ചിത്ത പൂര്വം പുരസ്താച് ച വിദേഹം ശാന്തമ് ഇത്യ് അസി । സദ് അസദ് വാ ഖസംലീനം മധ്യേ ഽസ്മിന് കിം തവോഗ്രതാ
മനസ്സ് മുമ്പും പിന്നെയും നിലനിന്നു; ശരീരമില്ലാത്തത് ശാന്തമാണ്. സത്യമോ അസത്യമോ, ആകാശത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നതോ ആയാലും, ഈ നടുവിൽ നിന്റെ ഉഗ്രത എന്തിനാണ്?
യഥാ സ്വപ്നവികാരേഷു യഥാ സമ്ഭ്രമദൃഷ്ടിഷു । യഥാ വാ മദലീലാസു യഥാ നൌയാനസമ്ഭ്രമേ
സ്വപ്നത്തിന്റെ മാറ്റങ്ങളിൽപോലെയും, മനസ്സിന്റെ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളിൽപോലെയും, മദത്തിന്റെ കളികളിൽപോലെയും, കപ്പൽ യാത്രയിലെ കലഹത്തിൽപോലെയും,
യഥാ ധാതുവികാരേഷു യഥാ വേന്ദ്രിയവിപ്ലവേ । യഥാതിസമ്ഭ്രമാനന്ദദോഷാവേശവശേഷു ച
ശരീരത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ മാറുമ്പോലെയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമാകുമ്പോലെയും, അത്യധികമായ ആശങ്ക, ആനന്ദം, ദോഷങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അടിമപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോലെയും,
ദൃശ്യതേ ക്ഷീയതേ ചൈവ രൂപം സദസതോശ് ചലമ് । തഥൈവേദമ് ഇയം ത്വ് ഏഷാ കാലേ ന്യൂനാതിരിക്തതാ
ഉള്ളതും ഇല്ലാത്തതുമായ രൂപം കാണപ്പെടുന്നു, പിന്നെ അതു നശിച്ചുപോകുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ ഈ ലോകം സമയത്തിൽ കുറവോ അധികമോ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
സാ ച ത്വയാ കൃതാ നിത്യം ചിത്ത ദുഃഖസുഖോദയൈഃ । യഥാ വിയോഗസംയോഗയാമിന്യോര് അനുരാഗിണാമ്
ഇത് നീ തന്നെയാണ് സദാ സുഖദുഃഖങ്ങൾ ഉയരുമ്പോൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത്, മനസേ; പ്രേമംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ചവർക്കു ചേർച്ചയും വേർപാടും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ത്വമ് അപ്യ് ഏവാസദാഭാസം മിഥ്യാ സദ് ഇവ ലക്ഷ്യസേ । മൃഗതൃഷ്ണേവ തേനൈതത് ത്വത്കൃതം സത് കഥം ഭവേത്
നീയും യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്തതിന്റെ ഭ്രമം പോലെ, യഥാർത്ഥംപോലെ തോന്നുന്നു; മൃഗതൃഷ്ണയുപോലെ, നീ ഉണ്ടാക്കിയതെന്തുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥമാകും?
യദ് ഇദം കിഞ്ചിദ് ആഭോഗി തത് സര്വം ദൃശ്യമണ്ഡലമ് । അവസ്ത്വ് ഇതി വിനിര്ണീയ മനോ യാഹ്യ് അമനഃപദമ്
ഇവിടെ അനുഭവപ്പെടുന്ന എല്ലാം കാണുന്നതിന്റെ ലോകം മാത്രമാണ്; അതെല്ലാം യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, മനസിനെ അതിന്റെ അതീതാവസ്ഥയിലേക്കു നയിക്കണം.
അവസ്ത്വ് ഇദമ് ഇതി സ്ഫാരേ രൂഢേ മനസി നിശ്ചയേ । ഹേമന്ത ഇവ പദ്മിന്യഃ ക്ഷീയന്തേ ഭോഗവാസനാഃ
ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം മനസ്സിൽ ആഴമായി 자리കൊള്ളുമ്പോൾ, ആനന്ദത്തിനുള്ള ആഗ്രഹങ്ങൾ ശീതകാലത്ത് താമരപ്പൂക്കൾ ഉണങ്ങുന്നതുപോലെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ചിതാ ദൃഷ്ടാത്മനാ നൂനം സന്ത്യക്തമനനൌജസാ । മനസാ വീതരാഗേണ സ്വയം സ്വസ്ഥേന ഭൂയതേ
സ്വയം ആത്മാവിനെ കാണുന്നവൻ മനസ്സിന്റെ ആസക്തി വിട്ട്, ആഗ്രഹരഹിതമായ മനസ്സോടെ, സ്വസ്ഥതയിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അവൻ തനിക്കു തന്നെ ഉറപ്പായി നിലനിൽക്കുന്നു.
