കാലാനിലബലോദ്ധൂതാജ് ജര്ജരാജ് ജീവിതദ്രുമാത് । ഭോഗപുഷ്പാണി ദിവസപര്ണാനി നിപതന്ത്യ് അധഃ
കാലത്തിന്റെ കാറ്റ് ഉണർത്തുമ്പോൾ, ജീവിതവൃക്ഷം ചീഞ്ഞുപോകുന്നു; ആനന്ദത്തിന്റെ പൂക്കൾ, ദിവസങ്ങളുടെ ഇലകൾ പോലെ, താഴേക്ക് വീണുപോകുന്നു.
ഭോഗഭോഗിശ്രിതേഷ്വ് അന്തര് ദുഃഖദര്ദുരവാരിഷു । മനോ മോഹാന്ധകൂപേഷു ദൂരേഷു വിനിമജ്ജതി
സുഖാന്വേഷികളായവരുടെ ഇടയിൽ, ദു:ഖത്തിന്റെ मगरങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ വെള്ളത്തിൽ, മനസ്സ് അകലെ അകലെ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു; മോഹം നിറഞ്ഞ ഇരുണ്ട കിണറുകളിൽ അത് അകന്നു മറഞ്ഞുപോകുന്നു.
നാനാനുരഞ്ജനാ സ്പഷ്ടാ തൃഷ്ണാ തരലപേലവാ । ചൈത്യമഗ്നപതാകേവ ദൂരം സമധിരോഹതി
നാനാവിധ ആകർഷണങ്ങൾ ഇനി വ്യക്തമായി ആനന്ദം നൽകുന്നില്ല; അതിനാൽ തൃശ്യകൾ അസ്ഥിരവും ദുർബലവുമാണ്. ഒരു ക്ഷേത്രധ്വജം കാറ്റിൽ പറന്നു ദൂരെയ്ക്ക് പോകുന്നതുപോലെ, ആഗ്രഹങ്ങൾ അകലെ അകലെ ഉയർന്ന് പോകുന്നു.
അസ്യ സംസാരതന്ത്രസ്യ ബൃഹത്കാലബിലാസ്പദഃ । ജീവിതാശാമയാംസ് തന്തൂന് അന്തകാഖുര് നികൃന്തതി
ഈ സാംസാരിക യന്ത്രത്തിന്റെ അടിത്തറ വലിയ കാലഗർഭമാണ്; ജീവിക്കാനുള്ള പ്രത്യാശയുടെ നൂലുകൾ മരണത്തിന്റെ നഖം വെട്ടിമുറിക്കുന്നു.
യൌവനോത്ഫാലകല്ലോലാ ബഹലോല്ലാസഫേനിലാ । പരാവര്തമഹാവര്താ യാതി ജീവിതദുര്നദീ
യൗവനത്തിന്റെ തിരമാലകൾ ഉയർന്ന് ഉല്ലാസത്തിന്റെ അഫേനികൾ നിറഞ്ഞു, ജീവിതത്തിന്റെ കഠിനമായ നദി വലിയ ചുഴലിയിൽ തിരിഞ്ഞ് പിന്നോട്ട് ഒഴുകുന്നു.
കലാകുലകലത്കാര്യകല്ലോലകുലസങ്കുലാ । ക്രിയാസരിദ് അപര്യന്താ വഹത്യ് ആകുലകോടരാ
അനവധി പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ തിരമാലകളാൽ നിറഞ്ഞു, കാലത്തിന്റെ കലഹത്തിൽ ചുഴലിക്കൊണ്ടു, ആശയക്കുഴികളിൽ ആശങ്ക നിറഞ്ഞ്, ഈ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ നദി അവസാനമില്ലാതെ ഒഴുകുന്നു.
അനന്താ ബന്ധുജനതാനദ്യോ ഗമ്ഭീരകോടരേ । അജസ്രം നിപതന്ത്യ് ഏതാ വിതതേ കാലസാഗരേ
അവസാനമില്ലാത്ത ബന്ധുക്കളുടെയും സുഹൃത്തുക്കളുടെയും നദികൾ ആഴമുള്ള വഴികളിലൂടെ, ഈ വിശാലമായ കാലസമുദ്രത്തിലേക്ക് നിരന്തരം ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ദേഹരത്നശലാകേയം നാശപങ്കാര്ണവോദരേ । ന ജ്ഞായതേ ക്വ മഗ്നേതി താത ജന്മനി ജന്മനി
ഈ ശരീരം രത്നപോലെയുള്ള ഒരു പെട്ടിയാണ്, നാശത്തിന്റെ ചളിക്കടലിൽ അകപ്പെട്ടത്. ഓരോ ജന്മത്തിലും ഇത് എവിടേക്കാണ് ഒഴുകിപ്പോകുന്നത് എന്ന് അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല, പ്രിയനേ.
