ശോച്യമാനം ജനൈര് നിത്യം ദഹ്യമാനം ദുരാശയാ । നാത്മാനമ് അവമന്യേത പ്രോദ്ധരേദ് ഏനമ് ആദരാത്
മറ്റുള്ളവർ എപ്പോഴും കരുണയോടെ നോക്കുകയായാലും, ദുഷ്ടാശകൾ കൊണ്ട് കത്തിപ്പോകുകയായാലും, ഒരിക്കലും സ്വയം അവഹേളിക്കരുത്; മറിച്ച് ആദരവോടെ തന്നെ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കണം.
അഹങ്കാരമഹാലാനം തൃഷ്ണാരജ്ജും മനോമദമ് । ജന്മജമ്ബാലനിര്മഗ്നം ജീവദന്തിനമ് ഉദ്ധരേത്
ജന്മത്തിന്റെ ചതളിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ജീവനെ — അതായത് അഹങ്കാരമെന്ന വലിയ ചങ്ങലയും തൃശ്യാമെന്ന കയറും മനസ്സെന്ന മദവും ഉള്ള ആനയെ — ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരണം.
അയമ് ഏതാവതൈവാത്മാ ത്രാതോ ഭവതി രാഘവ । യദ് അപാസ്യ വിമൂഢത്വമ് അഹങ്കാരഃ പ്രമാര്ജ്യതേ
രാഘവ, ഭ്രമം വിട്ട് അഹങ്കാരം പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിക്കുമ്പോൾ, അത്രയോളം ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നു.
ഏതാവതൈവ സന്മാര്ഗോ യാതി പ്രകടതാമ് അലമ് । യദ് അപാസ്യ മനോമോഹമ് അഹമ്ഭാവോ വിലീയതേ
മനസ്സിന്റെ മായയെ വിട്ടുകളഞ്ഞ്, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം അകറ്റുമ്പോഴാണ് സന്മാർഗം മുഴുവനായി വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്.
ഏതാവതൈവ ദേവേശഃ പരമാത്മാവഗമ്യതേ । കാഷ്ഠലോഷ്ടസമത്വേന ദേഹോ യദ് അവലോക്യതേ
ദേഹത്തെ ഒരു മരക്കഷ്ണം പോലെയോ മണ്ണ് കഷ്ണം പോലെയോ അനാസക്തമായി കാണുമ്പോഴാണ് ദേവതകളുടെ അധിപനായ പരമാത്മാവ് സാക്ഷാൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നത്.
അഹങ്കാരാമ്ബുദേ ക്ഷീണേ ദൃശ്യതേ ചിദ്ദിവാകരഃ । തതസ് തത്പരിണാമേന തത് പദം സമവാപ്യതേ
അഹങ്കാരത്തിന്റെ സമുദ്രം ഉണക്കുമ്പോൾ, ചൈതന്യത്തിന്റെ സൂര്യൻ തെളിയുന്നു; അതിന്റെ മാറ്റത്തിലൂടെ ആ പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേരാം.
യഥാ ധ്വാന്തസമുച്ഛേദേ സ്വയമ് ആലോകവേദനമ് । തഥാഹങ്കാരവിച്ഛേദേ സ്വയമ് ആത്മാവലോകനമ്
അന്ധകാരം നീങ്ങിയാൽ പ്രകാശം സ്വയം അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെ, അഹങ്കാരം മുറിഞ്ഞാൽ ആത്മാവ് സ്വയം ദർശിക്കപ്പെടുന്നു.
അഹങ്കാരസമുച്ഛേദേ യാവസ്ഥാ സുസമോദയാ । സാ പരാ ഭരിതാകാരാ സാ സര്വവ്യാപിനീ ചിതിഃ
അഹങ്കാരം പൂര്ണമായി അകറ്റിയപ്പോള് ഉദയിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമവും, സ്വരൂപത്തില് നിറഞ്ഞതും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ബോധവും.
പരിപൂര്ണാര്ണവപ്രഖ്യാ ന വാഗ്ഗോചരമ് ഏതി നഃ । നോപമാനമ് ഉപാദത്തേ നാനുധാവതി രഞ്ജനമ്
അത് പൂര്ണമായ സമുദ്രംപോലെ വിശാലമാണ്; നമ്മുടെ വാക്കുകള്ക്ക് അതിനെ വിവരിക്കാനാവില്ല, അതിന് ഉപമയോ മറ്റേതെങ്കിലും മാറ്റമോ വേണ്ടതുമില്ല.