പരമാത്മാനലേ ക്ഷിപ്തസംവിത്ത്യവയവം സ്വയമ് । ദഗ്ധാത്മകമ് അലം ചിത്തം ശുദ്ധതാമ് ഏതി ശാശ്വതീമ്
പരമാത്മാവിന്റെ അഗ്നിയിൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ അംശങ്ങൾ സമർപ്പിക്കുമ്പോൾ, അകത്തുനിന്ന് ദഹിച്ച മനസ്സ് ശാശ്വതമായ ശുദ്ധി നേടുന്നു.
ദേഹമ് അന്യതയാ ദൃഷ്ട്വാ ത്യക്ത്വാ വിഷയവാസനാമ് । വിനാശമ് ഉരരീകൃത്യ മനോ ജയതി വീരവത്
ദേഹം വേറെയെന്നു കണ്ടു, വിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, നാശത്തെ സ്വീകരിച്ച്, മനസ്സ് വീരനുപോലെ ജയിക്കുന്നു.
മനശ് ശത്രുശ് ശരീരസ്യ ശരീരം മനസോ രിപുഃ । ഏകഭാവേന നശ്യേതേ ആധാരാധേയകാര്യവത്
മനസ്സ് ശരീരത്തിന് ശത്രുവാണ്, ശരീരം മനസ്സിന് എതിരാളിയാണ്; ഇവ രണ്ടും ഒന്നായി ചേർന്നാൽ, ആധാരവും അതിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നതും ഒരുമിച്ച് ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ, ഇവയും നശിച്ചുപോകും.
രാഗദ്വേഷവതോര് നിത്യമ് അന്യോഽന്യാതിവിരുദ്ധയോഃ । ഏതയോര് മൂലകാഷേണ വിനാശഃ പരമം സുഖമ്
ആസക്തിയും ദ്വേഷവും എല്ലായ്പ്പോഴും പരസ്പരം എതിരാണ്; ഇവയുടെ മൂലകാരണങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷം ലഭിക്കും.
ഏതയോര് ഏകസംസ്ഥാനേ രതിര് ഇത്യ് ഏവ യാ കഥാ । സാ വ്യോമ്ന്യ് അയസ്സ്ത്രിയാ ഭുക്താ ധരേതി കഥയാ സമാ
ഈ രണ്ടിന്റെയും ഏകത്വത്തിൽ നിന്നുള്ള ആനന്ദത്തിന്റെ കഥ ആകാശത്തിൽ ഇരുമ്പ് സ്ത്രീയെ അനുഭവിക്കുന്നതിന്റെ കഥപോലെയാണ്—അത് അർത്ഥശൂന്യമാണ്.
അകൃത്രിമവിരോധസ്ഥൌ യത്ര സങ്ഘടിതാവ് ഉഭൌ । ധാരാ ഇവ പതന്ത്യ് ഏവ തത്രാനര്ഥപരമ്പരാഃ
സ്വാഭാവികമായ എതിര്പ്പിൽ ഇവ രണ്ടും ഒന്നിച്ച് ചേരുന്നിടത്ത്, ഒഴുകുന്ന വെള്ളംപോലെ ദുരന്തങ്ങൾ തുടർച്ചയായി വരും.
മിഥോവിരുദ്ധസംസര്ഗേ രതിമ് ഏത്യ് അധമോ ഹി യഃ । ത്യക്തവ്യസ് സ പതദ്വാരാവ് അഗ്നിരാശാവ് അപേലവേ
പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ കാര്യങ്ങളിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നവൻ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനാണ്. അത്തരം ആളെ ഒരു ശൂന്യപ്രദേശത്ത് തീപിടിച്ച കൂമ്പാരത്തിലേക്ക് തുറക്കുന്ന വാതിൽപോലെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണു.