ചിന്താചക്രേ ചിരം ചഞ്ചച്ചക്രികാചാരചഞ്ചുരേ । ചേതോ ഭ്രമതി സാമുദ്രേ ഗര്താവര്തേ തൃണം യഥാ
ചിന്തകളുടെ ചക്രത്തിൽ ദീർഘകാലം ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന മനസ്സ്, അതിന്റെ ചലനത്തിൽ അശാന്തമായി, സമുദ്രത്തിലെ ചുഴലിക്കുഴികളിൽ കുടുങ്ങിയ പുല്ലുപോലെ അലയുന്നു.
ഉഹ്യമാനമ് അനന്തേഷു ചേതഃ കാര്യമഹോര്മിഷു । ക്ഷണമ് ഏതി ന വിശ്രാമം ചിന്താതാണ്ഡവിതാശയമ്
അനന്തമായ ശക്തമായ പ്രവൃത്തികളുടെ തിരമാലകളിൽ മനസ്സ് എപ്പോഴും ഇളകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; ചിന്തകളുടെ നൃത്തം അതിന്റെ പ്രത്യാശയെ തകർത്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ഒരു നിമിഷം പോലും വിശ്രമം മനസ്സിന് ലഭിക്കുന്നില്ല.
ഇദം കൃതം കരോമീദം കരിഷ്യാമീദമ് ഇത്യ് അലമ് । കലനാജാലവലിതാ മൂര്ഛിതാ മതിപക്ഷിണീ
'ഇത് ചെയ്തു, ഇനി ഇത് ചെയ്യണം, പിന്നെ അത് ചെയ്യണം' എന്നിങ്ങനെ കണക്കുകളുടെ വലയിൽ കുടുങ്ങി, മനസ്സെന്ന പക്ഷി മയങ്ങി പോകുന്നു.
അയം സുഹൃദ് അയം ശത്രുര് ഇതി ദ്വന്ദ്വമഹാമയഃ । വിനികൃന്തതി മര്മാണി നവാനീവോത്പലാനി മേ
'ഇവൻ സ്നേഹിതൻ, ഇവൻ ശത്രു' എന്ന ഇരട്ടചിന്തയുടെ മഹാരോഗം, എന്റെ ഹൃദയത്തെ പുതുതായി പൊട്ടിച്ചെടുത്ത താമരത്തണ്ടുപോലെ വെട്ടിത്തുറക്കുന്നു.
ചിന്താതുണ്ഡ്യാ മദാവര്തവീച്യൈകനിചയം ചരന് । ക്ഷണാദ് ഉച്ഛൂനതാമ് ഏതി മാനമീനഃ ക്ഷണാത് ക്ഷതിമ്
മദത്തിന്റെ ചുഴലിക്കാറ്റിൽ ഒരേ തരംഗങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന അഭിമാനമത്സ്യം, ചിന്തയുടെ തൂണിൽ ഒരു നിമിഷം പൊങ്ങുകയും, മറ്റൊരു നിമിഷം തകർന്നുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു.
അനാത്മീയാനി ദുഃഖാനി ബഹൂന്യ് ഏവംവിധാന്യ് അലമ് । ആത്മബുദ്ധ്യാ വിചിന്വാനോ ജനോ ഗച്ഛതി ദീനതാമ്
തനിക്കു സ്വന്തം അല്ലാത്ത അനവധി ദു:ഖങ്ങളെ സ്വന്തം ദു:ഖങ്ങളായി കരുതി, അതിനെ മനസ്സിൽ ആലോചിക്കുന്നവൻ ദു:ഖത്തിൽ അകപ്പെടുന്നു.
ബഹുവിധസുഖദുഃഖമധ്യപാതീ വിതതജരാമരണപ്രപാതഭഗ്നഃ । ജഗദുദരഗിരൌ ലുഠഞ് ജനോ ഽയം ഗതരസപര്ണവദ് ഏതി ജര്ജരത്വമ്
നാനാവിധം സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിച്ച്, വയസ്സിന്റെയും മരണത്തിന്റെയും വലിയ അകലംകൊണ്ട് തകർന്നുപോയി, ലോകമെന്ന പർവ്വതത്തിൽ ഉരുണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ മനുഷ്യൻ, രസം നഷ്ടമായ ഇലപോലെ ക്ഷീണിച്ചു പോകുന്നു.
