കശ്ചിന് മാം പ്രേരയത്യ് ഏവമ് ഇത്യ് അനര്ഥകുകല്പനേ । യസ് സ്ഥിതോ ദൃഷ്ടമ് ഉത്സൃജ്യ ത്യാജ്യോ ഽസൌ ദൂരതോ ഽധമഃ
"എനിക്ക് ഇങ്ങനെ ചെയ്യാൻ മറ്റാരോ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു" എന്ന ധാരണ ഒരു വലിയ തെറ്റാണ്. ഇങ്ങനെ വ്യക്തമായതെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഈ ചിന്തയിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നവനെ ദൂരത്തുനിന്ന് ഒഴിവാക്കണം; അവൻ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനാണ്.
വ്യവഹാരസഹസ്രാണി യാന്യ് ഉപായാന്തി യാന്തി ച । യഥാശാസ്ത്രം വിഹര്തവ്യം തേഷു ത്യക്ത്വാ സുഖാസുഖേ
ജീവിതത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ഇടപാടുകളിൽ, അവയിൽ സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശാസ്ത്രങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കണം.
യഥാശാസ്ത്രമ് അനുച്ഛിന്നാം മര്യാദാം സ്വാമ് അനുജ്ഝതഃ । ഉപതിഷ്ഠന്തി സര്വാണി രത്നാന്യ് അമ്ബുനിധേര് ഇവ
ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ പാലിക്കുന്നതിൽ ഒരിക്കലും വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാത്തവൻ്റെ ജീവിതത്തിൽ എല്ലാ സമ്പത്തുകളും സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് രത്നങ്ങൾ ഉയരുന്നതുപോലെ ലഭിക്കും.
സ്വാര്ഥപ്രാപകകാര്യൈകപ്രയത്നപരതാ ബുധൈഃ । പ്രോക്താ പൌരുഷശബ്ദേന സാ സിദ്ധ്യൈ ശാസ്ത്രയന്ത്രിതാ
സ്വന്തം ലക്ഷ്യം നേടാൻ ഏകാഗ്രതയോടെ ശ്രമിക്കുന്നതിനെ ജ്ഞാനികൾ മനുഷ്യശ്രമം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രങ്ങൾ അനുസരിച്ചാൽ അതിന് വിജയമുണ്ടാകും.
ക്രിയായാസ് സ്പന്ദധര്മിണ്യാസ് സ്വാര്ഥസാധകതാ സ്വയമ് । സാധുസങ്ഗമസച്ഛാസ്ത്രതീക്ഷ്ണയാഭ്യൂഹ്യതേ ധിയാ
പ്രവർത്തനം ഉത്സാഹത്തോടെയും ചലനത്തോടെയും നടക്കുമ്പോൾ അതു സ്വയം ലക്ഷ്യം നേടുന്നു; നല്ലവരോടുള്ള സങ്കൽപ്പംയും സത്യമായ ശാസ്ത്രപഠനവും ഈ ബുദ്ധിയെ കൂടുതൽ ഉജ്ജ്വലമാക്കുന്നു.
അനന്തം സമതാനന്ദം പരമാര്ഥം വിദുര് ബുധാഃ । സ യേഭ്യഃ പ്രാപ്യതേ ഽത്യന്തം തേ സേവ്യാശ് ശാസ്ത്രസാധവഃ
അവസാനമില്ലാത്ത സമതയും ആനന്ദവും ഉള്ള പരമാർത്ഥം ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു; അതു മുഴുവൻ കൈവരിച്ചവരാണ് സത്യമായ ഗുരുക്കന്മാരും ശാസ്ത്രങ്ങളും, ഇവരെ സേവിക്കണം.
പ്രാക്തനം പൌരുഷം തച് ചേദ് ദൈവശബ്ദേന കഥ്യതേ । തദ് യുക്തമ് ഏതദ് ഏതസ്മിന് നാമ്നി നാപവദാമഹേ
മുന്പ് നടത്തിയ പരിശ്രമം 'വിധി' എന്ന പേരില് പറയുന്നുവെങ്കില് അതു ശരിയാണ്; ഈ സാഹചര്യത്തില് ആ പേര് നാം തള്ളുന്നില്ല.
