ചിരം ശോചന്തി തേ ദീനാ ജന്മജങ്ഗലവീരുധഃ । ആത്മാവലോകനേ ഹേലാ യേഷാമ് അധിഗതൈനസാമ്
ആത്മപരിശോധനയെ അവഗണിച്ച് പാപം സമ്പാദിച്ചവരും, ജന്മത്തിന്റെ കാടുപോലെയുള്ള ജീവിതത്തിൽ വളരുന്ന ദുർഭാഗ്യക്കൊടികൾപോലെയുള്ളവരും, ദീർഘകാലം ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി വേദനിക്കുന്നു.
ആശാപാശശതൈര് ബദ്ധം ഭോഗോലപസുലാലസമ് । ജരാജര്ജരിതാകാരം ശോകോച്ഛ്വാസകദര്ഥിതമ്
ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നൂറുകെട്ടുകളിൽ കുടുങ്ങി, ക്ഷണികസുഖങ്ങളിൽ ലയിച്ച്, വയസ്സിന്റെ ക്ഷയത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ശരീരവും, ദു:ഖത്തിന്റെ ആഹ്വാസങ്ങളിൽ പീഡിതരുമായി അവർ കഴിയുന്നു.
വ്യൂഢദുഃഖമഹാഭാരം ജന്മജങ്ഗലജീവിനമ് । കുകര്മകര്ദമാലിപ്തം മോഹപല്വലശായിനമ്
വലിയ ദു:ഖഭാരവും ചുമന്ന്, ജന്മത്തിന്റെ കാടിൽ ജീവിച്ചു, ദുഷ്കർമ്മങ്ങളുടെ ചളിയിൽ മുക്കി, മായയുടെ ചതുപ്പിൽ കിടക്കുന്നവരാണ് അവർ.
രോഗദംശാവലീദഷ്ടം കൃഷ്ടം തൃഷ്ണാവരത്രയാ । മനോവാജിനകോത്തബ്ധം ബന്ധുബന്ധനനിശ്ചലമ്
രോഗങ്ങളുടെ കൂട്ടം കടിച്ചെടുത്ത്, തൃശ്യയുടെ കയറുകളിൽ പിടിച്ചിഴച്ച്, മനസ്സിന്റെ കുതിരയിൽ കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, ബന്ധുക്കളുടെ ബന്ധത്തിൽ അകപ്പെട്ടു നിശ്ചലമായവനാണ്.
പുത്രദാരദരീജീര്ണം മഗ്നോന്മഗ്നം കുകര്ദമേ । ശ്രാന്തം വിഗതവിശ്രാമം ഭഗ്നമ് ആദീര്ഘവര്ത്മനി
മക്കളാൽ, ഭാര്യയാൽ, ബന്ധുക്കളാൽ ക്ഷീണിച്ചവൻ, മലിനമായ ചളിയിൽ മുഴുകി, വിശ്രമമില്ലാതെ ക്ഷീണിച്ച്, ദീർഘമായ വഴിയിൽ തകർന്നുപോയവനാണ്.
ഗമാഗമപരിക്ഷീണം സംസാരാരണ്യചാരിണമ് । അലബ്ധശീതലച്ഛായം തീവ്രതാപോപതാപിതമ്
പോയ്ക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കലും വരികയും ചെയ്യുന്നതിൽ ക്ഷയിച്ചവൻ, സംസാരത്തിന്റെ കാടിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുന്നവൻ, തണലും ആശ്വാസവും കണ്ടെത്താൻ കഴിയാതെ, കഠിനമായ ചൂടിൽ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നവനാണ്.
ആകാരഭാസുരം ദീനം വാഹൈര് ആക്രാന്തമ് ഇന്ദ്രിയൈഃ । കര്മകര്ണീരഥാക്രാന്തം താന്തം ദുഷ്കൃതതാഡനൈഃ
രൂപത്തിൽ പ്രകാശമുള്ളതുപോലും ദുർബലനായവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കാറ്റിൽ ആക്രാന്തനായി, കര്മ്മങ്ങളുടെ രഥം കീഴടക്കി, ദുഷ്കൃത്യങ്ങളുടെ അടിയേറ്റ് പീഡിതനാണ്.
