തത്ത്വാവലോകനാത് ക്ഷീണേ ചിത്തേ നോ ജായതേ പുനഃ । ജീവഃ കദാചന തദാ ഭവേത് തീര്ണഭവാര്ണവഃ
സത്യത്തിന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ മനസ്സ് ശുദ്ധമായാൽ, ജീവൻ വീണ്ടും ജനിക്കാറില്ല; അപ്പോൾ അവൻ ഭവസമുദ്രം കടന്നവനാകും.
മഹാനുഭാവസമ്പര്കാത് സംസാരാര്ണവലങ്ഘനേ । യുക്തിസ് സമ്പ്രാപ്യതേ രാമ ദൃഢാ നൌര് ഇവ നാവികാത്
രാമാ, മഹാനുഭവരായ മഹാത്മാക്കളോടൊപ്പം ഇടപഴകുമ്പോൾ, ഈ ജനനമരണസമുദ്രം കടക്കാൻ ഉറച്ച വിവേകം ലഭിക്കുന്നു. അതു പോലെ തന്നെ, ഒരു നാവികൻ നാവിന് ശക്തി നൽകുന്നതുപോലെ.
യസ്മിന് ദേശമരൌ രാമ നാസ്തി സജ്ജനപാദപഃ । സഫലശ് ശീതലച്ഛായോ ന തത്ര നിവസേദ് ബുധഃ
രാമാ, ഒരു ഉണങ്ങിയ ദേശത്ത് നല്ലവരുടെ തണലും ഫലവും ഉള്ള വൃക്ഷം ഇല്ലെങ്കിൽ, അങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലത്ത് ജ്ഞാനികൾ താമസിക്കാറില്ല.
സ്നിഗ്ധശീതവചഃപത്ത്രേ സച്ഛായേ സ്മിതപുഷ്പിതേ । ക്ഷണാദ് വിശ്രമ്യതേ രാമ ഭൃശം സുജനഷണ്ഡകേ
രാമാ, സ്നേഹവും തണലും നിറഞ്ഞ മൃദുവായ വാക്കുകൾ ഇലകളായി, പുഞ്ചിരിയുള്ള പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന നല്ലവരുടെ തോട്ടത്തിൽ, ഒരു നിമിഷം പോലും വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നു.
തദഭാവേ മഹാമോഹദാഹസന്തതിദായിനി । കിഞ്ചിജ്ജാതവിവേകേന സ്വപ്തവ്യം നേഹ ധീമതാ
അങ്ങനെയുള്ള സന്മിത്രത്വം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, വലിയ മായയുടെ തീ തുടർച്ചയായി കത്തുന്നിടത്ത്, അല്പം വിവേകം ഉള്ളവനും അവിടെ താമസിക്കരുത്.
ആത്മൈവ ഹ്യ് ആത്മനോ ബന്ധുര് ആത്മനാത്മാനമ് ഉദ്ധരേത് । നാത്മാനമ് അവലേപേന ജന്മപങ്കാര്ണവേ ക്ഷിപേത്
സ്വയം തന്നെയാണ് സ്വത്തിനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല സുഹൃത്ത്; സ്വന്തം മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരാൾ സ്വയം ഉയരേണ്ടതാണ്. അഹങ്കാരത്താൽ, ജന്മത്തിന്റെ ചതിച്ചെളിയിലേക്കു് സ്വയം തള്ളിക്കളയരുത്.
കിമ് ഇദം കഥമ് ആയാതം കിമ്മൂലം കിമപക്ഷയമ് । ദേഹദുഃഖമ് ഇതി പ്രാജ്ഞൈഃ പ്രേക്ഷണീയം പ്രയത്നതഃ
ഇത് എന്താണ്? എങ്ങനെ വന്നു? ഇതിന്റെ അടിത്തറ എന്ത്? ഇതിന്റെ അവസാനമൊക്കെ എങ്ങനെയാണ്? ശരീരദുഃഖം ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കേണ്ടതാണു്, പ്രജ്ഞാവാന്മാർക്ക്.