മൂഢൈഃ പ്രകല്പിതം ദൈവമ് അന്യദ് യൈസ് തേ ക്ഷയം ഗതാഃ । നിത്യം സ്വപൌരുഷാദ് ഏവ ലോകദ്വയഹിതം ഭവേത്
മണ്ടന്മാര് വേറൊന്നായി കല്പ്പിച്ച വിധി അവരെ നാശത്തിലേക്കാണ് കൊണ്ടുപോയത്; എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വന്തം പരിശ്രമം മാത്രമാണ് ഇരുവശത്തെയും ലാഭം നല്കുന്നത്.
ഹ്യസ്തനീ ദുഷ്ക്രിയാഭ്യേതി ശോഭാം സത്ക്രിയയാ യഥാ । അദ്യൈവം പ്രാക്തനീ തസ്മാദ് യത്നാത് സത്കാര്യവാന് ഭവ
ഇന്നത്തെ നല്ല പ്രവൃത്തിയാല് ഇന്നലെ ചെയ്ത തെറ്റുകള് പോലെ തന്നെ പഴയ പ്രവൃത്തികളും മാറ്റാം; അതുകൊണ്ട് നീ പരിശ്രമിച്ച് നല്ല പ്രവൃത്തികള് ചെയ്യുന്നവനാവണം.
കരാമലകവദ് ദൃഷ്ടം പൌരുഷാദ് ഏവ യത് ഫലമ് । മൂഢഃ പ്രത്യക്ഷമ് ഉത്സൃജ്യ ദൈവമോഹേ നിമജ്ജതി
കൈയിലെ നെല്ലിക്ക പോലെ വ്യക്തമായി കാണുന്ന ഫലം പരിശ്രമത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു; മണ്ടന് വ്യക്തമായതെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് വിധി എന്ന ഭ്രമത്തില് മുങ്ങുന്നു.
സകലകാരണകാര്യവിവര്ജിതം നിജവികല്പബലാദ് ഉപകല്പിതമ് । തദ് അനപേക്ഷ്യ ഹി ദൈവമ് അസന്മയം ശ്രയ ശുഭാശയ പൌരുഷമ് ആത്മനഃ
എല്ലാ കാരണഫല ബന്ധങ്ങളും ഇല്ലാതെ മനസ്സിന്റെ ഭ്രമത്തില് മാത്രം ഉണ്ടാക്കിയ വിധി യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ല; ശുഭചിന്തയുള്ളവനേ, അതിനെ അവഗണിച്ച് നിന്റെ സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിലാണ് ആശ്രയിക്കേണ്ടത്.
ശാസ്ത്രൈസ് സദാചരിതജൃംഭിതദേശധര്മൈര് യത് കല്പിതം ഫലമ് അതീവ ചിരപ്രരൂഢമ് । തസ്മിന് ഹൃദി സ്ഫുരതി നോ ഽപരമ് ഏതി ചിത്തമ് അങ്ഗാവലീ തദനു പൌരുഷമ് ഏതദ് ആഹുഃ
ശാസ്ത്രങ്ങള്, നല്ല പെരുമാറ്റം, നാട്ടിലെ നല്ല ആചാരങ്ങള് എന്നിവകൊണ്ട് ദീര്ഘകാലം വളര്ന്ന ഫലം ഹൃദയത്തില് തെളിയുമ്പോള് മനസ്സ് മറ്റൊന്നും ആഗ്രഹിക്കില്ല; ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും അതിനെ പിന്തുടരും—ഇതാണ് സത്യമായ പരിശ്രമം എന്ന് പറയുന്നു.
ബുദ്ധ്വൈവ പൌരുഷഫലം പുരുഷത്വമ് ഏതദ് ആത്മപ്രയത്നപരതൈവ സദൈവ കാര്യാ । നേയാ തതസ് സഫലതാം പരമാമ് അഥാസൌ സച്ഛാസ്ത്രസാധുജനപണ്ഡിതസേവനേന
ശ്രമത്തിന്റെ ഫലം മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമത്തിലൂടെ ലഭിക്കുമെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വയം പരിശ്രമിക്കണം. അതിന് ശേഷം, സത്യമായ ശാസ്ത്രങ്ങളെയും നല്ലവരെയും ജ്ഞാനികളെയും സേവിച്ചാൽ അതിന്റെ പരമമായ ഫലം ലഭിക്കും.
ദൈവപൌരുഷവിചാരചാരുഭിശ് ചേതസാ ചരിതമ് ആത്മപൌരുഷമ് । നിത്യമ് ഏവ ജയതീതി ഭാവിതൈഃ കാര്യ ആര്യജനസേവനോദ്യമഃ
വിധിയും പരിശ്രമവും മനസ്സോടെ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ച്, എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വയം പരിശ്രമിക്കണം; ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചവർക്ക് നല്ലവരെ സേവിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് എപ്പോഴും വിജയിക്കും.
