തനുവാസനമ് അപ്യ് ഉച്ചൈഃപദായോദ്യതമ് ഉച്യതേ । അവാസനം മനോ ഽകര്തൃപദം തസ്മാദ് അവാപ്യതേ
മനസ്സിൽ അല്പം ആസക്തികൾ ശേഷിച്ചാലും അതു പരമാവസ്ഥയിലേക്കു എത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നതായാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ആസക്തികളില്ലാത്ത മനസ്സിന് ചെയ്യുന്നവനെന്ന ഭാവം ഇല്ലാതാവുന്നു.
ഘനവാസനമ് ഏതത് തു ചേതഃ കര്തൃത്വഭാവനമ് । സര്വദുഃഖപ്രദം തസ്മാദ് വാസനാസ് തനുതാമ് നയേത്
മനസ്സിൽ ശക്തമായ ആസക്തികൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ അതാണ് ചെയ്യുന്നത് എന്ന ഭാവം ഉളവാക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആസക്തികൾ കുറയ്ക്കണം, കാരണം അവയാണ് എല്ലായ്പ്പോഴും ദു:ഖങ്ങൾക്ക് കാരണം.
പ്രശാന്തജഗദാസ്ഥോ ഽന്തര് വീതശോകഭയൈഷണഃ । സ്വസ്ഥോ ഭവതി യേനാത്മാ സ സമാധിര് ഇതി സ്മൃതഃ
ലോകം സമാധാനമായിരിക്കുമ്പോഴും മനസ്സിൽ ദു:ഖം, ഭയം, ആഗ്രഹം എന്നിവ ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും ആത്മാവ് സ്വസ്ഥമായി നിലനിൽക്കുന്നു. അതാണ് സമാധി എന്നു പറയുന്നു.
ചേതസാ സമ്പരിത്യജ്യ സര്വഭാവാന് സഭാവനാന് । യഥാ തിഷ്ഠസി തിഷ്ഠ ത്വം തഥാ ശൈലേ ഗൃഹേ ഽഥ വാ
മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ ഭാവങ്ങളും അവയുടെ ഓർമ്മകളും പൂര്ണമായും വിട്ടുവിട്ട്, നീ എവിടെയായാലും, whether it is a mountain or a house, അതുപോലെ തന്നെ നിലകൊൾ.
ഗൃഹമ് ഏവ ഗൃഹസ്ഥാനാം സുസമാഹിതചേതസാമ് । ശാന്താഹങ്കൃതിദോഷാണാം വിജനാ വനഭൂമയഃ
മനസ്സു സമാധാനത്തോടെ, അഹങ്കാരദോഷങ്ങൾ ശമിച്ച ഗൃഹസ്ഥന്മാർക്ക് തങ്ങളുടെ സ്വന്തം വീട് തന്നെ ഒരു ശൂന്യവനംപോലെയാണ്.
അരണ്യസദനേ തുല്യേ സമാഹിതമനോദൃശാമ് । മഹതാമ് ഇഹ ഭൂതാനാം ഭൂതാനാം മഹതാമ് ഇവ
മനസ്സു ഏകാഗ്രതയോടെ ഉള്ളവർക്ക് കാട് കൂടാരവും വീടും ഒരുപോലെയാണ്; ജീവികളിൽ മഹാന്മാർക്ക് ഇത് എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ തന്നെ.
ശാമ്യച്ചിത്തമഹാഭ്രസ്യ ജനജാലോജ്ജ്വലാന്യ് അപി । നഗരാണ്യ് ഏവ ശൂന്യാനി വനാന്യ് അവനിപാത്മജ
രാജകുമാരാ, മനസ്സിലെ വലിയ മേഘങ്ങൾ ശാന്തമായവർക്കു, ആളുകളുടെ തിരക്കിൽ തിളങ്ങുന്ന നഗരങ്ങൾ പോലും കാടുപോലെ ശൂന്യമാണ്.
വൃത്തിമച്ചിത്തമത്തസ്യ നിര്ജനാനി വനാന്യ് അപി । നഗരാണി മഹാലോകപൂര്ണാനി പരവീരഹന്
മനസ്സിൽ ചഞ്ചലതയുള്ളവർക്കു, എത്രയും ശാന്തമായ കാടുകളും ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വലിയ നഗരങ്ങളായി തോന്നും; അവിടെ ധീരരായ ശത്രുക്കളും കാണപ്പെടും.