ന ധനാനി ന മിത്രാണി ന ശാസ്ത്രാണി ന ബന്ധവഃ । നരാണാമ് ഉപകുര്വന്തി മഗ്നസ്വാത്മസമുദ്ധൃതൌ
സമ്പത്തോ, സുഹൃത്തുക്കളോ, ശാസ്ത്രങ്ങളോ, ബന്ധുക്കളോ, ആഴത്തിൽ മുങ്ങിയ ആത്മാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ മനുഷ്യർക്കു് സഹായമാവില്ല.
മനോമാത്രേണ സുഹൃദാ സദൈവ സഹവാസിനാ । സഹ കിഞ്ചിത് പരാമൃശ്യ ഭവത്യ് ആത്മാ സമുദ്ധൃതഃ
എപ്പോഴും കൂടെയിരിക്കുന്ന സുഹൃത്ത് പോലെയുള്ള മനസ്സിലൂടെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണെന്നു മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവ് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.
വൈരാഗ്യാഭ്യാസയത്നാഭ്യാം സ്വപരാമര്ശജന്മനാ । തത്ത്വാലോകേന പോതേന തീര്യതേ ഭവസാഗരഃ
വൈരാഗ്യവും അഭ്യാസവും ചേർന്നുള്ള പരിശ്രമം, സ്വയം മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ചുള്ള ആലോചനയിൽ നിന്നുള്ള വിവേകബോധം, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന അറിവെന്നു പറയുന്ന തോണി — ഇവയൊക്കെയായി ഭവസമുദ്രം കടക്കാൻ കഴിയും.
ശോച്യമാനം ജനൈര് നിത്യം ദഹ്യമാനം ദുരാശയാ । നാത്മാനമ് അവമന്യേത പ്രോദ്ധരേദ് ഏനമ് ആദരാത്
മറ്റുള്ളവർ എപ്പോഴും കരുണയോടെ നോക്കുകയായാലും, ദുഷ്ടാശകൾ കൊണ്ട് കത്തിപ്പോകുകയായാലും, ഒരിക്കലും സ്വയം അവഹേളിക്കരുത്; മറിച്ച് ആദരവോടെ തന്നെ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കണം.
അഹങ്കാരമഹാലാനം തൃഷ്ണാരജ്ജും മനോമദമ് । ജന്മജമ്ബാലനിര്മഗ്നം ജീവദന്തിനമ് ഉദ്ധരേത്
ജന്മത്തിന്റെ ചതളിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ജീവനെ — അതായത് അഹങ്കാരമെന്ന വലിയ ചങ്ങലയും തൃശ്യാമെന്ന കയറും മനസ്സെന്ന മദവും ഉള്ള ആനയെ — ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരണം.
അയമ് ഏതാവതൈവാത്മാ ത്രാതോ ഭവതി രാഘവ । യദ് അപാസ്യ വിമൂഢത്വമ് അഹങ്കാരഃ പ്രമാര്ജ്യതേ
രാഘവ, ഭ്രമം വിട്ട് അഹങ്കാരം പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിക്കുമ്പോൾ, അത്രയോളം ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നു.
ഏതാവതൈവ സന്മാര്ഗോ യാതി പ്രകടതാമ് അലമ് । യദ് അപാസ്യ മനോമോഹമ് അഹമ്ഭാവോ വിലീയതേ
മനസ്സിന്റെ മായയെ വിട്ടുകളഞ്ഞ്, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം അകറ്റുമ്പോഴാണ് സന്മാർഗം മുഴുവനായി വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്.
ഏതാവതൈവ ദേവേശഃ പരമാത്മാവഗമ്യതേ । കാഷ്ഠലോഷ്ടസമത്വേന ദേഹോ യദ് അവലോക്യതേ
ദേഹത്തെ ഒരു മരക്കഷ്ണം പോലെയോ മണ്ണ് കഷ്ണം പോലെയോ അനാസക്തമായി കാണുമ്പോഴാണ് ദേവതകളുടെ അധിപനായ പരമാത്മാവ് സാക്ഷാൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നത്.