കേവലം ചിത്പ്രകാശാംശകലിതാ സ്ഥിരതാം ഗതാ । തുര്യാ ചേത് പ്രാപ്യതേ ദൃഷ്ടിസ് തത് തയാ സോപമീയതേ
അത് വെറും ബോധത്തിന്റെ പ്രകാശമാണ്, സ്ഥിരതയും പൂര്ണതയും ഉള്ളത്; നാലാമത്തെ അവസ്ഥയായ തുരീയാവസ്ഥയിലേക്ക് ദൃഷ്ടി എത്തുമ്പോള് അതിനെയാണ് ഇതുമായി ഉപമിക്കാവുന്നത്.
അദൂരഗതസാദൃശ്യാ സുഷുപ്തസ്യോപലക്ഷ്യതേ । സാവസ്ഥാ ഭരിതാകാരാ ഗഗനശ്രീര് ഇവാമ്ബുധേഃ
അത് ഗഹനനിദ്രയില് ഏതാണ്ട് സമാനമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു; സ്വരൂപത്തില് നിറഞ്ഞ ആ അവസ്ഥ ആകാശത്തിന്റെ ഭംഗി സമുദ്രത്തോട് താരതമ്യപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെയാണ്.
മനോഽഹങ്കാരവിലയേ സര്വഭാവാന്തരസ്ഥിതാ । സമുദേതി പരാനന്ദാ യാ തനുഃ പാരമേശ്വരീ
മനസ്സും അഹങ്കാരവും ലയിച്ചപ്പോൾ, എല്ലാ നിലകളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമാനന്ദസ്വരൂപമായ ദൈവീകശരീരം ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
സാ സ്വയം യോഗസംസിദ്ധ്യാ സുഷുപ്താദൂരഭാവിനീ । ന ഗമ്യാ വചസാം രാമ ഹൃദ്യ് ഏവേഹാനുഭൂയതേ
ആ അവസ്ഥ യോഗസിദ്ധിയാൽ സ്വയം ലഭിക്കുന്നു; അതു സൂഷുപ്തിയേക്കാൾ അകലെ, വാക്കുകൾക്കു അതിനെ എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയില്ല രാമാ, ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ അതു നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അഖിലമ് ഇദമ് അനന്തമ് ആത്മതത്ത്വം ദൃഢപരിണാമിനി ചേതസി സ്ഥിതേ ഽന്തഃ । ബഹിര് ഉപശമിതേ ചരാചരാത്മാ സ്വയമ് അനുഭൂയത ഏവ ദേവദേവഃ
അനന്തമായ ആത്മതത്ത്വം ഉറച്ച മനസ്സിൽ അകത്തിരിക്കുന്നു, അകത്തും പുറത്തും ശാന്തി നിറയുമ്പോൾ, ദേവദേവൻ എന്ന മഹാത്മാവ് നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നു.
തദനു വിഷയവാസനാവിനാശസ് തദനു ശുഭഃ പരമസ്ഫുടഃ പ്രകാശഃ । തദനു ച സമതാവശാത് സ്വരൂപേ പരിണമനം മഹതാമ് അചിന്ത്യരൂപേ
അതിനുശേഷം വിഷയാസക്തികൾ നശിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ഉജ്ജ്വലവും മംഗളകരവുമായ പ്രകാശം ഉദിക്കുന്നു; പിന്നെ സമതയുടെ ശക്തിയിൽ മഹാത്മാക്കൾ സ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ, അചിന്ത്യമായ അവസ്ഥയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
മനസൈവ മനശ് ഛിത്ത്വാ യദ്യ് ആത്മാ നാവലോക്യതേ । മമേത്യ് അഹമ് ഇതി ത്യക്ത്വാ തത് താമരസലോചന
മനസ്സുകൊണ്ടു തന്നെ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചാലും, ആത്മാവിനെ നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ, 'എനിക്ക്' എന്നതും 'ഞാൻ' എന്നതും വിട്ടുകളയാത്തപക്ഷം, കമലനയനേ,
നാസ്തമ് ഏതി ജഗദ്ദുഃഖം യഥാ ചിത്രഗതോ രവിഃ । ആപദ് ആയാത്യ് അനന്തത്വം മഹാര്ണവവദ് ആതതാ
ലോകത്തിലെ ദുഃഖങ്ങൾ അവസാനിക്കില്ല; ചിത്രത്തിലെ സൂര്യൻ ഒരിക്കലും അസ്തമിക്കാത്തതുപോലെ, കഷ്ടപ്പാടുകൾ വലിയ കടലുപോലെ അനന്തമായി വ്യാപിക്കും.