ജന്മപ്രബന്ധമയമ് ആമയമ് ഏഷ ജീവോ ബുദ്ധ്വൈഹികം സഹജപൌരുഷമ് ഏവ സിദ്ധ്യൈ । ശാന്തിം നയത്വ് അവിതഥേന വരൌഷധേന പൃഷ്ടേന തുഷ്ടിപരപണ്ഡിതസേവനേന
ജന്മത്തിന്റെ ബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയ ഈ ജീവൻ രോഗം അനുഭവിക്കുന്നു; ഇത് മനസ്സിലാക്കി, സ്വാഭാവികമായ മനുഷ്യശ്രമം വിജയത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണം. സത്യമായും സംതൃപ്തരും ജ്ഞാനികളും ആയവരുടെ സാന്നിധ്യം എന്ന അതുല്യ ഔഷധം കൊണ്ടു അവൻ മനസ്സിന് സമാധാനം നേടട്ടെ.
പ്രാപ്യ വ്യാധിവിനിര്മുക്തം ദേഹമ് അല്പാധിവേധിതമ് । തഥാത്മാനം സമാദധ്യാദ് യഥാ ഭൂയോ ന ജായതേ
രോഗമില്ലാത്തതും ചെറിയ ദുഃഖങ്ങൾ മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നതുമായ ശരീരം ലഭിച്ചാൽ, വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ ആ മനസ്സിനെ ഉറപ്പാക്കണം.
ദൈവം പുരുഷകാരേണ യോ ഽതിവര്തിതുമ് ഇച്ഛതി । ഇഹ ചാമുത്ര ച ജയേത് സ സമ്പൂര്ണാഭിവാഞ്ഛിതമ്
സ്വന്തം പരിശ്രമം കൊണ്ട് വിധിയെ അതിജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ഇവിടെയും പിന്നീട് എവിടെയും തനിക്കു വേണ്ടതെല്ലാം നേടും.
യേ സമുദ്യോഗമ് ഉത്സൃജ്യ സ്ഥിതാ ദൈവപരായണാഃ । തേ ധര്മമ് അര്ഥകാമൌ ച നാശയന്ത്യ് ആത്മവിദ്വിഷഃ
പരിശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് വിധിയിലേയ്ക്ക് മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവർ, അത്തരം ആത്മവൈരികളായവർ ധർമ്മവും സമ്പത്തും ആനന്ദവും നശിപ്പിക്കുന്നു.
സംവിത്സ്പന്ദോ മനസ്സ്പന്ദ ഇന്ദ്രിയസ്പന്ദ ഏവ ച । ഏതാനി പുരുഷാര്ഥസ്യ രൂപാണ്യ് ഏഭ്യഃ ഫലോദയഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ ചലനം, മനസ്സിന്റെ ചലനം, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ചലനം — ഇവയൊക്കെയാണ് മനുഷ്യന്റെ ശ്രമത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ. ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്.
യഥാ സംവേദനം ചേതസ് തഥാന്തസ്സ്പന്ദമ് ഋച്ഛതി । തഥൈവ കായശ് ചലതി തഥൈവ ഫലഭോക്തൃതാ
മനസ്സിൽ എങ്ങനെയാണോ ബോധം, അതുപോലെയാണ് അകത്തുള്ള ചലനവും. അതുപോലെ തന്നെ ശരീരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ഫലാനുഭവവും ഉണ്ടാകുന്നു.
ആബാല്യമ് ഏതത് സംസിദ്ധം യത്ര തത്ര യഥാ തഥാ । ദൈവം തു ന ക്വചിദ് ദൃഷ്ടമ് അതോ ജയതി പൌരുഷമ്
ബാല്യകാലം മുതൽ എല്ലായിടത്തും എല്ലായ്പ്പോഴും ഇതു വ്യക്തമാണ്. വിധി എവിടെയും കാണപ്പെട്ടിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യശ്രമം വിജയിക്കുന്നത്.
പുരുഷാര്ഥേന ദേവേശഗുരുര് ഏഷ ബൃഹസ്പതിഃ । ശുക്രോ ദൈത്യേന്ദ്രഗുരുതാം പുരുഷാര്ഥേന ചാസ്ഥിതഃ
മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ടാണ് ബൃഹസ്പതി ദേവന്മാരുടെ ഗുരുവായത്. അതേ ശ്രമം കൊണ്ടാണ് ശുക്രൻ അസുരന്മാരുടെ ഗുരുവായ സ്ഥാനം നേടിയതും.