അഹങ്കാരാമ്ബുദേ ക്ഷീണേ ദൃശ്യതേ ചിദ്ദിവാകരഃ । തതസ് തത്പരിണാമേന തത് പദം സമവാപ്യതേ
അഹങ്കാരത്തിന്റെ സമുദ്രം ഉണക്കുമ്പോൾ, ചൈതന്യത്തിന്റെ സൂര്യൻ തെളിയുന്നു; അതിന്റെ മാറ്റത്തിലൂടെ ആ പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേരാം.
യഥാ ധ്വാന്തസമുച്ഛേദേ സ്വയമ് ആലോകവേദനമ് । തഥാഹങ്കാരവിച്ഛേദേ സ്വയമ് ആത്മാവലോകനമ്
അന്ധകാരം നീങ്ങിയാൽ പ്രകാശം സ്വയം അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെ, അഹങ്കാരം മുറിഞ്ഞാൽ ആത്മാവ് സ്വയം ദർശിക്കപ്പെടുന്നു.
അഹങ്കാരസമുച്ഛേദേ യാവസ്ഥാ സുസമോദയാ । സാ പരാ ഭരിതാകാരാ സാ സര്വവ്യാപിനീ ചിതിഃ
അഹങ്കാരം പൂര്ണമായി അകറ്റിയപ്പോള് ഉദയിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമവും, സ്വരൂപത്തില് നിറഞ്ഞതും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ബോധവും.
പരിപൂര്ണാര്ണവപ്രഖ്യാ ന വാഗ്ഗോചരമ് ഏതി നഃ । നോപമാനമ് ഉപാദത്തേ നാനുധാവതി രഞ്ജനമ്
അത് പൂര്ണമായ സമുദ്രംപോലെ വിശാലമാണ്; നമ്മുടെ വാക്കുകള്ക്ക് അതിനെ വിവരിക്കാനാവില്ല, അതിന് ഉപമയോ മറ്റേതെങ്കിലും മാറ്റമോ വേണ്ടതുമില്ല.
കേവലം ചിത്പ്രകാശാംശകലിതാ സ്ഥിരതാം ഗതാ । തുര്യാ ചേത് പ്രാപ്യതേ ദൃഷ്ടിസ് തത് തയാ സോപമീയതേ
അത് വെറും ബോധത്തിന്റെ പ്രകാശമാണ്, സ്ഥിരതയും പൂര്ണതയും ഉള്ളത്; നാലാമത്തെ അവസ്ഥയായ തുരീയാവസ്ഥയിലേക്ക് ദൃഷ്ടി എത്തുമ്പോള് അതിനെയാണ് ഇതുമായി ഉപമിക്കാവുന്നത്.
അദൂരഗതസാദൃശ്യാ സുഷുപ്തസ്യോപലക്ഷ്യതേ । സാവസ്ഥാ ഭരിതാകാരാ ഗഗനശ്രീര് ഇവാമ്ബുധേഃ
അത് ഗഹനനിദ്രയില് ഏതാണ്ട് സമാനമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു; സ്വരൂപത്തില് നിറഞ്ഞ ആ അവസ്ഥ ആകാശത്തിന്റെ ഭംഗി സമുദ്രത്തോട് താരതമ്യപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെയാണ്.
മനോഽഹങ്കാരവിലയേ സര്വഭാവാന്തരസ്ഥിതാ । സമുദേതി പരാനന്ദാ യാ തനുഃ പാരമേശ്വരീ
മനസ്സും അഹങ്കാരവും ലയിച്ചപ്പോൾ, എല്ലാ നിലകളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമാനന്ദസ്വരൂപമായ ദൈവീകശരീരം ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
സാ സ്വയം യോഗസംസിദ്ധ്യാ സുഷുപ്താദൂരഭാവിനീ । ന ഗമ്യാ വചസാം രാമ ഹൃദ്യ് ഏവേഹാനുഭൂയതേ
ആ അവസ്ഥ യോഗസിദ്ധിയാൽ സ്വയം ലഭിക്കുന്നു; അതു സൂഷുപ്തിയേക്കാൾ അകലെ, വാക്കുകൾക്കു അതിനെ എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയില്ല രാമാ, ഹൃദയത്തിൽ തന്നെ അതു നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അഖിലമ് ഇദമ് അനന്തമ് ആത്മതത്ത്വം ദൃഢപരിണാമിനി ചേതസി സ്ഥിതേ ഽന്തഃ । ബഹിര് ഉപശമിതേ ചരാചരാത്മാ സ്വയമ് അനുഭൂയത ഏവ ദേവദേവഃ
അനന്തമായ ആത്മതത്ത്വം ഉറച്ച മനസ്സിൽ അകത്തിരിക്കുന്നു, അകത്തും പുറത്തും ശാന്തി നിറയുമ്പോൾ, ദേവദേവൻ എന്ന മഹാത്മാവ് നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നു.
