വിരക്തജായാമരണേ യഥാ ദുഃഖീ ന മാനവഃ । പരിജ്ഞാതാഖിലാവിദ്യം തഥാ ചിത്തം ന ദുഃഖദമ്
യാരോടും ആസക്തിയില്ലാത്ത ഭാര്യയുടെ മരണം മനുഷ്യന് ദുഃഖം തരാത്തതുപോലെ, എല്ലായിടത്തുമുള്ള അജ്ഞാനം മനസ്സിലാക്കിയാൽ മനസ്സും ദുഃഖം തരില്ല.
പരിജ്ഞാതമനോമോഹോ ജഗദ്ഭാനോദ്ഭവാത്മനാ । സ്പൃശ്യതേ നൈനസാ സാധൂ രജസേവ നഭസ്തലമ്
മനസ്സിലെ മായയെ ലോകത്തെ പ്രകാശമാകുന്ന ആത്മാവ് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, നല്ലവരെ പാപം സ്പർശിക്കില്ല, ആകാശത്തെ പൊടി സ്പർശിക്കാത്തതുപോലെ.
അവിദ്യാസമ്പരിജ്ഞാനമാത്രമ് ഏവ മഹൌഷധമ് । അവിദ്യാവിതതവ്യാധേസ് തിമിരസ്യേവ ദീപകഃ
അജ്ഞാനം പൂർണ്ണമായി തിരിച്ചറിയുന്നതു തന്നെ വലിയ ഔഷധമാണ്; അജ്ഞാനത്തിന്റെ രോഗം പടർന്നിരിക്കുന്ന ഇരുട്ടിൽ ഒരു വിളക്കുപോലെയാണ് അത്.
അവിദ്യാ സമ്പരിജ്ഞാതാ യദൈവ ഹി തദൈവ ഹി । സാ പരിക്ഷീയതേ ഭൂയസ് സ്വദതേ ച ന ഭോഗഭൂഃ
അജ്ഞാനം പൂർണ്ണമായി തിരിച്ചറിയുന്ന നിമിഷം അതു കുറയുകയും, ഇനി ആനന്ദം നൽകുന്ന ഒന്നായി തുടരാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
വ്യവഹാരപരോ ഽപ്യ് അന്തര് അസക്തമതിര് ഏകധീഃ । സ്പൃശ്യതേ നൈനസാ സാധുര് മത്സ്യേക്ഷണമ് ഇവാമ്ഭസാ
ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നാലും, ഉള്ളിൽ ആസക്തിയില്ലാത്ത ഏകാഗ്രമായ മനസ്സുള്ളവനെ പാപം സ്പർശിക്കില്ല; മീൻ വെള്ളത്തിലേക്ക് നോക്കുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
പ്രാപ്തേ ചിദ്ഭാസ്കരാലോകേ പ്രക്ഷീണാജ്ഞാനയാമിനീ । ചിത്തഭൂഃ പരമാനന്ദമ് ആഗതാ ജ്ഞസ്യ രാജതേ
ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം ഉദിച്ചെത്തുമ്പോഴും അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ട രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോഴും മനസ്സിന്റെ നിലം പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു, അറിവുള്ളവന് അത്ഭുതമായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
അജ്ഞാനനിദ്രോപശമേ ജനോ ജ്ഞാനാര്കബോധിതഃ । തം പ്രബോധമ് അവാപ്നോതി പുനര് യേന ന മുഹ്യതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറക്കം ശമിക്കുമ്പോഴും ജ്ഞാനസൂര്യന്റെ പ്രകാശം ഒരാളെ ഉണർത്തുമ്പോഴും, ആ ഉണർവ് ലഭിച്ചവന് പിന്നെ ഒരിക്കലും ഭ്രമം വരികയില്ല.
ദിനാനി ജീവ്യതേ താനി സാനന്ദാസ് തേ ക്രിയാക്രമാഃ । ആത്മചിന്തോദിതാ യേഷു ചിജ്ജ്യോത്സ്നാ ഹൃദയാമ്ബരേ
സ്വയംചിന്തയിലൂടെ ഹൃദയാകാശത്തിൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം ഉദിക്കുന്ന ആ ദിവസങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കപ്പെടുന്നു; ആ ദിവസങ്ങളിലെ പ്രവൃത്തികളും ആനന്ദകരമാണ്.
