വ്യുത്ഥിതസ്യ ഭവത്യ് ഏഷാ സമാധിസ്ഥസ്യ ചാനഘ । ജ്ഞസ്യ കേവലമ് അജ്ഞസ്യ ന ഭവത്യ് ഏവ ബോധജാ
നിഷ്പാപനേ, ഈ അവസ്ഥ ജാഗരൂകനായവർക്കും സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർക്കും ഉണ്ടാകുന്നു; അറിവുള്ളവർക്കാണ് ഇത് സംഭവിക്കുന്നത്, അജ്ഞന്മാർക്ക് ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല, കാരണം ഇത് ഉണർവിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്.
അസ്യാം ദൃശി സ്ഥിതാസ് സര്വേ ജീവന്മുക്താ മഹാശയാഃ । സിദ്ധാ രസാ ഇവ ഭുവി വ്യോമവീഥ്യാമ് ഇവാനിലാഃ
ഈ ദർശനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരാണ് ജീവൻകൊണ്ടും മോചിതരും മഹാത്മാക്കളും; ഭൂമിയിൽ രസങ്ങൾ പോലെ, ആകാശമാർഗ്ഗങ്ങളിൽ കാറ്റുപോലെയാണ് അവർ.
അസ്മത്പ്രഭൃതയസ് സര്വേ നാരദാദ്യാശ് ച രാഘവ । ബ്രഹ്മവിഷ്ണ്വീശ്വരാദ്യാശ് ച ദൃഷ്ടാവ് അസ്യാം വ്യവസ്ഥിതാഃ
നമ്മളെപ്പോലെയുള്ളവർ, നാരദനും മറ്റുള്ളവരും, രാഘവ, ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ശിവനും തുടങ്ങിയവരും ഈ ദർശനത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ഏതാമ് ആലമ്ബ്യ പദവീം സമസ്തഭയനാശിനീമ് । ഉദ്ദാലകോ ഽസാവ് അവസദ് യാവദിച്ഛം ജഗദ്ഗൃഹേ
സകല ഭയങ്ങളും അകറ്റുന്ന ഈ വഴി ആശ്രയിച്ച്, ഉദ്ദാലകൻ ലോകത്തിലെ വീട്ടിൽ തനിക്കിഷ്ടമുള്ളത്രയും കാലം സന്തോഷത്തോടെ താമസിച്ചു.
അഥ കാലേന മഹതാ ബുദ്ധിസ് തസ്യ ബഭൂവ ഹ । വിദേഹമുക്തസ് തിഷ്ഠാമി ദേഹം ത്യക്ത്വേതി നിശ്ചലാ
പിന്നീട്, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അവന്റെ മനസ്സ് ഉറച്ച തീരുമാനത്തിലേക്ക് എത്തി: 'ഇനി ഞാൻ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ശരീരാതീതനായി നിലകൊള്ളാം' എന്ന്.
ഏവം നിശ്ചയവാന് അദ്രേര് ഗുഹായാം പല്ലവാസനേ । ബദ്ധപദ്മാസനസ് തസ്ഥാവ് ആമീലിതവിലോചനഃ
അങ്ങനെ ഉറച്ച മനസ്സോടെ, അദ്രി പർവതത്തിലെ ഒരു ഗുഹയിൽ ഇലകളാൽ ഒരുക്കിയ ഇരിപ്പിടത്തിൽ, പാദ്മാസനത്തിൽ ഇരുന്നു, കണ്ണുകൾ അടച്ചു.
സംയമ്യ ഗുദസംരോധാദ് ദ്വാരാണി നവ ചേതസഃ । മാത്രാസ്പര്ശാന് അചിന്വാനോ ഭാവിതസ്വാങ്ഗചിദ്ഘനഃ
അവൻ ഗുദം ചുരുക്കി മനസ്സിന്റെ ഒമ്പത് വാതിലുകളും നിയന്ത്രിച്ച്, ഇന്ദ്രിയസമ്പർക്കങ്ങളെ അവഗണിച്ച്, ശരീരവും ചൈതന്യവും ഒന്നാക്കി ആന്തരികമായിരുത്തി ഇരുന്നു.
