ദേഹഭാവനയൈവാത്മാ ദേഹദുഃഖവശേ സ്ഥിതഃ । തത്ത്യാഗേന തതോ മുക്തോ ഭവതീതി വിദുര് ബുധാഃ
ശരീരമാണെന്ന ഭാവം കൊണ്ടാണ് ആത്മാവ് ശരീരദുഃഖങ്ങൾക്ക് അടിമയാകുന്നത്. ആ ഭാവം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അതിൽ നിന്ന് മോചിതനാകാമെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.
അന്തസ്സങ്ഗവിഹീനത്വാദ് ദുഃഖവന്ത്യ് അങ്ഗ നോ യഥാ । പത്ത്രാമ്ബൂപലദാരൂണി ശ്ലിഷ്ടാന്യ് അപി പരസ്പരമ്
അന്തരംഗബന്ധം ഇല്ലാത്തതിനാൽ, ശരീരഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ ചേർന്നിരുന്നാലും അവയ്ക്ക് ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഇലകളും വെള്ളവും കല്ലുകളും മരവും തമ്മിൽ സ്പർശിച്ചിരുന്നാലും പരസ്പരം ബാധിക്കാത്തതുപോലെയാണ് ഇത്.
അന്തസ്സങ്ഗേന രഹിതാ യാന്തി നിര്ദുഃഖതാം പരാമ് । ശ്ലിഷ്ടാ അപി തഥൈവാത്മാ ദേഹേന്ദ്രിയമനാംസ്യ് അലമ്
അന്തരംഗബന്ധം ഇല്ലാതായാൽ, അവ പരമമായ ദു:ഖമുക്തി നേടുന്നു. അതുപോലെ, ആത്മാവും ശരീരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ഒന്നായി ചേർന്നിരുന്നാലും ഒന്നിനൊന്ന് ബാധയില്ല.
അന്തസ്സങ്ഗോ ഹി സംസാരേ സര്വേഷാം നാമ ദേഹിനാമ് । ജരാമരണമോഹാനാം തരൂണാം ബീജകാരണമ്
ഇഹലോകത്തിൽ എല്ലാ ജീവികൾക്കും അന്തരംഗബന്ധം തന്നെയാണ് വയസ്സും മരണവും മായയും ഉണ്ടാകാനുള്ള വിത്ത്, മരങ്ങൾക്ക് വിത്ത് കാരണമാകുന്നതുപോലെ.
അന്തസ്സംസങ്ഗവാഞ് ജന്തുര് മഗ്നസ് സംസാരസാഗരേ । അന്തസ്സംസങ്ഗമുക്തസ് തു തീര്ണസ് സംസാരസാഗരാത്
അന്തരംഗബന്ധമുള്ള ജീവി ഈ ലോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു; അതിൽ നിന്ന് മോചിതനായവൻ ലോകസമുദ്രം കടന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നു.
അന്തസ്സംസങ്ഗവച് ചിത്തം ശതശാഖമ് ഇഹോച്യതേ । അന്തസ്സംസങ്ഗരഹിതം വിലീനം ചിത്തമ് ഉച്യതേ
അകത്തുള്ള ആസക്തിയോടെ മനസ്സ് നൂറു ശാഖകളുള്ളതുപോലെയാണെന്ന് ഇവിടെ പറയുന്നു. അകത്തുള്ള ആസക്തി ഇല്ലാത്ത മനസ്സ് ലയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ഭഗ്നസ്ഫടികവദ് വിദ്ധി മനസ് സക്തമ് അപാവനമ് । അഭഗ്നസ്ഫടികാഭാസമ് അസക്തം വിദ്ധി വൈ മനഃ
ആസക്തിയും അശുദ്ധിയും ഉള്ള മനസ്സ് തകർന്ന സ്ഫടികംപോലെയാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ആസക്തിയില്ലാത്ത മനസ്സ് തകർന്നിട്ടില്ലാത്ത സ്ഫടികംപോലെ വെളിച്ചം നിറഞ്ഞതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
അസക്തം നിര്മലം ചിത്തം മുക്തം സംസാര്യ് അപി സ്ഫുടമ് । സക്തം തു ദീര്ഘതപസാ യുക്തമ് അപ്യ് അതിബന്ധവത്
ആസക്തിയില്ലാത്ത ശുദ്ധമായ മനസ്സ് ലോകജീവിതത്തിൽ എങ്കിലും വ്യക്തമായി മോചിതമാണ്. പക്ഷേ, ആസക്തിയുള്ള മനസ്സ് ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്താലും കെട്ടിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
അന്തസ്സക്തം മനോ ബദ്ധം മുക്തം സക്തിവിവര്ജിതമ് । അന്തസ്സംസക്തിര് ഏവൈകം കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ
അകത്തുള്ള ആസക്തിയുള്ള മനസ്സ് ബന്ധത്തിലാണ്; ആസക്തിയില്ലാത്ത മനസ്സ് മോചിതമാണ്. അകത്തുള്ള ആസക്തിയേയാണ് ബന്ധത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും ഏക കാരണം.