നരോ മോഹസമുത്തീര്ണസ് സതതസ്വാത്മചിന്തയാ । അന്തശ്ശീതലതാമ് ഏതി സ്വാമൃതേനേവ ചന്ദ്രമാഃ
സതതം ആത്മചിന്തയിലൂടെ ഭ്രമം കടന്നുപോയ മനുഷ്യന് അകത്തുനിന്ന് തണുപ്പും ശാന്തിയും ലഭിക്കുന്നു; അതെ, ചന്ദ്രൻ തന്റെ അമൃതംകൊണ്ട് തണുപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
താനി മിത്രാണി ശാസ്ത്രാണി താനി താനി ദിനാനി ച । വിരാഗോല്ലാസവാന് യൈസ് സ്യാദ് ആത്മചിന്തോദയസ് സ്ഫുടമ്
ആത്മചിന്തയുടെ തെളിയുന്ന ഉണർവും, വിരാഗത്തിന്റെ ആനന്ദവും ഉണ്ടാകുന്ന സുഹൃത്തുക്കളും, ഗ്രന്ഥങ്ങളും, ആ ദിവസങ്ങളും മാത്രമേ ജീവിതത്തിൽ വാസ്തവത്തിൽ വിലപ്പെട്ടതാകൂ.
ചിരം ശോചന്തി തേ ദീനാ ജന്മജങ്ഗലവീരുധഃ । ആത്മാവലോകനേ ഹേലാ യേഷാമ് അധിഗതൈനസാമ്
ആത്മപരിശോധനയെ അവഗണിച്ച് പാപം സമ്പാദിച്ചവരും, ജന്മത്തിന്റെ കാടുപോലെയുള്ള ജീവിതത്തിൽ വളരുന്ന ദുർഭാഗ്യക്കൊടികൾപോലെയുള്ളവരും, ദീർഘകാലം ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി വേദനിക്കുന്നു.
ആശാപാശശതൈര് ബദ്ധം ഭോഗോലപസുലാലസമ് । ജരാജര്ജരിതാകാരം ശോകോച്ഛ്വാസകദര്ഥിതമ്
ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നൂറുകെട്ടുകളിൽ കുടുങ്ങി, ക്ഷണികസുഖങ്ങളിൽ ലയിച്ച്, വയസ്സിന്റെ ക്ഷയത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ശരീരവും, ദു:ഖത്തിന്റെ ആഹ്വാസങ്ങളിൽ പീഡിതരുമായി അവർ കഴിയുന്നു.
വ്യൂഢദുഃഖമഹാഭാരം ജന്മജങ്ഗലജീവിനമ് । കുകര്മകര്ദമാലിപ്തം മോഹപല്വലശായിനമ്
വലിയ ദു:ഖഭാരവും ചുമന്ന്, ജന്മത്തിന്റെ കാടിൽ ജീവിച്ചു, ദുഷ്കർമ്മങ്ങളുടെ ചളിയിൽ മുക്കി, മായയുടെ ചതുപ്പിൽ കിടക്കുന്നവരാണ് അവർ.
രോഗദംശാവലീദഷ്ടം കൃഷ്ടം തൃഷ്ണാവരത്രയാ । മനോവാജിനകോത്തബ്ധം ബന്ധുബന്ധനനിശ്ചലമ്
രോഗങ്ങളുടെ കൂട്ടം കടിച്ചെടുത്ത്, തൃശ്യയുടെ കയറുകളിൽ പിടിച്ചിഴച്ച്, മനസ്സിന്റെ കുതിരയിൽ കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, ബന്ധുക്കളുടെ ബന്ധത്തിൽ അകപ്പെട്ടു നിശ്ചലമായവനാണ്.
പുത്രദാരദരീജീര്ണം മഗ്നോന്മഗ്നം കുകര്ദമേ । ശ്രാന്തം വിഗതവിശ്രാമം ഭഗ്നമ് ആദീര്ഘവര്ത്മനി
മക്കളാൽ, ഭാര്യയാൽ, ബന്ധുക്കളാൽ ക്ഷീണിച്ചവൻ, മലിനമായ ചളിയിൽ മുഴുകി, വിശ്രമമില്ലാതെ ക്ഷീണിച്ച്, ദീർഘമായ വഴിയിൽ തകർന്നുപോയവനാണ്.