ഏവം തൌ കുശലപ്രശ്നം കൃതവന്തൌ പരസ്പരമ് । കാലേനാസാദ്യ വിമലം ജ്ഞാനം മോക്ഷം തതോ ഗതൌ
ഇങ്ങനെ, അവർ തമ്മിൽ ചതുരമായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ച ശേഷം, സമയത്തിനുശേഷം നിർമ്മലമായ ജ്ഞാനം നേടുകയും അതിലൂടെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്തു.
അതോ വച്മി മഹാബാഹോ യഥാ ജ്ഞാനേതരാ ഗതിഃ । നാസ്തി സംസാരതരണേ പാശബദ്ധസ്യ ചേതസഃ
അതിനാൽ, മഹാബാഹുവേ, ഞാൻ പറയുന്നു: ജ്ഞാനമല്ലാതെ, സംസാരത്തിന്റെ ബന്ധനത്തിൽ പെട്ട മനസ്സിന് കടന്ന് പോകാൻ മറ്റൊരു മാർഗ്ഗമില്ല.
ഇദം ഭവ്യമതേര് ദുഃഖമ് അനന്തമ് അപി പേലവമ് । കുഖഗസ്യാതരോ ഽമ്ഭോധിസ് സര്പാരേര് ഗോഷ്പദായതേ
ഉയർന്ന മനസ്സുള്ളവർക്കു, എത്ര വലിയ ദു:ഖം വന്നാലും അതു വളരെ ചെറുതായി തോന്നും. ഹൃദയത്തിന്റെ ആന്തരികത കടന്നവർക്കു, പാമ്പുകൾ നിറഞ്ഞ സമുദ്രം പോലും പശുവിന്റെ കാൽവയറ്റുപോലെയാണ്.
ദേഹാതീതാ മഹാത്മാനശ് ചിന്മാത്രേ സ്വാത്മനി സ്ഥിതാഃ । ദൂരദ് ദേഹം ഹസന്തി സ്വം പ്രേക്ഷ്യാര്കോ ജനതാമ് ഇവ
ശരീരത്തെ അതിജയിച്ച്, ശുദ്ധമായ ബോധത്തിൽ സ്വയം നിലകൊള്ളുന്ന മഹാത്മാക്കൾ, സ്വന്തം ശരീരത്തെ ദൂരത്തിൽ നിന്ന് നോക്കി ചിരിക്കുന്നു; സൂര്യൻ ജനങ്ങളെ നോക്കുന്നതുപോലെ.
ദേഹേ ദുഃഖിനി സങ്ക്ഷുബ്ധേ കാ നഃ ക്ഷതിര് ഉപസ്ഥിതാ । രഥേ വിധുരിതേ ഭഗ്നേ സാരഥേഃ കേവ ഖണ്ഡനാ
ശരീരം വേദനയിലായാലും അശാന്തമായാലും, അതുകൊണ്ട് നമ്മെ എന്ത് ദോഷം സംഭവിക്കും? ഒരു രഥം തകർന്നു നശിച്ചാൽ, രഥസാരഥിക്ക് എന്ത് നഷ്ടമുണ്ട്?
മനസി ക്ഷുബ്ധതാം യാതേ ചിത്ത്വസ്യാങ്ഗ കിമ് ആഗതമ് । തരങ്ഗേ രജസാ മ്ലാനേ വൈപരീത്യം കിമ് അമ്ബുധേഃ
പ്രിയമേ, മനസ്സ് അശാന്തമായാൽ ബോധത്തിന് എന്ത് സംഭവിക്കും? ഒരു തിരമാലയിൽ പൊടി വീണാൽ, അതുകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിന് എന്ത് മാറ്റം വരും?
കേ ഭവന്ത്യ് അയസാം ഹംസാഃ പയസാമ് ഉപലാശ് ച കേ । കാശ് ശിലാഃ കില ദാരൂണാം കേ ഭോഗാഃ പരമാത്മനഃ
ഇരുമ്പിനിടയിൽ ഹംസംപോലുള്ളവർ ആരാണ്? വെള്ളത്തിനിടയിൽ കല്ലുപോലുള്ളവർ ആരാണ്? മരങ്ങളിൽ പാറപോലുള്ളത് ഏതാണ്? പരമാത്മാവിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആസ്വാദ്യങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്?
