തജ്ജയായ യതന്തേ യേ ന ലാഭലവലമ്പടാഃ । തേ മൂഢാഃ പ്രാകൃതാ ദീനാസ് സ്ഥിതാ ദൈവപരായണാഃ
വിജയം നേടാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ചെറിയൊരു നേട്ടം പോലും ആഗ്രഹിക്കാത്തവർ, അത്തരം ആളുകൾ ഭ്രമിച്ചവരും സാധാരണവരും ദയനീയരുമാണ്; അവർ വിധിയിൽ മാത്രം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
പൌരുഷേണ കൃതം കര്മ ദൈവാദ് യദ് അഭിനശ്യതി । തത്ര നാശയിതുര് ജ്ഞേയം പൌരുഷം ബലവത്തരമ്
പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്ത പ്രവൃത്തി വിധി കൊണ്ടു നശിച്ചാൽ, അപ്പോൾ നശിപ്പിക്കുന്നവന്റെ പരിശ്രമം അതിൽ കൂടുതൽ ശക്തമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
യദ് ഏകവൃന്തഫലയോര് അപ്യ് ഏകം ശൂന്യകോടരമ് । തത്ര പ്രയത്നസ് സ്ഫുരിതസ് തഥാ തദ്രസസംവിദഃ
ഒരു തണ്ടിൽ വളർന്ന രണ്ട് പഴങ്ങളിൽ ഒന്നിന് അകത്ത് ശൂന്യതയുണ്ടെങ്കിൽ, അവിടെ ശ്രമവും അതിന്റെ സാരഭാവം മനസ്സിലാക്കുന്നതും അതനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു.
യത് പ്രയാന്തി ജഗദ്ഭാവാസ് സംസിദ്ധാ അപി സങ്ക്ഷയമ് । ക്ഷയകാരകയത്നസ്യ തത്ര ജ്ഞേയം മഹദ് ബലമ്
ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളും എത്രയും പൂർണ്ണമായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അവ നശിക്കുമ്പോൾ, ആ നാശത്തിന് കാരണമാകുന്ന ശ്രമത്തിന്റെ വലിയ ശക്തി അവിടെ തിരിച്ചറിയണം.
ഭിക്ഷുകോ മങ്ഗലേഭേന നൃപോ യത് ക്രിയതേ ബലാത് । തദ് അമാത്യേഭപൌരാണാം പ്രയത്നസ്യ മഹത് ഫലമ്
ഒരു ഭിക്ഷുകനെ ഉത്സവസമയത്ത് ബലമായി രാജാവാക്കുമ്പോൾ, അതിന് മന്ത്രിമാരുടെയും ആനമാരുടെയും നഗരവാസികളുടെയും ശ്രമം വലിയ ഫലമായി കാണാം.
പൌരുഷേണാന്നമ് ആക്രമ്യ യഥാ ദന്തൈര് വിചൂര്ണ്യതേ । അല്പം പൌരുഷമ് ആക്രമ്യ തഥാ ശൂരേണ ചൂര്ണ്യതേ
ഭക്ഷണം പല്ലുകൊണ്ട് പിടിച്ച് ചവച്ചുതകർക്കുന്നതുപോലെ, ചെറിയൊരു ശ്രമവും ധൈര്യശാലിയായവൻ അതിന്റെ ശക്തിയാൽ തകർക്കുന്നു.
അനുഭൂതം ഹി മഹതാം ലാഘവം യത്നശാലിനാമ് । യഥേഷ്ടം വിനിയുജ്യന്തേ തേ തൈഃ കര്മസു ലോഷ്ടവത്
ശ്രമത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള മഹാന്മാർക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന ലഘുത്വം അത്രമേൽ ആണു, അവർക്ക് വേണമെന്നപോലെ പ്രവർത്തികൾ മണ്ണ് കഷ്ണംപോലെ ഉപയോഗിക്കാം.