ഗമാഗമപരിക്ഷീണം സംസാരാരണ്യചാരിണമ് । അലബ്ധശീതലച്ഛായം തീവ്രതാപോപതാപിതമ്
പോയ്ക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കലും വരികയും ചെയ്യുന്നതിൽ ക്ഷയിച്ചവൻ, സംസാരത്തിന്റെ കാടിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുന്നവൻ, തണലും ആശ്വാസവും കണ്ടെത്താൻ കഴിയാതെ, കഠിനമായ ചൂടിൽ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നവനാണ്.
ആകാരഭാസുരം ദീനം വാഹൈര് ആക്രാന്തമ് ഇന്ദ്രിയൈഃ । കര്മകര്ണീരഥാക്രാന്തം താന്തം ദുഷ്കൃതതാഡനൈഃ
രൂപത്തിൽ പ്രകാശമുള്ളതുപോലും ദുർബലനായവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കാറ്റിൽ ആക്രാന്തനായി, കര്മ്മങ്ങളുടെ രഥം കീഴടക്കി, ദുഷ്കൃത്യങ്ങളുടെ അടിയേറ്റ് പീഡിതനാണ്.
ആവിര്ഭാവതിരോഭാവചക്രാവര്തദുരുദ്വഹമ് । അജ്ഞാനവികടാടവ്യാം ലുഠന്തം ഭഗ്നഗാത്രകമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ കാടിൽ, ജനനം-മരണം എന്ന ചക്രത്തിന്റെ ഭാരവും ചുമന്ന്, ശരീരം തകർന്ന അവസ്ഥയിൽ, അവൻ അകമ്പടി ഇല്ലാതെ അലയുന്നു.
നിജാനര്ഥസ്ഖദാമഗ്നം സീദമാനമ് അകിഞ്ചനമ് । സന്നാങ്ഗം കര്മഭാരേണ കരുണാക്രന്ദകാരിണമ്
സ്വന്തം ദുർഭാഗ്യങ്ങളുടെ ചതിയിൽ മുങ്ങി, താഴ്ന്നു പോകുന്നവനും, ഒന്നുമില്ലാത്തവനും, പ്രവൃത്തികളുടെ ഭാരത്തിൽ ശരീരം ക്ഷയിച്ചവനും, ദയനീയമായി കരയുന്നവനും ആകുന്നു.
രാമ ജീവബലീവര്ദമ് ഇമം സംസാരപല്വലാത് । പരമം യത്നമ് ആസ്ഥായ ചിരമ് ഉത്താരയേദ് ബലാത്
രാമാ, ഈ ജീവൻ ലോകസമുദ്രത്തിന്റെ ചതിയിൽ കുടുങ്ങിയ കാളപോലെ, വലിയ പരിശ്രമംകൊണ്ട്, എത്രയും കാലം എങ്കിലും, ബലമായി രക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്.
തത്ത്വാവലോകനാത് ക്ഷീണേ ചിത്തേ നോ ജായതേ പുനഃ । ജീവഃ കദാചന തദാ ഭവേത് തീര്ണഭവാര്ണവഃ
സത്യത്തിന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ മനസ്സ് ശുദ്ധമായാൽ, ജീവൻ വീണ്ടും ജനിക്കാറില്ല; അപ്പോൾ അവൻ ഭവസമുദ്രം കടന്നവനാകും.
മഹാനുഭാവസമ്പര്കാത് സംസാരാര്ണവലങ്ഘനേ । യുക്തിസ് സമ്പ്രാപ്യതേ രാമ ദൃഢാ നൌര് ഇവ നാവികാത്
രാമാ, മഹാനുഭവരായ മഹാത്മാക്കളോടൊപ്പം ഇടപഴകുമ്പോൾ, ഈ ജനനമരണസമുദ്രം കടക്കാൻ ഉറച്ച വിവേകം ലഭിക്കുന്നു. അതു പോലെ തന്നെ, ഒരു നാവികൻ നാവിന് ശക്തി നൽകുന്നതുപോലെ.
