ചിത്തേ കര്തരി കര്തൃത്വമ് അദേഹസ്യാപി വിദ്യതേ । സ്വപ്നാദാവ് ഇവ വിക്ഷുബ്ധസുഖദുഃഖദശാമയമ്
ശരീരമില്ലാത്തപ്പോഴും മനസ്സിനാണ് കര്ത്തൃത്വം ഏല്പ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. സ്വപ്നത്തില് മനസ്സ് ഉല്ലാസവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെയാണ് അതും.
അകര്തരി മനസ്യ് അന്തര് അകര്തൃത്വം സ്ഫുടം ഭവേത് । ശൂന്യചിത്തോ ഹി പുരുഷഃ കുര്വന്ന് അപി ന ചേതതി
മനസ്സിന് അകത്ത് കര്ത്തൃത്വം ഇല്ലാതായാല് അത് വ്യക്തമായി കാണാം. മനസ്സു ശൂന്യമായവന് എന്ത് ചെയ്താലും കര്ത്തൃത്വബോധം ഉണ്ടാവില്ല.
ചേതസാ കൃതമ് ആപ്നോഷി ചേതസാ ന കൃതം ന തു । ന ക്വചിത് കാരണം ദേഹോ ന ചിത്തമ് അപി കര്തൃ വൈ
മനസ്സോടെ ചെയ്തതാണു നിനക്ക് അനുഭവം. മനസ്സോടെ ചെയ്യാത്തത് അനുഭവം ആകില്ല. ശരീരവും മനസ്സും യാതൊരു കാര്യത്തിലും യഥാര്ത്ഥ കാരണം അല്ല.
അസംസക്തമ് അകര്ത്ര് ഏവ കുര്വദ് ഏവ മനോ വിദുഃ । ന കര്മഫലഭോക്തൃത്വമ് അസക്തം പ്രതിപദ്യതേ
മനസ്സ് അകറ്റം കൂടാതെ, ചെയ്യുന്നവനെന്ന ഭാവം ഇല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. അകറ്റമില്ലാതെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ, അതിന് പ്രവർത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരില്ല.
ബ്രഹ്മഹത്യാശ്വമേധാഭ്യാമ് അസംസക്തോ ന ലിപ്യതേ । ദൂരസ്ഥകാന്താസംസക്തമനാഃ കാര്യൈര് ഇവാഗ്രഗൈഃ
അകറ്റം കൂടാത്തവൻ ബ്രാഹ്മണഹത്യ ചെയ്താലും അശ്വമേധയാഗം നടത്തിയാലും മലിനനാവില്ല. ദൂരെയുള്ള പ്രിയയോടു മനസ്സ് ചേർന്നിരിക്കുന്നവനെ സമീപം നടക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ ബാധിക്കാത്തതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
അന്തസ്സംസക്തിനിര്മുക്തോ ജീവോ മധുരവൃത്തിമാന് । ബഹിഃ കുര്വന്ന് അകുര്വന് വാ കര്താ ഭോക്താ ന ഹി ക്വചിത്
അകത്തുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ജീവൻ മധുരമായ രീതിയിൽ പെരുമാറുന്നു. പുറത്തു പ്രവർത്തിച്ചാലോ പ്രവർത്തിക്കാതിരുന്നാലോ, അവൻ എവിടെയും യഥാർത്ഥത്തിൽ ചെയ്യുന്നവനോ അനുഭവിക്കുന്നവനോ അല്ല.
അന്തസ്സംസക്തിമുക്തം യന് മനസ് സ്യാത് തദ് അകര്തൃകമ് । തദ് വിയുക്തം പ്രശാന്തം തത് തദ് യുക്തം തദ് അലേപകമ്
അകത്തുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതമായ മനസ്സ് ചെയ്യുന്നവനല്ല. അതു വേറിട്ടതും ശാന്തവുമാണ്; ഒന്നിച്ചാലും അതിന് മലിനതയൊന്നും ബാധിക്കില്ല.
തത് സ്യാത് സര്വപദാര്ഥാനാം ശ്ലിഷ്ടാനാം നിശ്ചിതം ബഹിഃ । സര്വദുഃഖകരീം ക്രൂരാമ് അന്തസ്സക്തിം വിവര്ജയേത്
സകലവസ്തുക്കളുമായുള്ള പുറംസ്പർശം നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും; എന്നാൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങൾക്കും കാരണം ആകുന്ന ആന്തരിക ആസക്തി ഉപേക്ഷിക്കണം.