സംരുദ്ധപ്രാണപവനസ് സമസംസ്ഥാനകന്ധരഃ । താലുമൂലതലാലഗ്നജിഹ്വാമൂലോല്ലസന്മുഖഃ
ശ്വാസം പിടിച്ചു കഴുത്ത് നേരെ നിർത്തി, നാവിന്റെ അടിഭാഗം താലുവിൽ ചേർത്ത് വായിൽ പ്രകാശം പകർന്നു നിൽക്കുന്നു.
ന ബഹിര് നാന്തരേ നാധോ നോര്ധ്വേ നാര്ഥേ ന ശൂന്യകേ । സംയോജിതമനോദൃഷ്ടിര് ദന്തൈര് ദന്താന് അസംസ്പൃശന്
അകത്തോ പുറത്തോ താഴെയോ മുകളിലോ അർത്ഥത്തോ ശൂന്യത്തോ ഇല്ലാതെ, മനസ്സിനെ ദൃഷ്ടിയോട് ചേർത്ത്, പല്ലുകൾ തമ്മിൽ സ്പർശിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നു.
പ്രാണപ്രവാഹസംരോധസമസ് സ്വച്ഛാനനച്ഛവിഃ । അങ്ഗചിത്സംവിദുത്താനരോമകണ്ടകിതാങ്ഗഭൂഃ
ശ്വാസത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് നിയന്ത്രിച്ച് സമത്വത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, മുഖം തെളിഞ്ഞും പ്രകാശവാനും ആകുന്നു; ശരീരം ചൈതന്യബോധം ഉയരുമ്പോൾ രോമാഞ്ചം കൊണ്ടു വിറയുന്നു.
അങ്ഗചിത്സംവിദഭ്യാസാച് ചിത്സാമാന്യമ് ഉപാദദേ । തദഭ്യാസാദ് അവാപാന്തര് ആനന്ദസ്യന്ദമ് ഉത്തമമ്
ശരീരത്തിൽ ചൈതന്യബോധം ആവർത്തിച്ച് അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ സാധാരണ സ്വഭാവം ലഭിക്കുന്നു; ആ അഭ്യാസത്തിൽ നിന്ന് ആന്തരികമായ പരമാനന്ദം ലഭിക്കുന്നു.
തദാസ്വാദനതോ ലീനചിത്സാമാന്യദശാക്രമഃ । വിശ്വമ്ഭരമ് അനന്താത്മ സത്താസാമാന്യമ് ആയയൌ
അത് ആസ്വദിച്ചതിനുശേഷം, മനസ്സും ബോധവും ഒന്നായി ലയിച്ച അവസ്ഥ ക്രമേണ ഉദയം ചെയ്യുന്നു. അതിൽ നിന്ന് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അനന്തമായ ആത്മാവായ സത്ത്വത്തിന്റെ പൊതുവായ സാരാംശം ലഭിക്കുന്നു.
തത്സ്ഥസ് സമസമാഭോഗഃ പരാം വിശ്രാന്തിമ് ആഗതഃ । അനാനന്ദസമാനന്ദമുഗ്ധമുഗ്ധമുഖദ്യുതിഃ
അവിടെയാണവൻ സമമായ അനുഭവത്തോടെ പരമമായ വിശ്രമം പ്രാപിക്കുന്നത്. ആനന്ദവും അനാനന്ദവും ഒരുപോലെ ആസ്വദിച്ച അവന്റെ മുഖം ആഹ്ലാദത്തിലും വിസ്മയത്തിലും തിളങ്ങുന്നു.
സംശാന്താനന്ദപുലകഃ പദം പ്രാപ്യാപ്യ് അലം ഗതഃ । ചിരകാലപരിക്ഷീണമനനാദിഭവഭ്രമഃ
ശാന്തമായ ആനന്ദത്തിന്റെ രോമാഞ്ചത്തോടെ, പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തി അവൻ പൂർണ്ണനായി. ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് മനസ്സിന്റെ, ശബ്ദത്തിന്റെ, ലോകമയമായ ഭ്രമം എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നു.