അന്തസ്സംസക്തിമുക്തസ്യ കുര്വതോ ഽപി ന കര്തൃതാ । സുഖദുഃഖവതി സ്വപ്നേ സമ്ഭ്രമോന്മുഖതാ യഥാ
അന്തരംഗബന്ധം വിട്ടവന് പ്രവര്ത്തിച്ചാലും, അവനില് കര്ത്തൃത്വബോധം ഉണ്ടാകില്ല. സ്വപ്നത്തില് സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുമ്പോള് ഉണ്ടാകുന്ന ആശങ്കപോലെയാണ് അതു.
ചിത്തേ കര്തരി കര്തൃത്വമ് അദേഹസ്യാപി വിദ്യതേ । സ്വപ്നാദാവ് ഇവ വിക്ഷുബ്ധസുഖദുഃഖദശാമയമ്
ശരീരമില്ലാത്തപ്പോഴും മനസ്സിനാണ് കര്ത്തൃത്വം ഏല്പ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. സ്വപ്നത്തില് മനസ്സ് ഉല്ലാസവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെയാണ് അതും.
അകര്തരി മനസ്യ് അന്തര് അകര്തൃത്വം സ്ഫുടം ഭവേത് । ശൂന്യചിത്തോ ഹി പുരുഷഃ കുര്വന്ന് അപി ന ചേതതി
മനസ്സിന് അകത്ത് കര്ത്തൃത്വം ഇല്ലാതായാല് അത് വ്യക്തമായി കാണാം. മനസ്സു ശൂന്യമായവന് എന്ത് ചെയ്താലും കര്ത്തൃത്വബോധം ഉണ്ടാവില്ല.
ചേതസാ കൃതമ് ആപ്നോഷി ചേതസാ ന കൃതം ന തു । ന ക്വചിത് കാരണം ദേഹോ ന ചിത്തമ് അപി കര്തൃ വൈ
മനസ്സോടെ ചെയ്തതാണു നിനക്ക് അനുഭവം. മനസ്സോടെ ചെയ്യാത്തത് അനുഭവം ആകില്ല. ശരീരവും മനസ്സും യാതൊരു കാര്യത്തിലും യഥാര്ത്ഥ കാരണം അല്ല.
അസംസക്തമ് അകര്ത്ര് ഏവ കുര്വദ് ഏവ മനോ വിദുഃ । ന കര്മഫലഭോക്തൃത്വമ് അസക്തം പ്രതിപദ്യതേ
മനസ്സ് അകറ്റം കൂടാതെ, ചെയ്യുന്നവനെന്ന ഭാവം ഇല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. അകറ്റമില്ലാതെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ, അതിന് പ്രവർത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരില്ല.
ബ്രഹ്മഹത്യാശ്വമേധാഭ്യാമ് അസംസക്തോ ന ലിപ്യതേ । ദൂരസ്ഥകാന്താസംസക്തമനാഃ കാര്യൈര് ഇവാഗ്രഗൈഃ
അകറ്റം കൂടാത്തവൻ ബ്രാഹ്മണഹത്യ ചെയ്താലും അശ്വമേധയാഗം നടത്തിയാലും മലിനനാവില്ല. ദൂരെയുള്ള പ്രിയയോടു മനസ്സ് ചേർന്നിരിക്കുന്നവനെ സമീപം നടക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ ബാധിക്കാത്തതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇത്.
അന്തസ്സംസക്തിനിര്മുക്തോ ജീവോ മധുരവൃത്തിമാന് । ബഹിഃ കുര്വന്ന് അകുര്വന് വാ കര്താ ഭോക്താ ന ഹി ക്വചിത്
അകത്തുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ജീവൻ മധുരമായ രീതിയിൽ പെരുമാറുന്നു. പുറത്തു പ്രവർത്തിച്ചാലോ പ്രവർത്തിക്കാതിരുന്നാലോ, അവൻ എവിടെയും യഥാർത്ഥത്തിൽ ചെയ്യുന്നവനോ അനുഭവിക്കുന്നവനോ അല്ല.