പുനഃ പുനര് ഉപായാതി ജഡകല്ലോലകാരിണീ । മേഘനീലതരുശ്യാമാ സംസൃതിപ്രാവൃഡ് ആകുലാ
വീണ്ടും വീണ്ടും, മന്ദമായ മനസ്സിന്റെ അലയുകൾ ഉയരുന്നു; മേഘങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും പോലെ ഇരുണ്ടതും ആശയക്കുഴപ്പം നിറഞ്ഞതുമായ ജന്മമരണചക്രത്തിന്റെ മഴക്കാലം വീണ്ടും വരുന്നു.
അത്രൈവോദാഹരന്തീമമ് ഇതിഹാസം പുരാതനമ് । സംവാദം സുഹൃദോസ് സഹ്യസാനൌ ഭാസവിലാസയോഃ
ഇവിടെ ഒരു പുരാതന കഥ പറയപ്പെടുന്നു: സഹ്യപർവ്വതത്തിൽ ഭാസനും വിലാസനും എന്ന രണ്ട് സുഹൃത്തുക്കൾ തമ്മിൽ നടന്ന സംഭാഷണം.
അസ്ത്യ് ഉത്സേധജിതാകാശഃ പീഠേന ജിതഭൂതലഃ । തലേന ജിതപാതാലസ് ത്രിലോകവിജയീ ഗിരിഃ
ഒരു പർവ്വതം ഉണ്ട്, അതിന്റെ മുകളാൽ ആകാശത്തെ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു, അടിവശം കൊണ്ട് ഭൂമിയെ കീഴടക്കിയിരിക്കുന്നു, അടിത്തറ കൊണ്ട് പാതാളത്തെയും കീഴടക്കുന്നു. ഈ പർവ്വതം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിച്ചവനാണ്.
അസഹ്യകുസുമാപൂരോ ഽസഹ്യനിര്മലനിര്ഝരഃ । ഗുഹ്യകാരക്ഷിതനിധിസ് സഹ്യനാമാവിഷഹ്യഭാഃ
അസഹ്യമായ പുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന ഈ പർവ്വതത്തിൽ, അത്യന്തം ശുദ്ധമായ നീരുറവുകൾ ഒഴുകുന്നു. അതിന്റെ നിധികൾ ഗുഹ്യകന്മാർ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. സഹ്യ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ പർവ്വതം സഹിക്കാനാവാത്ത പ്രകാശം ചൊരിയുന്നു.
മുക്താപടലസമ്പൂര്ണൈര് ധാതുപാടലഭിത്തിഭിഃ । ഭാസുരഃ കാഞ്ചനതടൈഃ കടൈര് ഇവ സുരദ്വിപഃ
മുത്തുകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ധാതുക്കളാൽ നിർമ്മിച്ച മതിലുകളും പൊന്നിൻ കരകളും കൊണ്ട് ഈ പർവ്വതം പ്രകാശം പകർന്നു നിൽക്കുന്നു. ഇത് ദേവന്മാരുടെ പർവ്വതശൃംഗങ്ങൾ പോലെയാണ്.
ക്വചിത് പുഷ്പഭരാശാരോ ധാതുശാരതരഃ ക്വചിത് । ക്വചിത് ഫുല്ലസരശ്ശാരോ രത്നശാരശിരാഃ ക്വചിത്
ചില ഭാഗങ്ങളിൽ പുഷ്പങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മറ്റിടങ്ങളിൽ ശുദ്ധമായ ധാതുക്കൾ സമൃദ്ധമായി കാണാം; എങ്കിൽ ചിലവിടങ്ങളിൽ പുഷ്പിച്ച തടാകങ്ങൾ അതിരായി വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മറ്റുചില ഭാഗങ്ങളിൽ രത്നങ്ങളുടെ മുകളാലം പർവ്വതം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഇതോ രടന്നിര്ഝരവാന് ഇതഃ ക്വണിതകീചകഃ । ഇതോ രടദ്ഗുഹാവാത ഇതഷ് ഷട്പദഘുങ്ഘുമീ
ഇവിടെ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ ഗർജിക്കുന്നു; അവിടെ മുല്ലുകൾ സംഗീതം പാടുന്നു; മറ്റൊരു ഭാഗത്ത് ഗുഹകളിലൂടെ കാറ്റ് മുഴങ്ങുന്നു; വേറെവിടയിൽ തേൻചീറ്റകൾ ഗംഭീരമായി ഗൂംഗൂം ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു.