ബഭൂവ സ മഹാസത്ത്വോ ലിപികര്മാര്പിതോപമഃ । സമഃ കലാവപൂര്ണേന ശരദച്ഛാമ്ബരേന്ദുനാ
അവൻ മഹാസത്ത്വനായി, എഴുത്തുകാരന്റെ ജോലി ചെയ്യുന്നതുപോലെ ലയിച്ചവനായി. ശരദ്കാലത്തിലെ ആകാശവും പൂർണ്ണചന്ദ്രനും പോലെ സമത്വത്തിലും സമ്പൂർണതയിലും തിളങ്ങുന്നവനായി.
ഉപശശാമ ശനൈര് ദിവസൈര് അസൌ കതിപയൈസ് സ്വപദേ വിമലാത്മനി । തരുരസശ് ശരദന്ത ഇവാമലേ രവികരൌജസി ജന്മദശാതിഗഃ
അവൻ കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ, ക്രമേണ ശാന്തനായി, തന്റെ നിർമ്മലമായ ആത്മാവിൽ നിലകൊണ്ടു. മരത്തിന്റെ രസം വേരിൽ ചേരുന്നതുപോലെയും, ശരത്കാലത്തിലെ വെളുപ്പ് കനിഞ്ഞ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ വിശ്രമിക്കുന്നതുപോലെയും, ജനനാവസ്ഥയെ അതിക്രമിച്ച് അവൻ സമാധാനത്തിലായി.
ഗതസകലവികല്പോ നിര്വികാരോ ഽഭിരാമസ് സകലമലവിലാസോപാധിനിര്മുക്തമൂര്തിഃ । വിഗലിതസുഖമ് ആദ്യം തത് സുഖം പ്രാപ യസ്മിംസ് തൃണമ് ഇവ ജലരാശാവ് ഉഹ്യതേ ശക്രലക്ഷ്മീഃ
സകല സംശയങ്ങളും മാറ്റങ്ങളും വിട്ട്, ആനന്ദകരമായ അവന്റെ രൂപം, എല്ലാ അശുദ്ധികളുടെ അടയാളങ്ങളും വിട്ടു, ആദിമമായ ആ ആനന്ദം അവൻ പ്രാപിച്ചു. അങ്ങോട്ട്, ഇന്ദ്രന്റെ ഐശ്വര്യവും സമുദ്രത്തിൽ പുല്ലുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്.
അപരിമിതനഭോഽന്തര്വ്യാപിദിഗ്വ്യാപി പൂര്ണം ഭുവനഭരണശീലം ഭൂരിഭാഗ്യോപസേവ്യമ് । കഥനഗുണമ് അതീതം സത്യമ് ആനന്ദമ് ആദ്യം സുഖമ് അസുഖമ് അനന്തം ബ്രാഹ്മണോ ഽസൌ ബഭൂവ
അവൻ അപ്പുറത്തും അകത്തും വ്യാപിച്ച, പരിമിതിയില്ലാത്ത, പൂർണ്ണമായ, ലോകങ്ങളെ താങ്ങുന്ന, വലിയ ഭാഗ്യങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന, വാക്കുകൾക്ക് അതീതമായ ഗുണങ്ങളുള്ള, സത്യം, ആനന്ദം, ആദിമമായ ആനന്ദവും ദുഃഖവും അനന്തതയും ആയ ബ്രഹ്മമായി.
ഗതവതി പദമ് ആദ്യം ചേതസി സ്വസ്വഭാവം ദ്വിജതനുര് അഥ മാസൈസ് സോപവിഷ്ടാ ച ഷഡ്ഭിഃ । രവികരപരിതപ്താ വാതഝാങ്കാരരമ്യാ തനുതരബഹുതന്ത്രീ ശൈലവീണാ ബഭൂവ
സ്വഭാവം മനസ്സിൽ പൂർണ്ണമായപ്പോൾ, ആ ദ്വിജന്റെ ശരീരം ആറു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷം, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ ചൂടുപിടിച്ച്, കാറ്റിന്റെ മൃദുലമായ ശബ്ദത്തിൽ ആഹ്ലാദകരമായ, വളരെ നൂലുകൾ ഉള്ള, വളരെ സുന്ദരമായ, മലവീണപോലെയായി.