ആവിര്ഭാവതിരോഭാവചക്രാവര്തദുരുദ്വഹമ് । അജ്ഞാനവികടാടവ്യാം ലുഠന്തം ഭഗ്നഗാത്രകമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ കാടിൽ, ജനനം-മരണം എന്ന ചക്രത്തിന്റെ ഭാരവും ചുമന്ന്, ശരീരം തകർന്ന അവസ്ഥയിൽ, അവൻ അകമ്പടി ഇല്ലാതെ അലയുന്നു.
നിജാനര്ഥസ്ഖദാമഗ്നം സീദമാനമ് അകിഞ്ചനമ് । സന്നാങ്ഗം കര്മഭാരേണ കരുണാക്രന്ദകാരിണമ്
സ്വന്തം ദുർഭാഗ്യങ്ങളുടെ ചതിയിൽ മുങ്ങി, താഴ്ന്നു പോകുന്നവനും, ഒന്നുമില്ലാത്തവനും, പ്രവൃത്തികളുടെ ഭാരത്തിൽ ശരീരം ക്ഷയിച്ചവനും, ദയനീയമായി കരയുന്നവനും ആകുന്നു.
രാമ ജീവബലീവര്ദമ് ഇമം സംസാരപല്വലാത് । പരമം യത്നമ് ആസ്ഥായ ചിരമ് ഉത്താരയേദ് ബലാത്
രാമാ, ഈ ജീവൻ ലോകസമുദ്രത്തിന്റെ ചതിയിൽ കുടുങ്ങിയ കാളപോലെ, വലിയ പരിശ്രമംകൊണ്ട്, എത്രയും കാലം എങ്കിലും, ബലമായി രക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്.
തത്ത്വാവലോകനാത് ക്ഷീണേ ചിത്തേ നോ ജായതേ പുനഃ । ജീവഃ കദാചന തദാ ഭവേത് തീര്ണഭവാര്ണവഃ
സത്യത്തിന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ മനസ്സ് ശുദ്ധമായാൽ, ജീവൻ വീണ്ടും ജനിക്കാറില്ല; അപ്പോൾ അവൻ ഭവസമുദ്രം കടന്നവനാകും.
മഹാനുഭാവസമ്പര്കാത് സംസാരാര്ണവലങ്ഘനേ । യുക്തിസ് സമ്പ്രാപ്യതേ രാമ ദൃഢാ നൌര് ഇവ നാവികാത്
രാമാ, മഹാനുഭവരായ മഹാത്മാക്കളോടൊപ്പം ഇടപഴകുമ്പോൾ, ഈ ജനനമരണസമുദ്രം കടക്കാൻ ഉറച്ച വിവേകം ലഭിക്കുന്നു. അതു പോലെ തന്നെ, ഒരു നാവികൻ നാവിന് ശക്തി നൽകുന്നതുപോലെ.
യസ്മിന് ദേശമരൌ രാമ നാസ്തി സജ്ജനപാദപഃ । സഫലശ് ശീതലച്ഛായോ ന തത്ര നിവസേദ് ബുധഃ
രാമാ, ഒരു ഉണങ്ങിയ ദേശത്ത് നല്ലവരുടെ തണലും ഫലവും ഉള്ള വൃക്ഷം ഇല്ലെങ്കിൽ, അങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലത്ത് ജ്ഞാനികൾ താമസിക്കാറില്ല.
സ്നിഗ്ധശീതവചഃപത്ത്രേ സച്ഛായേ സ്മിതപുഷ്പിതേ । ക്ഷണാദ് വിശ്രമ്യതേ രാമ ഭൃശം സുജനഷണ്ഡകേ
രാമാ, സ്നേഹവും തണലും നിറഞ്ഞ മൃദുവായ വാക്കുകൾ ഇലകളായി, പുഞ്ചിരിയുള്ള പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന നല്ലവരുടെ തോട്ടത്തിൽ, ഒരു നിമിഷം പോലും വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നു.