തദനു വിഷയവാസനാവിനാശസ് തദനു ശുഭഃ പരമസ്ഫുടഃ പ്രകാശഃ । തദനു ച സമതാവശാത് സ്വരൂപേ പരിണമനം മഹതാമ് അചിന്ത്യരൂപേ
അതിനുശേഷം വിഷയാസക്തികൾ നശിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ഉജ്ജ്വലവും മംഗളകരവുമായ പ്രകാശം ഉദിക്കുന്നു; പിന്നെ സമതയുടെ ശക്തിയിൽ മഹാത്മാക്കൾ സ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ, അചിന്ത്യമായ അവസ്ഥയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
മനസൈവ മനശ് ഛിത്ത്വാ യദ്യ് ആത്മാ നാവലോക്യതേ । മമേത്യ് അഹമ് ഇതി ത്യക്ത്വാ തത് താമരസലോചന
മനസ്സുകൊണ്ടു തന്നെ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചാലും, ആത്മാവിനെ നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ, 'എനിക്ക്' എന്നതും 'ഞാൻ' എന്നതും വിട്ടുകളയാത്തപക്ഷം, കമലനയനേ,
നാസ്തമ് ഏതി ജഗദ്ദുഃഖം യഥാ ചിത്രഗതോ രവിഃ । ആപദ് ആയാത്യ് അനന്തത്വം മഹാര്ണവവദ് ആതതാ
ലോകത്തിലെ ദുഃഖങ്ങൾ അവസാനിക്കില്ല; ചിത്രത്തിലെ സൂര്യൻ ഒരിക്കലും അസ്തമിക്കാത്തതുപോലെ, കഷ്ടപ്പാടുകൾ വലിയ കടലുപോലെ അനന്തമായി വ്യാപിക്കും.
പുനഃ പുനര് ഉപായാതി ജഡകല്ലോലകാരിണീ । മേഘനീലതരുശ്യാമാ സംസൃതിപ്രാവൃഡ് ആകുലാ
വീണ്ടും വീണ്ടും, മന്ദമായ മനസ്സിന്റെ അലയുകൾ ഉയരുന്നു; മേഘങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും പോലെ ഇരുണ്ടതും ആശയക്കുഴപ്പം നിറഞ്ഞതുമായ ജന്മമരണചക്രത്തിന്റെ മഴക്കാലം വീണ്ടും വരുന്നു.
അത്രൈവോദാഹരന്തീമമ് ഇതിഹാസം പുരാതനമ് । സംവാദം സുഹൃദോസ് സഹ്യസാനൌ ഭാസവിലാസയോഃ
ഇവിടെ ഒരു പുരാതന കഥ പറയപ്പെടുന്നു: സഹ്യപർവ്വതത്തിൽ ഭാസനും വിലാസനും എന്ന രണ്ട് സുഹൃത്തുക്കൾ തമ്മിൽ നടന്ന സംഭാഷണം.
അസ്ത്യ് ഉത്സേധജിതാകാശഃ പീഠേന ജിതഭൂതലഃ । തലേന ജിതപാതാലസ് ത്രിലോകവിജയീ ഗിരിഃ
ഒരു പർവ്വതം ഉണ്ട്, അതിന്റെ മുകളാൽ ആകാശത്തെ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു, അടിവശം കൊണ്ട് ഭൂമിയെ കീഴടക്കിയിരിക്കുന്നു, അടിത്തറ കൊണ്ട് പാതാളത്തെയും കീഴടക്കുന്നു. ഈ പർവ്വതം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിച്ചവനാണ്.