ശക്തസ്യ പൌരുഷം ദൃശ്യമ് അദൃശ്യം വാപി യദ് ഭവേത് । തദ് ദൈവമ് ഇത്യ് അശക്തേന ബുദ്ധമ് ആത്മന്യ് അബുദ്ധിനാ
ശക്തിയുള്ളവരുടെ ശ്രമം കാണുന്നതായാലും കാണാത്തതായാലും, അതിനെ അശക്തനും ആത്മവിചാരം ഇല്ലാത്തവനും 'വിധി' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
ഭൂതാനാം ബലവദ്ഭൂതയത്നോ ദൈവമ് ഇതി സ്ഥിതമ് । തസ്ഥുഷാമ് അപ്യ് അധിഷ്ഠാതൃവതാമ് ഏതത് സ്ഫുടം മിഥഃ
ജീവികൾ ശക്തമായ പരിശ്രമം നടത്തുമ്പോൾ അതിനെ ഭാവി എന്ന് കരുതുന്നു. ഭരണാധികാരികൾക്കിടയിലും ഇത് വ്യക്തമായി കാണാം.
ശാസ്ത്രാമാത്യേഭപൌരാണാമ് അവികല്പ്യാ സ്വഭാവധീഃ । സാ യാ ഭിക്ഷുകരാജ്യസ്യ കര്ത്രീ ധര്ത്രീ പ്രജാസ്ഥിതേഃ
മന്ത്രിമാർക്കും ആനകൾക്കും നഗരവാസികൾക്കും ഉള്ള സ്വാഭാവികമായ വിവേകം സംശയമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. അതാണ് ഭിക്ഷാടകരാജ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും നടത്തിപ്പിനും കാരണം.
ഐഹികഃ പ്രാക്തനം ഹന്തി പ്രാക്തനോ ഽദ്യതനം ബലാത് । സര്വദാ പുരുഷസ്പന്ദസ് തത്രാനുദ്വേഗവാഞ് ജയീ
ഇപ്പൊഴത്തെ സമയം പഴയതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു; പഴയത് ബലമായി ഇന്നത്തെ മറികടക്കുന്നു. എങ്കിലും മനസ്സിൽ കലഹമില്ലാതെ പരിശ്രമിക്കുന്നവന്റെ ശ്രമം എല്ലായ്പ്പോഴും വിജയിക്കും.
ദ്വയോര് അദ്യതനസ്യൈവ പ്രത്യക്ഷാദ് ബലിതാ ഭവേത് । ദൈവം ജേതുമ് അതോ യത്നൈര് ബാലോ യൂനേവ ശക്യതേ
ഇരണ്ടിനും ഇടയിൽ ഇന്നത്തെ സമയം കൂടുതൽ ശക്തമാണ്. അതുകൊണ്ട് പരിശ്രമംകൊണ്ട് ഭാവിയെ ജയിക്കാൻ കഴിയും, ബാലനെ യുവാവിന് കീഴടക്കാൻ കഴിയുന്നതുപോലെ.
മേഘേന നീയതേ യദ് വാ വത്സരോപാര്ജിതാ കൃഷിഃ । മേഘസ്യ പുരുഷാര്ഥോ ഽസൌ ജയത്യ് അധികയത്നവാന്
വർഷം മുഴുവൻ പരിശ്രമിച്ച് സമ്പാദിച്ച വിള കാട്ടിൽ മഴ കൊണ്ടുപോയാൽ, ആ മേഘത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കൂടുതൽ പരിശ്രമം ചെയ്താൽ അതാണ് വിജയിക്കുന്നത്.
ക്രമേണോപാര്ജിതേ ഽപ്യ് അര്ഥേ നഷ്ടേ കാര്യാ ന ഖേദിതാ । ന ബലം യത്ര മേ ശക്തം തത്ര കാ പരിദേവനാ
കഷ്ടപ്പാടോടെ സമ്പാദിച്ച സമ്പത്ത് നഷ്ടമായാൽ വിഷമിക്കേണ്ടതില്ല. എന്റെ ശക്തി പ്രയോജനപ്പെടാത്തിടത്ത് ദുഃഖിച്ചിട്ട് എന്ത് ഫലമുണ്ട്?
യന് ന ശക്നോമി തസ്യാര്ഥേ യദി ദുഃഖം കരോമ്യ് അഹമ് । തദ് അമാനിതമൃത്യോര് മേ യുക്തം പ്രത്യഹരോദനമ്
എനിക്ക് കഴിയാത്ത കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചാൽ, അതു മരണം ഓർക്കാത്തവർക്കു യോജിച്ച പിന്മാറ്റം മാത്രമാണ്.