യസ്മിന് ദേശമരൌ രാമ നാസ്തി സജ്ജനപാദപഃ । സഫലശ് ശീതലച്ഛായോ ന തത്ര നിവസേദ് ബുധഃ
രാമാ, ഒരു ഉണങ്ങിയ ദേശത്ത് നല്ലവരുടെ തണലും ഫലവും ഉള്ള വൃക്ഷം ഇല്ലെങ്കിൽ, അങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലത്ത് ജ്ഞാനികൾ താമസിക്കാറില്ല.
സ്നിഗ്ധശീതവചഃപത്ത്രേ സച്ഛായേ സ്മിതപുഷ്പിതേ । ക്ഷണാദ് വിശ്രമ്യതേ രാമ ഭൃശം സുജനഷണ്ഡകേ
രാമാ, സ്നേഹവും തണലും നിറഞ്ഞ മൃദുവായ വാക്കുകൾ ഇലകളായി, പുഞ്ചിരിയുള്ള പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന നല്ലവരുടെ തോട്ടത്തിൽ, ഒരു നിമിഷം പോലും വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നു.
തദഭാവേ മഹാമോഹദാഹസന്തതിദായിനി । കിഞ്ചിജ്ജാതവിവേകേന സ്വപ്തവ്യം നേഹ ധീമതാ
അങ്ങനെയുള്ള സന്മിത്രത്വം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, വലിയ മായയുടെ തീ തുടർച്ചയായി കത്തുന്നിടത്ത്, അല്പം വിവേകം ഉള്ളവനും അവിടെ താമസിക്കരുത്.
ആത്മൈവ ഹ്യ് ആത്മനോ ബന്ധുര് ആത്മനാത്മാനമ് ഉദ്ധരേത് । നാത്മാനമ് അവലേപേന ജന്മപങ്കാര്ണവേ ക്ഷിപേത്
സ്വയം തന്നെയാണ് സ്വത്തിനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല സുഹൃത്ത്; സ്വന്തം മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരാൾ സ്വയം ഉയരേണ്ടതാണ്. അഹങ്കാരത്താൽ, ജന്മത്തിന്റെ ചതിച്ചെളിയിലേക്കു് സ്വയം തള്ളിക്കളയരുത്.
കിമ് ഇദം കഥമ് ആയാതം കിമ്മൂലം കിമപക്ഷയമ് । ദേഹദുഃഖമ് ഇതി പ്രാജ്ഞൈഃ പ്രേക്ഷണീയം പ്രയത്നതഃ
ഇത് എന്താണ്? എങ്ങനെ വന്നു? ഇതിന്റെ അടിത്തറ എന്ത്? ഇതിന്റെ അവസാനമൊക്കെ എങ്ങനെയാണ്? ശരീരദുഃഖം ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കേണ്ടതാണു്, പ്രജ്ഞാവാന്മാർക്ക്.
ന ധനാനി ന മിത്രാണി ന ശാസ്ത്രാണി ന ബന്ധവഃ । നരാണാമ് ഉപകുര്വന്തി മഗ്നസ്വാത്മസമുദ്ധൃതൌ
സമ്പത്തോ, സുഹൃത്തുക്കളോ, ശാസ്ത്രങ്ങളോ, ബന്ധുക്കളോ, ആഴത്തിൽ മുങ്ങിയ ആത്മാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ മനുഷ്യർക്കു് സഹായമാവില്ല.
മനോമാത്രേണ സുഹൃദാ സദൈവ സഹവാസിനാ । സഹ കിഞ്ചിത് പരാമൃശ്യ ഭവത്യ് ആത്മാ സമുദ്ധൃതഃ
എപ്പോഴും കൂടെയിരിക്കുന്ന സുഹൃത്ത് പോലെയുള്ള മനസ്സിലൂടെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണെന്നു മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവ് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.
വൈരാഗ്യാഭ്യാസയത്നാഭ്യാം സ്വപരാമര്ശജന്മനാ । തത്ത്വാലോകേന പോതേന തീര്യതേ ഭവസാഗരഃ
വൈരാഗ്യവും അഭ്യാസവും ചേർന്നുള്ള പരിശ്രമം, സ്വയം മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ചുള്ള ആലോചനയിൽ നിന്നുള്ള വിവേകബോധം, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന അറിവെന്നു പറയുന്ന തോണി — ഇവയൊക്കെയായി ഭവസമുദ്രം കടക്കാൻ കഴിയും.