അഥ ബഹുതരകാലേനൈനമ് അദ്രേര് ഭുവം താമ് ഉപയയുര് അഗകന്യാസംയുതാ മാതരഃ ഖാത് । അഭിമതഫലസിദ്ധ്യൈ സംയുതാ ഏവ സര്വാ അനലമ് ഇവ ശിഖാനാം പങ്ക്തയഃ പിങ്ഗകേശ്യഃ
അനവധി കാലം കഴിഞ്ഞ്, അഗ്നിപോലെ പൊന്നനയുള്ള വാളുകൾ ചുറ്റിയതുപോലെ, പാപരഹിതരായ മലയുടെ കന്യകളോടൊപ്പം അമ്മമാർ ആകാശത്തിൽ നിന്നിറങ്ങി, ആ ഭൂമിയിൽ എത്തി, തങ്ങളുടെ പ്രിയമായ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാൻ ഒരുമിച്ച് ചേർന്നു.
ദിനകരകരശുഷ്കം വിപ്രകങ്കാലകം തജ് ഝഗിതി ച കരകോടൌ ബദ്ധഖട്വാങ്ഗസങ്ഗാ । സകലവിബുധവന്ദ്യാ ഖിങ്ഖിനീ ദേവദേവീ നിശി നവരതനൃത്താ കാചകാന്തിം ചകാര
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ ഉണങ്ങി, അസ്ഥിപഞ്ചിയായി മാറിയ ആ ശരീരം, കൈയിൽ ദണ്ഡവും കപാലവും ചേർത്തതോടെ, എല്ലാ ദേവന്മാരും വണങ്ങുന്ന ദേവദേവിയായ ഖിങ്കിനി, രാത്രിയിൽ പുതിയ നൃത്തം ആടി, സ്ഫടികംപോലെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.
ഇത്യ് ഉദ്ദാലകദേഹകോ ഽദ്യ വിലസന്മായൂരബര്ഹവ്രജവ്യാലോലാബ്ദലവേ നവേ വിവലിതേ മന്ദാരമാലാഗണൈഃ । ശേതേ ഖിങ്ഖിനികാമഹാഭഗവതീലീലാലലാമേ ലതാജാലേ ഭൃങ്ഗ ഇവാന്തപുഷ്പപടലേ പശ്ചാദ് ഉപാഗച്ഛതി
ഇങ്ങനെ, ഉദ്ദാലകന്റെ ശരീരം ഇപ്പോൾ മയില്പെരിയണികൾ അണിഞ്ഞ്, പുതിയ മേഘംപോലെ സുന്ദരമായി അലഞ്ഞ്, മന്ദാരപ്പൂക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, വലിയ ദേവിയായ ഖിങ്കിനിയുടെ വിനോദതോട്ടത്തിലെ വള്ളികളിൽ, പൂവിന്റെ ഉള്ളിൽ കയറിയ മധുപംഭുപോലെ, ശാന്തമായി വിശ്രമിക്കുന്നു.
ഏഷോദ്ദാലകചിത്തവൃത്തികലനാവല്ലീ വിവേകസ്ഫുരത്സ്വാനന്ദപ്രവികാസഭാസികുസുമാ ഹൃത്കാനനേ വിസ്തൃതേ । രൂഢാ യസ്യ കദാചിദ് ഏവ വിലസദ്രമ്യേവ സച്ഛായയാ നാസാവ് ഏതി വിയോഗമ് ഏതി ച ഫലേനോച്ചൈസ്തരാം സങ്ഗമമ്
ഇതാണ് ഉദ്ദാലകന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി, ഹൃദയവനത്തിൽ വ്യാപിച്ചു, വിവേകവും സ്വാനന്ദവും നിറഞ്ഞ പുഷ്പങ്ങൾ വിരിയിച്ച്, ചിലപ്പോൾ മനോഹരമായ തണലിൽ വിരിയുന്നു, ചിലപ്പോൾ അകലുന്നു, ചിലപ്പോൾ ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ഐക്യത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നു.