ദേശകാലക്രിയാദ്രവ്യവശതോ വിസ്ഫുരന്ത്യ് അമീ । സര്വ ഏവ ജഗദ്ഭാവാ ജയത്യ് അധികയത്നവാന്
ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ അവസ്ഥകളും ദേശം, സമയം, പ്രവർത്തനം, വസ്തു എന്നിവയുടെ അനുസരണയിലാണു ഉണ്ടാകുന്നത്. എന്നാൽ അധിക ശ്രമം ചെയ്യുന്നവൻ അവയെ എല്ലാം ജയിക്കുന്നു.
തസ്മാത് പൌരുഷമ് ആശ്രിത്യ സച്ഛാസ്ത്രൈസ് സത്സമാഗമൈഃ । പ്രജ്ഞാമ് അമലതാം നീത്വാ സംസാരാമ്ബുനിധിം തര
അതിനാൽ, സ്വന്തം ശ്രമത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, സത്യമായ ശാസ്ത്രങ്ങളും സന്മിത്രങ്ങളുമായി കൂടിയിരുത്തി, മനസ്സിനെ ശുദ്ധമാക്കി ഈ സാംസാരിക സമുദ്രം കടക്കുക.
പ്രാക്തനശ് ചൈഹികശ് ചേമൌ പുരുഷാര്ഥൌ ഫലദ്രുമൌ । ഐഹികഃ പുരുഷാര്ഥശ് ച ജയത്യ് അഭ്യധികസ് തയോഃ
മുൻകാലവും ഇപ്പോഴത്തെ മനുഷ്യശ്രമവും ഫലം തരുന്ന വൃക്ഷങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഇപ്പോഴത്തെ ശ്രമം അതിനെക്കാൾ ഉന്നതവും വിജയകരവുമാണ്.
കര്മ യഃ പ്രാക്തനം തുച്ഛം ന നിഹന്തി ശുഭേഹിതൈഃ । അജ്ഞോ ജന്തുര് അനീശോ ഽസൌ വാങ്മനസ്സുഖദുഃഖയോഃ
മുൻകൃത്യങ്ങളുടെ മൂല്യഹീനത നല്ല പ്രവൃത്തികളാൽ മാറ്റാൻ കഴിയാത്തവൻ അജ്ഞാനിയും വാക്കിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ അധികാരം ഇല്ലാത്തവനുമാണ്.
യസ് തൂദാരചമത്കാരസ് സദാചാരവിഹാരവാന് । സ നിര്യാതി ജഗന്മോഹാന് മൃഗേന്ദ്രഃ പഞ്ജരാദ് ഇവ
ഉന്നതമായ ആശ്ചര്യവും നല്ല ആചാരവും ഉള്ളവൻ ലോകമോഹത്തിൽ നിന്ന് സിംഹം പഞ്ചരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുന്നതുപോലെ വിടുതൽ നേടുന്നു.
കശ്ചിന് മാം പ്രേരയത്യ് ഏവമ് ഇത്യ് അനര്ഥകുകല്പനേ । യസ് സ്ഥിതോ ദൃഷ്ടമ് ഉത്സൃജ്യ ത്യാജ്യോ ഽസൌ ദൂരതോ ഽധമഃ
"എനിക്ക് ഇങ്ങനെ ചെയ്യാൻ മറ്റാരോ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു" എന്ന ധാരണ ഒരു വലിയ തെറ്റാണ്. ഇങ്ങനെ വ്യക്തമായതെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഈ ചിന്തയിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നവനെ ദൂരത്തുനിന്ന് ഒഴിവാക്കണം; അവൻ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനാണ്.
വ്യവഹാരസഹസ്രാണി യാന്യ് ഉപായാന്തി യാന്തി ച । യഥാശാസ്ത്രം വിഹര്തവ്യം തേഷു ത്യക്ത്വാ സുഖാസുഖേ
ജീവിതത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ഇടപാടുകളിൽ, അവയിൽ സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശാസ്ത്രങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കണം.
യഥാശാസ്ത്രമ് അനുച്ഛിന്നാം മര്യാദാം സ്വാമ് അനുജ്ഝതഃ । ഉപതിഷ്ഠന്തി സര്വാണി രത്നാന്യ് അമ്ബുനിധേര് ഇവ
ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ പാലിക്കുന്നതിൽ ഒരിക്കലും വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാത്തവൻ്റെ ജീവിതത്തിൽ എല്ലാ സമ്പത്തുകളും സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് രത്നങ്ങൾ ഉയരുന്നതുപോലെ ലഭിക്കും.