വിരഹിതമ് അലമ് അന്തസ്സങ്ഗദോഷേണ ചേതശ് ശമമ് ഉപഗതമ് ആദ്യം വ്യോമവന് നിര്മലാഭമ് । സകലകലനമുക്തേനാത്മനൈകത്വമ് ഏതി സ്ഥിരമ് അലിനിഭമ് അമ്ഭോ വാരിണീവാലിനീലേ
ആന്തരിക ആസക്തിയുടെ ദോഷം ഇല്ലാതെ മനസ്സ് സമാധാനം പ്രാപിക്കും; അതു ആദിമാകാശം പോലെ നിർമ്മലമായിരിക്കും. എല്ലാ കണക്കുകൂട്ടലുകളും വിട്ടുമാറുമ്പോൾ, ആത്മാവുമായി അതുല്യമായ ഏകത്വം നേടും; അതു മേഘരഹിതമായ ശുദ്ധമായ തടാകത്തിലെ വെള്ളംപോലെയാകും.
കീദൃശോ ഭഗവന് സങ്ഗഃ കശ് ച ബന്ധായ വൈ നൃണാമ് । കശ് ച മോക്ഷായ കഥിതഃ കഥം ചൈഷ ചികിത്സ്യതേ
ഭഗവൻ, ആസക്തി എന്നത് എങ്ങനെയാണു്? മനുഷ്യരെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് എന്താണു്? മോക്ഷം നൽകുന്നതു് ഏതാണ്? ഇതിനെ എങ്ങനെ ചികിത്സിക്കാമെന്നു ദയവായി പറഞ്ഞുതരൂ.
ദേഹദേഹിവിഭാഗൈകപരിത്യാഗേ ന ഭാവനാ । ദേഹമാത്രേ തു വിശ്വാസസ് സങ്ഗോ ബന്ധാര്ഹ ഉച്യതേ
ശരീരവും അതിലിരിക്കുന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഭാവനയില്ല; ശരീരത്തിൽ മാത്രം വിശ്വാസം വെക്കുന്നതാണ് ആസക്തി എന്നും, അതാണ് ബന്ധത്തിന് യോഗ്യമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
അനന്തസ്യാത്മതത്ത്വസ്യ സപര്യന്തവിനിശ്ചയേ । യത് സുഖാര്ഥിത്വമ് അന്തസ് സ സങ്ഗോ ബന്ധാര്ഹ ഉച്യതേ
അനന്തമായ ആത്മസ്വഭാവം വ്യക്തമായി അറിഞ്ഞിട്ടും, ഉള്ളിൽ സന്തോഷം തേടുന്ന ആഗ്രഹം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതാണ് ബന്ധനത്തിന് കാരണമാകുന്ന ആസക്തി എന്ന് പറയുന്നത്.
സര്വമ് ആത്മേദമ് അഖിലം കിം വാഞ്ഛാമി ത്യജാമി കിമ് । ഇത്യ് അസങ്ഗസ്ഥിതിം വിദ്ധി ജീവന്മുക്തതനുസ്ഥിതാമ്
ഇവിടെ എല്ലാം ആത്മാവാണ്; എനിക്ക് എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കാനോ ഉപേക്ഷിക്കാനോ ഉള്ളത്? — ഈ വിധത്തിലുള്ള അസക്താവസ്ഥയിലാണു ജീവൻമുക്തന്റെ ശരീരം നിലകൊള്ളുന്നത് എന്ന് അറിയണം.