അന്തസ്സംസക്തിമുക്തം യന് മനസ് സ്യാത് തദ് അകര്തൃകമ് । തദ് വിയുക്തം പ്രശാന്തം തത് തദ് യുക്തം തദ് അലേപകമ്
അകത്തുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതമായ മനസ്സ് ചെയ്യുന്നവനല്ല. അതു വേറിട്ടതും ശാന്തവുമാണ്; ഒന്നിച്ചാലും അതിന് മലിനതയൊന്നും ബാധിക്കില്ല.
തത് സ്യാത് സര്വപദാര്ഥാനാം ശ്ലിഷ്ടാനാം നിശ്ചിതം ബഹിഃ । സര്വദുഃഖകരീം ക്രൂരാമ് അന്തസ്സക്തിം വിവര്ജയേത്
സകലവസ്തുക്കളുമായുള്ള പുറംസ്പർശം നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും; എന്നാൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങൾക്കും കാരണം ആകുന്ന ആന്തരിക ആസക്തി ഉപേക്ഷിക്കണം.
വിരഹിതമ് അലമ് അന്തസ്സങ്ഗദോഷേണ ചേതശ് ശമമ് ഉപഗതമ് ആദ്യം വ്യോമവന് നിര്മലാഭമ് । സകലകലനമുക്തേനാത്മനൈകത്വമ് ഏതി സ്ഥിരമ് അലിനിഭമ് അമ്ഭോ വാരിണീവാലിനീലേ
ആന്തരിക ആസക്തിയുടെ ദോഷം ഇല്ലാതെ മനസ്സ് സമാധാനം പ്രാപിക്കും; അതു ആദിമാകാശം പോലെ നിർമ്മലമായിരിക്കും. എല്ലാ കണക്കുകൂട്ടലുകളും വിട്ടുമാറുമ്പോൾ, ആത്മാവുമായി അതുല്യമായ ഏകത്വം നേടും; അതു മേഘരഹിതമായ ശുദ്ധമായ തടാകത്തിലെ വെള്ളംപോലെയാകും.
കീദൃശോ ഭഗവന് സങ്ഗഃ കശ് ച ബന്ധായ വൈ നൃണാമ് । കശ് ച മോക്ഷായ കഥിതഃ കഥം ചൈഷ ചികിത്സ്യതേ
ഭഗവൻ, ആസക്തി എന്നത് എങ്ങനെയാണു്? മനുഷ്യരെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് എന്താണു്? മോക്ഷം നൽകുന്നതു് ഏതാണ്? ഇതിനെ എങ്ങനെ ചികിത്സിക്കാമെന്നു ദയവായി പറഞ്ഞുതരൂ.
ദേഹദേഹിവിഭാഗൈകപരിത്യാഗേ ന ഭാവനാ । ദേഹമാത്രേ തു വിശ്വാസസ് സങ്ഗോ ബന്ധാര്ഹ ഉച്യതേ
ശരീരവും അതിലിരിക്കുന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഭാവനയില്ല; ശരീരത്തിൽ മാത്രം വിശ്വാസം വെക്കുന്നതാണ് ആസക്തി എന്നും, അതാണ് ബന്ധത്തിന് യോഗ്യമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
അനന്തസ്യാത്മതത്ത്വസ്യ സപര്യന്തവിനിശ്ചയേ । യത് സുഖാര്ഥിത്വമ് അന്തസ് സ സങ്ഗോ ബന്ധാര്ഹ ഉച്യതേ
അനന്തമായ ആത്മസ്വഭാവം വ്യക്തമായി അറിഞ്ഞിട്ടും, ഉള്ളിൽ സന്തോഷം തേടുന്ന ആഗ്രഹം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതാണ് ബന്ധനത്തിന് കാരണമാകുന്ന ആസക്തി എന്ന് പറയുന്നത്.