സാനൌ ഗീതാപ്സരോവൃന്ദോ വനേ മൃദുഖഗാരവഃ । അധിത്യകായാം മത്താഭ്രോ ഗഹനേഷു മൃഗാരവീ
കുന്നിൻ ചാരിൽ ദേവതകൾ പാട്ട് പാടുന്നു; കാടിൽ പക്ഷികൾ മൃദുവായി വിളിക്കുന്നു; കുന്നിൻതൊട്ടിൽ മയങ്ങിയ മേഘങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നു; കാട്ടിൻ കുരുക്കുകളിൽ കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ കുരയ്ക്കുന്നു.
വിദ്യാധരോദ്ഗീതഗുഹോ ഭൃങ്ഗഗീതാമ്ബുജാകരഃ । കിരാതാഗീതപര്യന്തഃ ഖഗാഗീതവനദ്രുമഃ
അവിടത്തെ ഗുഹകളിൽ വിദ്യാധരന്മാരുടെ പാട്ട് മുഴങ്ങുന്നു; താമരകളിൽ തേൻചീറ്റകളുടെ സംഗീതം നിറയുന്നു; അതിന്റെ അതിരുകളിൽ കിരാതന്മാരുടെ പാട്ട് കേൾക്കാം; കാട്ടിലെ മരങ്ങളിൽ പക്ഷികളുടെ ഗാനം മുഴങ്ങുന്നു.
സ്കന്ധേഷു ദേവൈര് വലിതഃ പാദേഷു വലിതോ നരൈഃ । പാതാലേ വലിതോ നാഗൈര് ജഗദ്ഗേഹമ് ഇവാപരമ്
അവന്റെ തോളുകളിൽ ദേവന്മാർ ചുറ്റി നിൽക്കുന്നു; കാലുകളിൽ മനുഷ്യർ ചുറ്റി നിൽക്കുന്നു; അടിത്തട്ടിൽ പാമ്പുകൾ ചുറ്റി നിൽക്കുന്നു; മറ്റൊരു ലോകഭവനംപോലെ അതെല്ലാം കാണാം.
കന്ദരേഷു ശ്രിതസ് സിദ്ധൈര് നിധാനൈര് അന്തര് ആശ്രിതഃ । ചന്ദനേഷു ശ്രിതോ നാഗൈസ് സിംഹൈശ് ശൃങ്ഗശിഖാസു ച
പർവ്വത ഗുഹകളിൽ, സിദ്ധന്മാർക്കും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന നിധികൾക്കും ഇടയിൽ, ചന്ദനവനങ്ങളിൽ ആനകൾക്കും, കുന്നിൻ മുകളിൽ സിംഹങ്ങൾക്കും ഇടയിൽ അവൻ വസിക്കുന്നു.
പുഷ്പാഭ്രസംവീതവപുഃ പുഷ്പരേണ്വഭ്രപാംസുലഃ । പുഷ്പപത്ത്രാഭ്രഭൃദ്വാതഃ പുഷ്പപാദപപാണ്ഡുരഃ
അവന്റെ ശരീരം പൂക്കളുടെ മേഘം പോലെ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; പൂമ്പൊടിയും പുഷ്പരേണുവും അവനെ അലങ്കരിക്കുന്നു; കാറ്റ് പൂവിന്റെ ഇലകളും മേഘങ്ങളും കൊണ്ടു പറത്തുന്നു; അവൻ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ മരങ്ങളുടെ തണ്ടുപോലെ വെളുത്തിരിക്കുന്നു.
ധാതുധൂല്യഭ്രകപിലോ രത്നോപലതലസ്ഥിതിഃ । സ ദാരുജൈര് ഇവ സുരസ്ത്രീഗണൈര് അലമ് ആശ്രിതഃ
ഖനിജങ്ങളുടെ പൊടിയും മേഘങ്ങളുടെ നിറവും അവനെ മഞ്ഞളപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പാറമുകളിൽ അവൻ ഇരിക്കുന്നു; മരത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ദേവസ്ത്രീവൃന്ദങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കുന്നതുപോലെ അവനെ ചുറ്റിയിരിക്കുന്നു.