നാഹമ് അസ്മി ന ചാന്യോ ഽസ്തി മാ ഭവന്തു ഭവന്തു വാ । സുഖാന്യ് അസക്ത ഇത്യ് അന്തഃ കഥ്യതേ മുക്തിഭാങ് നരഃ
ഞാൻ ഇല്ല, മറ്റൊന്നുമില്ല; സുഖങ്ങൾ ഉണ്ടാകട്ടെ, ഇല്ലാതിരിക്കട്ടെ — ഇങ്ങനെ ഉള്ളിൽ അസക്തനായവനാണ് മോക്ഷം ലഭിച്ചവൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
നാഭിനന്ദതി നൈഷ്കര്മ്യം ന കര്മപ്രകൃതേഹിതഃ । സുസമോ യഃ ഫലത്യാഗീ സോ ഽസംസക്ത ഇതി സ്മൃതഃ
ക്രിയകളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്നതിലും, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവർത്തികളിലോ ആസ്വാദ്യം കാണാത്തവനും, ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സിൽ സമത്വം പുലർത്തുന്നവനാണ് അസക്തൻ എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
ആത്മതത്ത്വൈകനിഷ്ഠസ്യ ഹര്ഷാമര്ഷവശം മനഃ । യസ്യ നായാത്യ് അസക്തോ ഽസൌ ജീവന്മുക്തശ് ച കഥ്യതേ
ആത്മതത്ത്വത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവന്റെ മനസ്സ് സന്തോഷത്തിനോ കോപത്തിനോ അടിമയാവുന്നില്ല. അങ്ങനെയുള്ളവൻ ആസ്വാദനങ്ങളിൽ കുടുങ്ങാതെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും മോചിതനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
സര്വകര്മഫലാദീനാം മനസൈവ ന കര്മണാ । നിപുണം യഃ പരിത്യാഗസ് സോ ഽസംസങ്ഗ ഇതി സ്മൃതഃ
യാതൊരു പ്രവർത്തനഫലത്തെയും മനസ്സിൽ വെച്ച് മാത്രം, പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അല്ലാതെ, കൃത്യമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനാണ് സങ്കല്പങ്ങളിൽ കുടുങ്ങാത്തവൻ എന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
അസംസങ്ഗേന സകലാശ് ചേഷ്ടാ നാനാവിജൃമ്ഭിതാഃ । ചികിത്സിതാ ഭവന്ത്യ് അങ്ഗ ശ്രേയസ് സമ്പാദയന്തി ച
പ്രിയനായവാ, എല്ലാ പ്രവർത്തികളും പലവിധത്തിൽ പ്രകടമാകുമ്പോഴും, അതിൽ ആസക്തിയില്ലാതെ ചെയ്യുമ്പോൾ, അവ ക്രമത്തിലാവുകയും ഉത്തമമായ ഫലത്തിലേക്കും നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സംസക്തിവശതസ് സര്വേ വിതതാ ദുഃഖരാശയഃ । പ്രയാന്തി ശതശാഖത്വം ശ്വഭ്രകണ്ടകവൃക്ഷവത്
ആസക്തിയുടെ ബലത്തിൽ എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെ വിത്തുകളും ചുറ്റും വ്യാപിച്ച്, കുഴിയിലുള്ള മുള്ളുള്ള വൃക്ഷംപോലെ നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളായി പടരുന്നു.
രജ്ജുകൃഷ്ടഘനഘ്രാണോ യദ് ഗന്ത്ര്യാഃ പഥി ഗര്ദഭഃ । ഭാരം വഹതി ഭീതാത്മാ തത് സംസക്തിവിജൃമ്ഭിതമ്
കയറുകൊണ്ട് മൂക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടു വഴിയിലൂടെ ഭയത്തോടെ ഭാരമേറ്റു പോകുന്ന കഴുതയെപ്പോലെ തന്നെയാണ് ബന്ധത്തിന്റെ പ്രകടനം.
ശീതവാതാതപക്ലേശമ് ഏകദേശനിഷണ്ണയാ । തരുര് വഹതി യത് തന്വാ തത് സംസങ്ഗവിജൃമ്ഭിതമ്
ഒരു വൃക്ഷം ഒരിടത്ത് ഉറച്ചു നിൽക്കുമ്പോൾ തണുപ്പ്, കാറ്റ്, ചൂട് എന്നിവയുടെ കഷ്ടം അതിന്റെ സുന്ദരമായ ശരീരത്തിൽ സഹിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ആശക്തിയുടെ പ്രകടനം.
ധരാവിവരനിര്മഗ്നോ യത് കീടഃ പീഡിതാങ്ഗകഃ । ക്ഷിണോതി വികലഃ കാലം തത് സംസങ്ഗവിജൃമ്ഭിതമ്
ഭൂമിയിലെ പൊട്ടലിൽ കുടുങ്ങി അവശനായി ശരീരം വേദനയോടെ കാലം കഴിക്കുന്ന കീടത്തെപ്പോലെ തന്നെയാണ് ആശക്തിയുടെ പ്രകടനം.