ദൈന്യദാരിദ്ര്യദുഃഖാര്താ അപി സാധോ നരോത്തമാഃ । പൌരുഷേണൈവ യത്നേന യാതാ ദേവേന്ദ്രതുല്യതാമ്
ദാരിദ്ര്യവും ദു:ഖവും അനുഭവിച്ചിട്ടും ഉത്തമന്മാരായ മഹാന്മാർ സ്വന്തം ശ്രമത്താലും പരിശ്രമത്താലും ഇന്ദ്രനോടു സമമായ സ്ഥാനം നേടിയിട്ടുണ്ട്.
മഹാന്തോ വിഭവാഢ്യാ യേ നാനാശ്ചര്യസമാശ്രയാഃ । പൌരുഷേണൈവ ദോഷേണ നരകാതിഥിതാം ഗതാഃ
വളരെ സമ്പന്നരും അത്ഭുതങ്ങൾക്കിടയിലുമിരുന്ന മഹാന്മാർ പോലും, തങ്ങളുടെ തെറ്റായ പ്രവർത്തനത്താൽ നരകത്തിൽ അതിഥികളായി എത്തിപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
ഭാവാഭാവസഹസ്രേഷു ദശാസു വിവിധാസു ച । സ്വപൌരുഷവശാദ് ഏവ വിവൃത്താ ഭൂതജാതയഃ
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിലും വിവിധ അവസ്ഥകളിലും, ജീവികളുടെ നിലകൾ അവരുടെ സ്വന്തം ശ്രമം അനുസരിച്ചാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ശാസ്ത്രതോ ഗുരുതശ് ചൈവ സ്വതശ് ചേതി ത്രിസിദ്ധതാ । സര്വത്ര പുരുഷാര്ഥസ്യ ന ദൈവസ്യ കദാചന
ശാസ്ത്രം കൊണ്ടോ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം കൊണ്ടോ അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം മനസ്സിലാക്കിയോ — ഈ മൂന്ന് വിധങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമം മാത്രമാണ് ശരി, വിധി ഒരിക്കലും അല്ല.
അശുഭേഷു സമാവിഷ്ടം ശുഭേഷ്വ് ഏവാവതാരയേത് । യത്നേന ചിത്തമ് ഇത്യ് ആശു സര്വശാസ്ത്രാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ
മനസ്സ് ദുഷ്ടമായ കാര്യങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ടാൽ, അതിനെ നല്ല കാര്യങ്ങളിലേക്ക് ശ്രമത്തോടെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു കൊണ്ടുവരണം — ഇതാണ് എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും സാരം.
യച് ഛ്രേയോ യദ് അതുച്ഛം ച യദ് അപായവിവര്ജിതമ് । തത് തദ് ആചര യത്നേന പുത്രേതി ഗുരവസ് സ്ഥിതാഃ
എന്ത് നന്മയുള്ളതും, അർത്ഥശൂന്യമായതല്ലാത്തതും, ദോഷം ഇല്ലാത്തതും ആണോ, അതാണ് നീ പരിശ്രമത്തോടെ ആചരിക്കേണ്ടത്, മകനേ; ഗുരുക്കന്മാർ ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
യഥാ യഥാ പ്രയത്നോ മേ ഫലമ് ആശു തഥാ തഥാ । ഇത്യ് അഹം പൌരുഷാദ് ഏവ ഫലഭാങ് ന തു ദൈവതഃ
എന്ത് പോലെ ഞാൻ കൂടുതൽ ശ്രമിച്ചാലോ, അതുപോലെ ഫലം വേഗത്തിൽ ലഭിക്കും; അതിനാൽ ഫലം എന്റെ പരിശ്രമം കൊണ്ടാണ്, വിധി കൊണ്ടല്ല.
പൌരുഷാദ് ദൃശ്യതേ സിദ്ധിഃ പൌരുഷോ ധീമതാം ക്രമഃ । ദൈവമ് ആശ്വാസനാമാത്രം ദുഃഖേ പേലവബുദ്ധിഷു
ശ്രമം കൊണ്ടാണ് വിജയമുണ്ടാകുന്നത്; ബുദ്ധിമാന്മാരുടെ മാർഗം പരിശ്രമം തന്നെയാണ്; വിഷമത്തിൽ മനസ്സു ദുർബലമായവർക്കു വിധി ഒരു ആശ്വാസം മാത്രമാണ്.