സ്വാര്ഥപ്രാപകകാര്യൈകപ്രയത്നപരതാ ബുധൈഃ । പ്രോക്താ പൌരുഷശബ്ദേന സാ സിദ്ധ്യൈ ശാസ്ത്രയന്ത്രിതാ
സ്വന്തം ലക്ഷ്യം നേടാൻ ഏകാഗ്രതയോടെ ശ്രമിക്കുന്നതിനെ ജ്ഞാനികൾ മനുഷ്യശ്രമം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രങ്ങൾ അനുസരിച്ചാൽ അതിന് വിജയമുണ്ടാകും.
ക്രിയായാസ് സ്പന്ദധര്മിണ്യാസ് സ്വാര്ഥസാധകതാ സ്വയമ് । സാധുസങ്ഗമസച്ഛാസ്ത്രതീക്ഷ്ണയാഭ്യൂഹ്യതേ ധിയാ
പ്രവർത്തനം ഉത്സാഹത്തോടെയും ചലനത്തോടെയും നടക്കുമ്പോൾ അതു സ്വയം ലക്ഷ്യം നേടുന്നു; നല്ലവരോടുള്ള സങ്കൽപ്പംയും സത്യമായ ശാസ്ത്രപഠനവും ഈ ബുദ്ധിയെ കൂടുതൽ ഉജ്ജ്വലമാക്കുന്നു.
അനന്തം സമതാനന്ദം പരമാര്ഥം വിദുര് ബുധാഃ । സ യേഭ്യഃ പ്രാപ്യതേ ഽത്യന്തം തേ സേവ്യാശ് ശാസ്ത്രസാധവഃ
അവസാനമില്ലാത്ത സമതയും ആനന്ദവും ഉള്ള പരമാർത്ഥം ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു; അതു മുഴുവൻ കൈവരിച്ചവരാണ് സത്യമായ ഗുരുക്കന്മാരും ശാസ്ത്രങ്ങളും, ഇവരെ സേവിക്കണം.
പ്രാക്തനം പൌരുഷം തച് ചേദ് ദൈവശബ്ദേന കഥ്യതേ । തദ് യുക്തമ് ഏതദ് ഏതസ്മിന് നാമ്നി നാപവദാമഹേ
മുന്പ് നടത്തിയ പരിശ്രമം 'വിധി' എന്ന പേരില് പറയുന്നുവെങ്കില് അതു ശരിയാണ്; ഈ സാഹചര്യത്തില് ആ പേര് നാം തള്ളുന്നില്ല.
മൂഢൈഃ പ്രകല്പിതം ദൈവമ് അന്യദ് യൈസ് തേ ക്ഷയം ഗതാഃ । നിത്യം സ്വപൌരുഷാദ് ഏവ ലോകദ്വയഹിതം ഭവേത്
മണ്ടന്മാര് വേറൊന്നായി കല്പ്പിച്ച വിധി അവരെ നാശത്തിലേക്കാണ് കൊണ്ടുപോയത്; എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വന്തം പരിശ്രമം മാത്രമാണ് ഇരുവശത്തെയും ലാഭം നല്കുന്നത്.
ഹ്യസ്തനീ ദുഷ്ക്രിയാഭ്യേതി ശോഭാം സത്ക്രിയയാ യഥാ । അദ്യൈവം പ്രാക്തനീ തസ്മാദ് യത്നാത് സത്കാര്യവാന് ഭവ
ഇന്നത്തെ നല്ല പ്രവൃത്തിയാല് ഇന്നലെ ചെയ്ത തെറ്റുകള് പോലെ തന്നെ പഴയ പ്രവൃത്തികളും മാറ്റാം; അതുകൊണ്ട് നീ പരിശ്രമിച്ച് നല്ല പ്രവൃത്തികള് ചെയ്യുന്നവനാവണം.
കരാമലകവദ് ദൃഷ്ടം പൌരുഷാദ് ഏവ യത് ഫലമ് । മൂഢഃ പ്രത്യക്ഷമ് ഉത്സൃജ്യ ദൈവമോഹേ നിമജ്ജതി
കൈയിലെ നെല്ലിക്ക പോലെ വ്യക്തമായി കാണുന്ന ഫലം പരിശ്രമത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു; മണ്ടന് വ്യക്തമായതെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് വിധി എന്ന ഭ്രമത്തില് മുങ്ങുന്നു.