വ്യുത്ഥിതം ചിത്തമ് അഭ്യേതി ഭ്രമേ ശാന്തേ സുഷുപ്തതാമ് । നിര്വാണമ് ഏതി നിര്വാണം യഥേച്ഛസി തഥാ കുരു
മനസ്സ് അശാന്തമായാൽ അതു ആശയക്കുഴപ്പത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; മനസ്സ് ശാന്തമായാൽ ആഴമുള്ള ഉറക്കത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതനുസരിച്ച് നീ പ്രവർത്തിക്കണം.
സര്വഭാവപദാതീതം സര്വഭാവാത്മകം ച വാ । യഃ പശ്യതി സദാത്മാനം സ സമാഹിത ഉച്യതേ
എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും അതീതനായി, അല്ലെങ്കിൽ എല്ലായവസ്ഥകളുടെയും ആത്മാവായി സ്വയം എപ്പോഴും കാണുന്നവനെയാണ് ഏകാഗ്രചിത്തനെന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
സഹാത്മനാ സദൈവേദം ജഗത് പശ്യതി നോ മനഃ । യഥാ സ്വപ്നേ തഥൈവാസ്മിഞ് ജാഗ്രത്യ് അപി ജനേശ്വര
ആത്മാവിനോടൊപ്പം ഈ ലോകം എപ്പോഴും കാണുന്നവൻ മനസ്സിലൂടെ അതിനെ കാണുന്നില്ല; സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്നതുപോലെ, ജാഗ്രതയിലുമാണ് അതു, ജനങ്ങളുടെ ഇടയിലുള്ള പ്രഭുവേ.
യഥാ വിപിനഗാ ലോകാ വിഹരന്തോ ഽപ്യ് അസത്സമാഃ । അസമ്ബന്ധാത് തഥാ ജ്ഞസ്യ ഗ്രാമോ ഽപി വിപിനോപമഃ
കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആളുകൾ ഒരുമിച്ചിരുന്നാലും തമ്മിൽ യാതൊരു ബന്ധവും ഇല്ലാത്തതുപോലെ, അറിവുള്ളവർക്കു ഗ്രാമവും ബന്ധമില്ലാത്തതിനാൽ കാട്ടുപോലെയാണ്.
അന്തര്മുഖമനാ നിത്യം സുപ്തോ ബുദ്ധോ വ്രജന് പഠന് । പുരം ജനപദം ഗ്രാമമ് അരണ്യമ് ഇവ പശ്യതി
മനസ്സ് എപ്പോഴും അകത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നവൻ ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും വായിക്കുമ്പോഴും നഗരവും ദേശവും ഗ്രാമവും എല്ലാം കാട്ടുപോലെയാണ് കാണുന്നത്.
സര്വമ് ആകാശതാമ് ഏതി നിത്യമ് അന്തര്മുഖസ്ഥിതേഃ । സര്വഥാനുപയോഗിത്വാദ് ഭൂതാകുലമ് ഇദം ജഗത്
ആളിന്റെ മനസ്സ് അകത്തേക്ക് സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ എല്ലാം ആകാശംപോലെയാകും; ഒന്നിനും യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രയോജനം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ജീവികൾ നിറഞ്ഞ ഈ ലോകം ശൂന്യമായതുപോലെയാണ്.
അന്തശ്ശീതലതായാം തു ലബ്ധായാം ശീതലം ജഗത് । വിജ്വരാണാമ് ഇവ നൃണാം ഭവത്യ് ആ ജീവിതസ്ഥിതേഃ
അകത്തുള്ള ശാന്തത ലഭിച്ചാൽ ലോകം തണുത്തതായിത്തീരുന്നു; പനി ഇല്ലാത്തവർക്കു ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നതുവരെ എങ്ങനെ തണുപ്പുണ്ടോ അതുപോലെയാണ്.
അന്തസ്തൃഷ്ണോപതപ്താനാം ദാവദാഹമയം ജഗത് । ഭവത്യ് അഖിലജന്തൂനാം യദ് അന്തസ് തദ് ബഹിസ് സ്ഥിതമ്
അകത്തുള്ള തൃഷ്ണയിൽ കത്തുന്നവർക്കു ലോകം ഒരു കാടുതീപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്. എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉള്ളിലുണ്ടായിരിക്കുന്നതേ അതേപോലെയാണ് പുറത്തും കാണപ്പെടുന്നത്.