തദഭാവേ മഹാമോഹദാഹസന്തതിദായിനി । കിഞ്ചിജ്ജാതവിവേകേന സ്വപ്തവ്യം നേഹ ധീമതാ
അങ്ങനെയുള്ള സന്മിത്രത്വം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, വലിയ മായയുടെ തീ തുടർച്ചയായി കത്തുന്നിടത്ത്, അല്പം വിവേകം ഉള്ളവനും അവിടെ താമസിക്കരുത്.
ആത്മൈവ ഹ്യ് ആത്മനോ ബന്ധുര് ആത്മനാത്മാനമ് ഉദ്ധരേത് । നാത്മാനമ് അവലേപേന ജന്മപങ്കാര്ണവേ ക്ഷിപേത്
സ്വയം തന്നെയാണ് സ്വത്തിനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല സുഹൃത്ത്; സ്വന്തം മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരാൾ സ്വയം ഉയരേണ്ടതാണ്. അഹങ്കാരത്താൽ, ജന്മത്തിന്റെ ചതിച്ചെളിയിലേക്കു് സ്വയം തള്ളിക്കളയരുത്.
കിമ് ഇദം കഥമ് ആയാതം കിമ്മൂലം കിമപക്ഷയമ് । ദേഹദുഃഖമ് ഇതി പ്രാജ്ഞൈഃ പ്രേക്ഷണീയം പ്രയത്നതഃ
ഇത് എന്താണ്? എങ്ങനെ വന്നു? ഇതിന്റെ അടിത്തറ എന്ത്? ഇതിന്റെ അവസാനമൊക്കെ എങ്ങനെയാണ്? ശരീരദുഃഖം ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കേണ്ടതാണു്, പ്രജ്ഞാവാന്മാർക്ക്.
ന ധനാനി ന മിത്രാണി ന ശാസ്ത്രാണി ന ബന്ധവഃ । നരാണാമ് ഉപകുര്വന്തി മഗ്നസ്വാത്മസമുദ്ധൃതൌ
സമ്പത്തോ, സുഹൃത്തുക്കളോ, ശാസ്ത്രങ്ങളോ, ബന്ധുക്കളോ, ആഴത്തിൽ മുങ്ങിയ ആത്മാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ മനുഷ്യർക്കു് സഹായമാവില്ല.
മനോമാത്രേണ സുഹൃദാ സദൈവ സഹവാസിനാ । സഹ കിഞ്ചിത് പരാമൃശ്യ ഭവത്യ് ആത്മാ സമുദ്ധൃതഃ
എപ്പോഴും കൂടെയിരിക്കുന്ന സുഹൃത്ത് പോലെയുള്ള മനസ്സിലൂടെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണെന്നു മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവ് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.
വൈരാഗ്യാഭ്യാസയത്നാഭ്യാം സ്വപരാമര്ശജന്മനാ । തത്ത്വാലോകേന പോതേന തീര്യതേ ഭവസാഗരഃ
വൈരാഗ്യവും അഭ്യാസവും ചേർന്നുള്ള പരിശ്രമം, സ്വയം മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ചുള്ള ആലോചനയിൽ നിന്നുള്ള വിവേകബോധം, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന അറിവെന്നു പറയുന്ന തോണി — ഇവയൊക്കെയായി ഭവസമുദ്രം കടക്കാൻ കഴിയും.
ശോച്യമാനം ജനൈര് നിത്യം ദഹ്യമാനം ദുരാശയാ । നാത്മാനമ് അവമന്യേത പ്രോദ്ധരേദ് ഏനമ് ആദരാത്
മറ്റുള്ളവർ എപ്പോഴും കരുണയോടെ നോക്കുകയായാലും, ദുഷ്ടാശകൾ കൊണ്ട് കത്തിപ്പോകുകയായാലും, ഒരിക്കലും സ്വയം അവഹേളിക്കരുത്; മറിച്ച് ആദരവോടെ തന്നെ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കണം.
അഹങ്കാരമഹാലാനം തൃഷ്ണാരജ്ജും മനോമദമ് । ജന്മജമ്ബാലനിര്മഗ്നം ജീവദന്തിനമ് ഉദ്ധരേത്
ജന്മത്തിന്റെ ചതളിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ജീവനെ — അതായത് അഹങ്കാരമെന്ന വലിയ ചങ്ങലയും തൃശ്യാമെന്ന കയറും മനസ്സെന്ന മദവും ഉള്ള ആനയെ — ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരണം.