ദൂര്വാങ്കുരതൃണാഹാരഃ കിരാതശരപീഡയാ । ജഹാതി യന് മൃഗോ ദേഹം തത് സംസങ്ഗവിജൃമ്ഭിതമ്
പുല്ലും ദൂവയും കഴിച്ചു ജീവിക്കുന്ന മൃഗം വേട്ടക്കാരന്റെ അമ്പിന്റെ വേദനയിൽ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ആശക്തിയുടെ പ്രകടനം.
വീരുത്തൃണദശാം യാതാ ലൂയന്തേ യത് പുനഃ പുനഃ । നാനാവിഗതസഞ്ചാരാസ് തത് സംസക്തിവിജൃമ്ഭിതമ്
പുല്ലുകളും കുരുമുളകുകളും എത്ര തവണ മുറിച്ചാലും വീണ്ടും വീണ്ടും വിവിധിടങ്ങളിൽ വളരുന്നതുപോലെ തന്നെ, ബന്ധത്തിന്റെ പ്രകടനവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
രസാതലരസായോഗാത് തൃണഗുല്മലതാദയഃ । ജനയന്തി യദ് ആകാരം തത് സംസക്തിവിജൃമ്ഭിതമ്
ഭൂമിയുടെ ആഴത്തിലുള്ള സാരവുമായി ചേർന്നപ്പോൾ പുല്ലുകളും പച്ചക്കറികളും വള്ളികളും എങ്ങനെയോ രൂപം എടുക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ ആസക്തിയുടെ പ്രകടനവും ഉണ്ടാകുന്നു.
ഉത്പത്യോത്പത്യ ലീയന്തേ തരങ്ഗിണി തരങ്ഗവത് । ഭൂതാനി യദ് അനന്താനി തത് സംസക്തിവിജൃമ്ഭിതമ്
കടലിൽ തിരകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നു അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ, അനേകം ജീവികൾക്കുള്ളിൽ ആസക്തിയുടെ പ്രകടനവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
ശാന്തൈവാനന്തസങ്കാശാ പദാര്ഥശതസങ്കുലാ । യത് സംസാരനദീ മത്താ തത് സംസക്തിവിജൃമ്ഭിതമ്
ശാന്തമായതും അനന്തമായതുപോലെയും തോന്നുന്ന, അനവധി വസ്തുക്കളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ സാംസാരിക നദി എങ്ങനെയോ ഒഴുകുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ ആസക്തിയുടെ പ്രകടനവും ഉണ്ട്.
സക്തിര് ഹി ദ്വിവിധാ പ്രോക്താ വന്ധ്യാ വന്ദ്യാ ച രാഘവ । വന്ധ്യാ സര്വത്ര മൂഢാനാം വന്ദ്യാ തത്ത്വവിദാം നിജാ
രാഘവാ, ശക്തി രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു: ഒരു ശക്തി ഫലപ്രദമല്ലാത്തതും മറ്റൊന്ന് ഫലപ്രദവുമായതാണ്. ഭ്രമിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കിടയിൽ എല്ലായിടത്തും ഫലമില്ലാത്ത ശക്തിയാണ് കാണുന്നത്; യാഥാർത്ഥ്യം അറിയുന്നവരുടെ സ്വന്തം ശക്തിയാണ് ഫലപ്രദമായത്.
ആത്മതത്ത്വാവബോധേന ഹീനാ ദേഹാദിവസ്തുജാ । ഭൂയസ്സംസാരദാ സക്തിര് ദൃഢാ വന്ധ്യേതി കഥ്യതേ
ആത്മതത്ത്വം അറിയാതെ ശരീരത്തോടും മറ്റുള്ള വസ്തുക്കളോടും ഉണ്ടാകുന്ന ആസക്തി ശക്തിയായി വളരുന്നു; അതാണ് ഫലമില്ലാത്ത ശക്തി എന്ന് പറയുന്നത്, കാരണം അതിലൂടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ജന്മങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ആത്മതത്ത്വാവബോധേന സത്യഭൂതാ വിവേകജാ । വന്ദ്യാ ഹി കഥ്യതേ സക്തിര് ഭൂയസ്സംസാരവര്ജിതാ
ആത്മതത്ത്വം മനസ്സിലാക്കി വിവേകത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന ശക്തിയാണ് ഫലപ്രദം എന്ന് പറയുന്നത്; കാരണം അതിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ജന്മങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.