ദ്യൌഃ ക്ഷമാ വായുര് ആകാശം പര്വതാസ് സരിതോ ദിശഃ । അന്തഃകരണതത്ത്വസ്യ ഭാഗാ ബഹിര് അവസ്ഥിതാഃ
ആകാശം, ഭൂമി, കാറ്റ്, ശൂന്യം, പർവതങ്ങൾ, നദികൾ, ദിശകൾ — ഇവയെല്ലാം മനസ്സിന്റെ അകത്തുള്ള സത്യത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള രൂപങ്ങളാണ്.
വടധാനാവട ഇവ അന്തര് അസ്യ യദ് ആത്മനഃ । തദ് ബഹിര് ഭാസതേ ഭാസ്വദ് വികസത്പുഷ്പഗന്ധവത്
അത്തിയുടെ കായ്ക്കുള്ളിൽ വിരിയുന്ന പൂവിന്റെ സുഗന്ധം പുറത്തേക്കു പരക്കുന്നതുപോലെ, ഓരോരുത്തരുടെയും ഉള്ളിലുണ്ടായിരിക്കുന്നതും പ്രകാശംപോലെ പുറത്തു തെളിയുന്നു.
ന ബഹിഷ്ട്വം ന ചാന്തസ്ത്വം ക്വചിത് കിഞ്ചന വിദ്യതേ । യദ് യഥാ കചിതം ചിത്ത്വാത് തത് തഥാ തഥ്യമ് ഉത്ഥിതമ്
പുറമോ അകത്തോ എന്നതൊന്നും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ എവിടെയും ഇല്ല. മനസ്സിൽ എങ്ങനെ എന്ത് ഉദിക്കുന്നു, അതേപോലെയാണ് അതു യാഥാർത്ഥ്യമായി തോന്നുന്നത്.
ആത്മതത്ത്വോദരം ഭാതി ബഹിഷ്ട്വേന ജഗത്തയാ । കര്പൂരമ് ഇവ ഗന്ധേന സങ്കോചി പ്രവികാസി ച
ആത്മാവിന്റെ അകത്തെ സാരാംശം പുറത്തുള്ള ലോകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. കർപ്പൂരത്തിന്റെ സുഗന്ധം പോലെ, ചിലപ്പോൾ അത് ചുരുങ്ങിയതായും ചിലപ്പോൾ വ്യാപിച്ചതായും കാണാം.
ആത്മേദം സ്ഫുരതി സ്ഫാരം ജഗത്ത്വേനാപ്യ് അഹന്തയാ । ബാഹ്യത്വേനാന്തരത്വേന സ ച നാസന് ന സദ്വിഭുഃ
ഈ ആത്മാവ് ലോകമായും 'ഞാൻ' എന്ന അനുഭവമായും പുറത്തും അകത്തും ഒരുപോലെ തെളിഞ്ഞ് പ്രകാശിക്കുന്നു. എന്നാൽ അത് ഇല്ലാത്തതോ ഉള്ളതോ അല്ല, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ബഹിഷ്ട്വേനാശ്രിതം ബാഹ്യമ് അന്തസ്ത്വേനാന്തരം സ്ഥിതമ് । യഥാവിദിതമ് ആത്മായം സ്വചിത്ത്വമ് അനുപശ്യതി
പുറത്തുള്ളത് പുറത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു, അകത്തുള്ളത് അകത്ത് തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. മനസ്സിലാക്കുന്നവൻ ഈ ആത്മാവ് തന്റെ മനസ്സിനെ ഇങ്ങനെ തന്നെ കാണുന്നു.