സര്വമ് ആത്മേദമ് അഖിലം കിം വാഞ്ഛാമി ത്യജാമി കിമ് । ഇത്യ് അസങ്ഗസ്ഥിതിം വിദ്ധി ജീവന്മുക്തതനുസ്ഥിതാമ്
ഇവിടെ എല്ലാം ആത്മാവാണ്; എനിക്ക് എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കാനോ ഉപേക്ഷിക്കാനോ ഉള്ളത്? — ഈ വിധത്തിലുള്ള അസക്താവസ്ഥയിലാണു ജീവൻമുക്തന്റെ ശരീരം നിലകൊള്ളുന്നത് എന്ന് അറിയണം.
നാഹമ് അസ്മി ന ചാന്യോ ഽസ്തി മാ ഭവന്തു ഭവന്തു വാ । സുഖാന്യ് അസക്ത ഇത്യ് അന്തഃ കഥ്യതേ മുക്തിഭാങ് നരഃ
ഞാൻ ഇല്ല, മറ്റൊന്നുമില്ല; സുഖങ്ങൾ ഉണ്ടാകട്ടെ, ഇല്ലാതിരിക്കട്ടെ — ഇങ്ങനെ ഉള്ളിൽ അസക്തനായവനാണ് മോക്ഷം ലഭിച്ചവൻ എന്ന് പറയുന്നത്.
നാഭിനന്ദതി നൈഷ്കര്മ്യം ന കര്മപ്രകൃതേഹിതഃ । സുസമോ യഃ ഫലത്യാഗീ സോ ഽസംസക്ത ഇതി സ്മൃതഃ
ക്രിയകളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്നതിലും, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവർത്തികളിലോ ആസ്വാദ്യം കാണാത്തവനും, ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സിൽ സമത്വം പുലർത്തുന്നവനാണ് അസക്തൻ എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
ആത്മതത്ത്വൈകനിഷ്ഠസ്യ ഹര്ഷാമര്ഷവശം മനഃ । യസ്യ നായാത്യ് അസക്തോ ഽസൌ ജീവന്മുക്തശ് ച കഥ്യതേ
ആത്മതത്ത്വത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവന്റെ മനസ്സ് സന്തോഷത്തിനോ കോപത്തിനോ അടിമയാവുന്നില്ല. അങ്ങനെയുള്ളവൻ ആസ്വാദനങ്ങളിൽ കുടുങ്ങാതെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും മോചിതനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
സര്വകര്മഫലാദീനാം മനസൈവ ന കര്മണാ । നിപുണം യഃ പരിത്യാഗസ് സോ ഽസംസങ്ഗ ഇതി സ്മൃതഃ
യാതൊരു പ്രവർത്തനഫലത്തെയും മനസ്സിൽ വെച്ച് മാത്രം, പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അല്ലാതെ, കൃത്യമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനാണ് സങ്കല്പങ്ങളിൽ കുടുങ്ങാത്തവൻ എന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
അസംസങ്ഗേന സകലാശ് ചേഷ്ടാ നാനാവിജൃമ്ഭിതാഃ । ചികിത്സിതാ ഭവന്ത്യ് അങ്ഗ ശ്രേയസ് സമ്പാദയന്തി ച
പ്രിയനായവാ, എല്ലാ പ്രവർത്തികളും പലവിധത്തിൽ പ്രകടമാകുമ്പോഴും, അതിൽ ആസക്തിയില്ലാതെ ചെയ്യുമ്പോൾ, അവ ക്രമത്തിലാവുകയും ഉത്തമമായ ഫലത്തിലേക്കും നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സംസക്തിവശതസ് സര്വേ വിതതാ ദുഃഖരാശയഃ । പ്രയാന്തി ശതശാഖത്വം ശ്വഭ്രകണ്ടകവൃക്ഷവത്
ആസക്തിയുടെ ബലത്തിൽ എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെ വിത്തുകളും ചുറ്റും വ്യാപിച്ച്, കുഴിയിലുള്ള മുള്ളുള്ള വൃക്ഷംപോലെ നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളായി പടരുന്നു.
രജ്ജുകൃഷ്ടഘനഘ്രാണോ യദ് ഗന്ത്ര്യാഃ പഥി ഗര്ദഭഃ । ഭാരം വഹതി ഭീതാത്മാ തത് സംസക്തിവിജൃമ്ഭിതമ്
കയറുകൊണ്ട് മൂക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടു വഴിയിലൂടെ ഭയത്തോടെ ഭാരമേറ്റു പോകുന്ന കഴുതയെപ്പോലെ തന്നെയാണ് ബന്ധത്തിന്റെ പ്രകടനം.