സമ്ബന്ധഃ ക ഇവാഗ്രാശാശൈലാപരസമുദ്രയോഃ । അന്തരേ ദൂരസമ്ബാധേ കശ് ച ചിത്തത്ത്വബന്ധയോഃ
പ്രതീക്ഷയുടെ കുന്നുകളും മറ്റേ കയറ്റവും സമുദ്രത്തെയും തമ്മിൽ എന്ത് ബന്ധമുണ്ട്? മനസ്സിന്റെ സാരവും അതിന്റെ സ്വഭാവവും തമ്മിൽ, അടുത്തതും ദൂരമുള്ളതുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ, എന്താണ് യഥാർത്ഥ ബന്ധം?
അപ്യ് ഉത്സങ്ഗോഹ്യമാനാനി കാഷ്ഠാനി സരിദമ്ഭസാമ് । കാനി നാമ ഭവന്തീഹ ശരീരാണി തഥാത്മനഃ
നദിയിലെ വെള്ളം കൊണ്ടുപോകുന്ന മരച്ചില്ലകൾക്കിടയിൽ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ശരീരമാകുന്നത് ഏതൊക്കെയാണ്? അതുപോലെ, ആത്മാവിന് ശരീരമാകുന്നത് ഏതൊക്കെയാണ്?
സങ്ഘട്ടാത് കാഷ്ഠപയസാം യഥോത്തുങ്ഗാഃ കണാദയഃ । ദേഹാത്മനോസ് സമായോഗാത് തഥൈതാശ് ചിത്തവൃത്തയഃ
മരവും വെള്ളവും കൂട്ടിച്ചേരുമ്പോൾ എങ്ങനെ കുഞ്ചികകളും മറ്റും ഉണ്ടാകുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ ശരീരവും ആത്മാവും ചേർന്നപ്പോൾ ഈ മനസ്സിന്റെ വ്യത്യസ്ത അവസ്ഥകളും ഉണ്ടാകുന്നു.
സമ്ബന്ധാദ് ദാരുപയസാം പ്രതിബിമ്ബാനി ദാരുതഃ । യഥാ പയസി ലക്ഷ്യന്തേ ശരീരാണി തഥാത്മനി
മരം വെള്ളത്തോടൊപ്പം ചേർന്നാൽ, അതിന്റെ പ്രതിഫലനം മരത്തിൽ കാണാം. അതുപോലെ, വെള്ളത്തിൽ ശരീരങ്ങൾ കാണുന്നപോലെ, ആത്മാവിൽ ശരീരങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു.
യഥാ ദര്പണവാര്യാദൌ പ്രതിബിമ്ബാനി വസ്തുതഃ । നാസത്യാനി ന സത്യാനി ശരീരാണി തഥാത്മനി
കണ്ണാടിയിലോ വെള്ളത്തിലോ പ്രതിഫലനം സത്യവും അസത്യവും അല്ലാത്തതുപോലെ, ആത്മാവിൽ കാണുന്ന ശരീരങ്ങളും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
ദാരുവാര്യുപലാസ്ഫോടേ ദുഃഖിതാ ന യഥാ ക്വചിത് । സംയുക്തേഷു വിയുക്തേഷു ന തഥാ പഞ്ചസു ക്ഷതിഃ
മരം, വെള്ളം, കല്ല് എന്നിവ പൊട്ടുമ്പോൾ എവിടെയും ദു:ഖം ഉണ്ടാകാത്തതുപോലെ, ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് ചേർന്നാലോ വേർപിരിഞ്ഞാലോ അവയ്ക്ക് യാതൊരു ഹാനിയും ഉണ്ടാകില്ല.
ദാരുസംവേല്ലിതാത് തോയാത് കമ്പശബ്ദാദയോ യഥാ । പ്രജായന്തേ തഥൈവാസ്മാദ് ദേഹാച് ചിത്പരിബോധിതാത്
മരത്താൽ വെള്ളം ഇളക്കുമ്പോൾ അതിൽ കുലുക്കവും ശബ്ദവും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ചൈതന്യത്താൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട ശരീരത്തിൽ വിവിധ പ്രകടനങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ന ബുദ്ധജഡയോര് ഏതാസ് സംവിദശ് ചിച്ഛരീരയോഃ । ഏതാ ഹ്യ് അജ്ഞാനമാത്രസ്യ തസ്മിന് നഷ്ടേ തദ് ഏവ താഃ
ബുദ്ധിയിലോ ജഡവസ്തുക്കളിലോ ഈ അനുഭവങ്ങൾ ഒന്നുമില്ല, ഇവ രണ്ടും ചൈതന്യത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. ഈ അനുഭവങ്ങൾ അജ്ഞാനത്തിനാണ് മാത്രം അനുഭവപ്പെടുന്നത്; അജ്ഞാനം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ അവയും ഇല്ലാതാകും.