സബാഹ്യാഭ്യന്തരം ശാന്തമ് ആത്മനോ ഽഭേദനം ജഗത് । അഹന്താദൌ സ്ഥിതേ ദേഹേ ഭൂരിഭങ്ഗം ഭയം തു സത്
അകത്തും പുറത്തും ചേർന്ന ഈ ലോകം ഭേദമില്ലാത്ത, ശാന്തമായ ആത്മാവാണ്. എന്നാൽ 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവത്തിൽ ശരീരം ഉറപ്പിക്കുമ്പോൾ, പലവിധമായ വിഭജനം ഉണ്ടാകുകയും ഭയം ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദ്യൌഃ ക്ഷമാ വായുര് ആകാശം പര്വതാസ് സരിതോ ദിശഃ । കല്പാഗ്നിനേവ ജ്വലിതം സര്വമ് ആധിഹതാത്മനഃ
ആശങ്കയാൽ മനസ്സ് ബുദ്ധിമുട്ടിയവനു ആകാശം, ഭൂമി, കാറ്റ്, അന്തരം, പർവതങ്ങൾ, നദികൾ, ദിശകൾ—ഇവയെല്ലാം പ്രളയകാലത്തിലെ തീപിടിച്ചിരിപ്പിനുപോലെ ദഹിക്കുന്നതുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്.
യസ് ത്വ് ആത്മരതിര് ഏവാന്തഃ കുര്വന് കര്മേന്ദ്രിയൈഃ ക്രിയാഃ । ന വശോ ഹര്ഷശോകാഭ്യാം സ സമാഹിത ഉച്യതേ
ആന്തരികമായ ആനന്ദത്തിൽ മാത്രം തൃപ്തനായ്, കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചാലും സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും അടിമയാകാതെ ഇരിക്കുന്നവനാണ് സമാധാനനായവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
യസ് സര്വഗതമ് ആത്മാനം പശ്യന് സമുപശാന്തധീഃ । ന ശോചതി ധ്യായതി വാ സ സമാഹിത ഉച്യതേ
എവിടെയും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആത്മാവിനെ സമാധാനമായ മനസ്സോടെ കാണുന്നവൻ ദുഃഖിക്കുകയോ ആലോചിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; അവനെയാണ് സമാധാനനായവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
സപൂര്വാപരപര്യന്താ യഃ പശ്യഞ് ജാഗതീര് ഗതീഃ । ദൃഷ്ടിഷ്വ് ഏതാസു ഹസതി സ സമാഹിത ഉച്യതേ
ഭൂമിയിലെ എല്ലാ സംഭവങ്ങളെയും അതിന്റെ ആരംഭവും അവസാനും ഭാവിയും കണ്ടു, അവയെ കാണുമ്പോൾ ചിരിച്ച് നോക്കുന്നവനാണ് സമാധാനനായവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
സമേ പരേ ഽസ്തി നാഹന്താ ന ജഗജ്ജന്മനീ മയി । വീചിവൃന്ദേഷ്വ് ഇവാനപ്ത്വം ന നാശേ ഫേനധാതവഃ
എനിക്ക് സമതയും പരമാവസ്ഥയും ഉള്ളപ്പോൾ, 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവവും ലോകത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും ഇല്ല. തിരകളിൽ നേട്ടമോ നഷ്ടമോ ഇല്ലാത്തതുപോലെയും, നുരയിൽ നശീകരണം ഇല്ലാത്തതുപോലെയും.
യസ്യാന്തര് അസ്തി നാഹന്ത്വം ന വിഭാഗാദി നോ മമ । ന ചേതനാചേതനതേ സോ ഽസ്തി നാസ്തീതരോ ജനഃ
ആൾക്കുള്ളിൽ 'ഞാൻ' എന്ന ഭാവവും വിഭജനം പോലുള്ളതും 'എന്റെത്' എന്നതും ജീവിയും അജീവിയും എന്ന വ്യത്യാസവും ഇല്ലെങ്കിൽ, അത്തരം ആൾക്ക് മറ്റുള്ളവരെപ്പോലെ ഉണ്ട് എന്നോ ഇല്ല എന്നോ പറയാനാവില്ല.
വ്യോമസ്വച്ഛോ ഭവന് സ്വേഹാം സമ്യഗ് ആചരതീഹ യഃ । ഹര്ഷാമര്ഷവികാരേഷു കാഷ്ഠലോഷ്ടസമസ് സ സന്
വ്യോമംപോലെ ശുദ്ധനായവൻ, സ്വന്തം വീട്ടിൽ ശരിയായി പ്രവർത്തിച്ചാൽ, സന്തോഷം, കോപം, ഉല്ലാസം എന്നിവയിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളിൽ, മരച്ചില്ലയോ മണ്ണ് കഷ്ണമോ പോലെ ഒരുപോലെയാണ്. അത്തവൻ സ്ഥിരനാണ്.