ക്രമേണാനേന രിപുഹന് വിചാര്യാത്മാനമ് ആത്മനാ । വിശ്രാന്തിമ് ഏതി വിതതേ പദേ പദ്മദലേക്ഷണ
ഇങ്ങനെ ക്രമമായി, ശത്രുവിനെ ജയിച്ചവനേ, ഒരുത്തൻ സ്വന്തം ആത്മാവിനെ സ്വയം പരിശോധിച്ച്, അത്ഭുതകരമായ അതിരില്ലാത്ത അവസ്ഥയിൽ, പദ്മംപോലെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങളോടെ, വിശ്രമം നേടുന്നു.
ശാസ്ത്രാര്ഥഗുരുചേതോഭിസ് താവത് താവദ് വിചാര്യതേ । സര്വദൃശ്യക്ഷയാഭ്യാസാദ് യാവദ് ആസാദ്യതേ പരമ്
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം, ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം, സ്വാന്തത്തിന്റെ ചിന്ത എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും അന്വേഷിച്ചു, കാണുന്ന എല്ലാം അകറ്റുന്ന അഭ്യാസത്തിലൂടെ, പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തുന്നു.
വൈരാഗ്യാഭ്യാസശാസ്ത്രാര്ഥപ്രജ്ഞാഗുരുയമക്രമൈഃ । പദമ് ആസാദ്യതേ പുണ്യം പ്രജ്ഞയൈവൈകയാഥ വാ
വൈരാഗ്യം, അഭ്യാസം, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കൽ, ജ്ഞാനം, ഗുരുവിന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം എന്നിവയുടെ ക്രമത്തിൽ, പുണ്യമായ അവസ്ഥയിൽ എത്താം—അല്ലെങ്കിൽ ഒരുവൻക്ക് ജ്ഞാനമാത്രം കൊണ്ടോ മറ്റുള്ള വഴികളിലൂടെയോ.
സമ്പ്രബോധവതീ തീക്ഷ്ണാ കലങ്കരഹിതാ മതിഃ । സര്വസാമഗ്ര്യഹീനാപി പ്രാപ്യം പ്രാപ്നോതി ശാശ്വതമ്
പൂർണ്ണമായ ഉണർവ്വും കളങ്കമില്ലാത്ത മനസ്സും ഉള്ളവൻ, മറ്റെല്ലാ സഹായങ്ങളും ഇല്ലെങ്കിലും, പ്രാപിക്കേണ്ട ശാശ്വതാവസ്ഥയിൽ എത്തുന്നു.
ഭഗവന് ഭൂതഭവ്യേശ കശ്ചിജ് ജ്ഞാതസമാധികഃ । പ്രബുദ്ധ ഇതി വിശ്രാന്തോ വ്യവഹാരപരോ ഽപി സന്
ഭഗവൻ, ഭൂതഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപനായോ, പരമാവസ്ഥയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ഒരാൾ ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും വിശ്രമാവസ്ഥയിൽ തന്നെയാണെന്ന് പറയുന്നു.
കശ്ചിദ് ഏകാന്തമ് ആശ്രിത്യ സമാധിനിയതസ് സ്ഥിതഃ । തയോസ് തു കതരശ് ശ്രേയാന് ഇതി മേ ഭഗവന് വദ
മറ്റൊരാൾ ഏകാന്തതയിൽ പ്രവേശിച്ച് സമാധിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. ഈ രണ്ടുപേരിൽ ആരാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ എന്ന് ദയവായി പറയണമേ, ഭഗവൻ.
ഇമം ഗുണസമാഹാരമ് അനാത്മത്വേന പശ്യതഃ । അന്തശ്ശീതലതാ യാസൌ സമാധിര് ഇതി കഥ്യതേ
ഈ ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടം സ്വയം അല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നവന് ഉള്ളിൽ ഉദിക്കുന്ന ശാന്തതയാണ് സമാധി എന്നു പറയുന്നു.