ്ങൾക്കതീതനായി പ്രവൃത്തിഫലങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടനാവുന്നില്ല; അവൻ ശരീരത്തെ ദൂരത്തിൽ നിന്ന് പരിഹസിക്കുന്നവനുപോലെയാണ്.
അസംസങ്ഗസുഖധ്യാനസംസ്ഥിതൈര് വിദിതാത്മഭിഃ । വ്യവഹാരിഭിര് അപ്യ് അന്തര് വീതശോകൈര് അവസ്ഥിതമ്
ആസ്വാദനത്തിലോ ധ്യാനത്തിലോ അകപ്പെടാതെ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞവർ, ലോകകാര്യങ്ങളിൽ പങ്കാളികളായിരുന്നാലും, ഉള്ളിൽ ദുഃഖമില്ലാതെ സ്ഥിരതയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
പ്രക്ഷുബ്ധാക്ഷുബ്ധദേഹസ്യ വിസംവേദനസംവിദഃ । അന്തഃപൂര്ണസ്യ വദനേ ശ്രീര് ഇന്ദോര് ഇവ ലക്ഷ്യതേ
ശരീരം ചിലപ്പോൾ അശാന്തമായാലും ചിലപ്പോൾ ശാന്തമായാലും, അവന്റെ മനസ്സ് അശാന്തമാകാതെ, ഉള്ളിലെ സമൃദ്ധി മുഖത്ത് തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു, അതെ, ചന്ദ്രന്റെ കാന്തിപോലെ.
ചേത്യഹീനചിദാലമ്ബി മനോ യസ്യ ഗതജ്വരമ് । തേനാമ്ബു കതകേനേവ ജനതാ സമ്പ്രസീദതി
യാരുടെ മനസ്സ് വസ്തുക്കളിൽ ആസക്തിയില്ലാതെ, ശുദ്ധമായ ബോധത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, അവൻ ദുഃഖരഹിതനാണ്. അങ്ങനെ ഉള്ളവനെ കണ്ടാൽ, ജനം കറ്റക്കായിലുപയോഗിച്ച വെള്ളം പോലെ ശാന്തരാവുന്നു.
നിത്യമ് ആത്മദൃഗാലീനോ ജ്ഞസ് സ്വസ്ഥശ് ചഞ്ചലോ ഽപി സന് । ക്ഷുബ്ധോ ദൃശ്യത ഏവാസൌ പ്രതിബിമ്ബാര്കവന് മുധാ
എപ്പോഴും ആത്മാവിന്റെ ദർശനത്തിൽ ലീനനായ ജ്ഞാനി, മനസ്സ് ചഞ്ചലമായാലും, ഉള്ളിൽ സമാധാനത്തോടെയാണ്. അവൻ അശാന്തനെന്നു കാണപ്പെടുന്നത്, വെള്ളത്തിൽ സൂര്യന്റെ പ്രതിഫലനം പോലെ യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്തതാണ്.
ആത്മാരാമാ മഹാത്മാനഃ പ്രബുദ്ധാഃ പരമോദയാഃ । ബഹിഃ പിഞ്ഛാഗ്രതരലാ അന്തര് മേരുര് ഇവാചലാഃ
ആത്മസുഖത്തിൽ തൃപ്തരായ മഹാത്മാക്കളും ഉണർന്ന മനസ്സുള്ളവരും പരമോന്നതരായവരും പുറത്തുനോക്കുമ്പോൾ ഇലയുടെ അറ്റംപോലെ മൃദുവായിരിക്കും, അകത്തോ മെരു പർവതംപോലെ അചഞ്ചലരാണ്.
ചിത്തമ് ആത്മത്വമ് ആയാതം സുഖദുഃഖാനുരഞ്ജനാമ് । നോപൈതി രങ്ഗസംയോഗം മസൃണസ് സ്ഫടികോ യഥാ
മനസ്സ് ആത്മാവുമായി ഏകതയിലായപ്പോൾ, സുഖദു:ഖങ്ങൾ അതിനെ സ്വല്പം നിറച്ചാലും, അതിന്റെ കളിയിൽ അതു ചേർക്കാറില്ല; മൃദുവായ സ്ഫടികംപോലെ അശുദ്ധിയൊന്നും അതിൽ പതിയില്ല.
സംസാരദൃഷ്ടിര് ഉദിതാ ജ്ഞാതലോകപരാവരമ് । ന രഞ്ജയതി സച്ചിത്തം ജലലേഖാ യഥാമ്ബുജമ്
സംസാരദർശനം ഉദിച്ചാലും, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ ലോകങ്ങൾ അറിഞ്ഞാലും, അതു ശുദ്ധമായ മനസ്സിനെ കളങ്കപ്പെടുത്തുന്നില്ല; വെള്ളരേഖ കമലത്തിനെ ബാധിക്കാത്തതുപോലെയാണ്.
ആത്മധ്യാനമയോ ഽധ്യാനീ പ്രബോധം പരമ് ആഗതഃ । കലനാമലനിര്മുക്തസ് ത്വ് അസക്ത ഇതി കഥ്യതേ
ആത്മധ്യാനത്തിൽ ലീനനായ ധ്യാനി പരമജാഗ്രതയിൽ എത്തുന്നു; ചിന്തകളുടെ മലിനതകളിൽ നിന്ന് മോചിതനായവനാണ് അസക്തൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
ആത്മാരാമതയാ ജീവോ യാത്യ് അസംസക്തതാമ് ഇഹ । ആത്മജ്ഞാനേന സംസങ്ഗസ് തനുതാമ് ഏതി നാന്യഥാ
സ്വയം ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്ന ജീവൻ ഇവിടെ അസക്തിയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്. ആത്മജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലോകബന്ധങ്ങൾ ദുർബലമാകുന്നു; മറ്റുവഴിയില്ല.