അയമ് ഏതാവതൈവാത്മാ ത്രാതോ ഭവതി രാഘവ । യദ് അപാസ്യ വിമൂഢത്വമ് അഹങ്കാരഃ പ്രമാര്ജ്യതേ
രാഘവ, ഭ്രമം വിട്ട് അഹങ്കാരം പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിക്കുമ്പോൾ, അത്രയോളം ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നു.
ഏതാവതൈവ സന്മാര്ഗോ യാതി പ്രകടതാമ് അലമ് । യദ് അപാസ്യ മനോമോഹമ് അഹമ്ഭാവോ വിലീയതേ
മനസ്സിന്റെ മായയെ വിട്ടുകളഞ്ഞ്, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവം അകറ്റുമ്പോഴാണ് സന്മാർഗം മുഴുവനായി വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്.
ഏതാവതൈവ ദേവേശഃ പരമാത്മാവഗമ്യതേ । കാഷ്ഠലോഷ്ടസമത്വേന ദേഹോ യദ് അവലോക്യതേ
ദേഹത്തെ ഒരു മരക്കഷ്ണം പോലെയോ മണ്ണ് കഷ്ണം പോലെയോ അനാസക്തമായി കാണുമ്പോഴാണ് ദേവതകളുടെ അധിപനായ പരമാത്മാവ് സാക്ഷാൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നത്.
അഹങ്കാരാമ്ബുദേ ക്ഷീണേ ദൃശ്യതേ ചിദ്ദിവാകരഃ । തതസ് തത്പരിണാമേന തത് പദം സമവാപ്യതേ
അഹങ്കാരത്തിന്റെ സമുദ്രം ഉണക്കുമ്പോൾ, ചൈതന്യത്തിന്റെ സൂര്യൻ തെളിയുന്നു; അതിന്റെ മാറ്റത്തിലൂടെ ആ പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചേരാം.
യഥാ ധ്വാന്തസമുച്ഛേദേ സ്വയമ് ആലോകവേദനമ് । തഥാഹങ്കാരവിച്ഛേദേ സ്വയമ് ആത്മാവലോകനമ്
അന്ധകാരം നീങ്ങിയാൽ പ്രകാശം സ്വയം അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെ, അഹങ്കാരം മുറിഞ്ഞാൽ ആത്മാവ് സ്വയം ദർശിക്കപ്പെടുന്നു.
അഹങ്കാരസമുച്ഛേദേ യാവസ്ഥാ സുസമോദയാ । സാ പരാ ഭരിതാകാരാ സാ സര്വവ്യാപിനീ ചിതിഃ
അഹങ്കാരം പൂര്ണമായി അകറ്റിയപ്പോള് ഉദയിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമവും, സ്വരൂപത്തില് നിറഞ്ഞതും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ബോധവും.
പരിപൂര്ണാര്ണവപ്രഖ്യാ ന വാഗ്ഗോചരമ് ഏതി നഃ । നോപമാനമ് ഉപാദത്തേ നാനുധാവതി രഞ്ജനമ്
അത് പൂര്ണമായ സമുദ്രംപോലെ വിശാലമാണ്; നമ്മുടെ വാക്കുകള്ക്ക് അതിനെ വിവരിക്കാനാവില്ല, അതിന് ഉപമയോ മറ്റേതെങ്കിലും മാറ്റമോ വേണ്ടതുമില്ല.
കേവലം ചിത്പ്രകാശാംശകലിതാ സ്ഥിരതാം ഗതാ । തുര്യാ ചേത് പ്രാപ്യതേ ദൃഷ്ടിസ് തത് തയാ സോപമീയതേ
അത് വെറും ബോധത്തിന്റെ പ്രകാശമാണ്, സ്ഥിരതയും പൂര്ണതയും ഉള്ളത്; നാലാമത്തെ അവസ്ഥയായ തുരീയാവസ്ഥയിലേക്ക് ദൃഷ്ടി എത്തുമ്പോള് അതിനെയാണ് ഇതുമായി ഉപമിക്കാവുന്നത്.