സങ്കല്പേന മനസ് സ്പൃഷ്ട്വാ ശരീരം ബാലയക്ഷവത് । പാത്രായേവ ധനാന്യ് അസ്മൈ സ്വദുഃഖാനി പ്രയച്ഛതി
മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം കൊണ്ടു ശരീരം സ്പർശിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ഒരു ബാലൻ ഭൂതം പിടിച്ചപോലെ, ശരീരം അതിന്റെ സമ്പത്തായ ദു:ഖങ്ങൾ ഒരു പാത്രത്തിലേക്ക് ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ മനസ്സിലേക്ക് നൽകുന്നു.
തൈര് ദുഃഖൈസ് താപിതോ ദേഹോ മനോ ഹന്തുമ് അഥേച്ഛതി । പുത്രോ ഽപി ഹന്തി പിതരമ് ആതതായിപദം ഗതമ്
അവ ദു:ഖങ്ങളിൽ ശരീരം പീഡിതനായപ്പോൾ, മനസ്സിനെ നശിപ്പിക്കാൻ ശരീരം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കുറ്റവാളിയായ വഴി പിടിച്ചുപോയാൽ മകനും പിതാവിനെ കൊല്ലും.
നാസ്തി ശത്രുഃ പ്രകൃത്യൈവ ന ച മിത്രം കദാചന । സുഖദം മിത്രമ് ഇത്യ് ഉക്തം ദുഃഖദാശ് ശത്രവസ് സ്മൃതാഃ
സ്വഭാവത്തിൽ ശത്രുവോ സുഹൃത്തോ ഇല്ല. ആരും സ്ഥിരമായി സുഹൃത്തല്ല. സന്തോഷം നൽകുന്നവരെ സുഹൃത്തുക്കളെന്നു വിളിക്കും; ദു:ഖം നൽകുന്നവരെ ശത്രുക്കളെന്നു കരുതുന്നു.
ദേഹോ ദുഃഖാന്യ് അനുഭവന് സ്വമനോ ഹന്തുമ് ഇച്ഛതി । ദേഹം മനസ് സ്വദുഃഖാനാം സത്കോശം കുരുതേ ക്ഷണാത്
ശരീരം ദു:ഖം അനുഭവിക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് അതിനെ നശിപ്പിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പക്ഷേ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്നെ മനസ്സിന്റെ ദു:ഖങ്ങൾക്കുള്ള സംഭരണിയായിത്തീരും ശരീരം.
ഏവം മിഥോ ദുഃഖദയോശ് ശ്ലിഷ്ടയോഃ കസ് സുഖാഗമഃ । ഏതയോര് ദേഹമനസോര് ജാത്യൈവാന്യോഽന്യവിദ്ധയോഃ
ഇങ്ങനെ ശരീരവും മനസ്സും തമ്മിൽ ദു:ഖത്തിൽพันഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെ സന്തോഷം ഉണ്ടാകാം? ജന്മതാല്പര്യത്താൽ തന്നെ ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു.
മനസ്യ് ഏവ പരിക്ഷീണേ ന ദേഹോ ദുഃഖഭാജനമ് । തത്ക്ഷയോത്കതയാ നിത്യം ദേഹോ ഽപി പരിധാവതി
മനസ്സ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ക്ഷയിച്ചാൽ ശരീരം ഇനി ദു:ഖത്തിന്റെ പാത്രമാവില്ല. മനസ്സിന്റെ നാശത്തോടൊപ്പം ശരീരവും എപ്പോഴും ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.
നഷ്ടം നഷ്ടമ് അനര്ഥായ ശരീരം പദമ് ആപദാമ് । അലബ്ധാത്മവിവേകേന മനസാശു വിനിന്ദ്യതേ
ശരീരം നഷ്ടമായാൽ അത് ദു:ഖത്തിനും അപായങ്ങൾക്കും മാത്രമാണ്. ആത്മാവിന്റെ വിവേകം ലഭിക്കാത്ത മനസ്സ് അതിനെ വേഗത്തിൽ തള്ളിക്കളയും.
ഏതേ മനശ്ശരീരേ ഹി മിഥഃ പീവരതാം ഗതേ । ജഡരൂപേ ഹി വര്ഷാസു പയോദസരസീ യഥാ
മനസ്സും ശരീരവും ഒരുപോലെ ശക്തിയോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോള്, അവ രണ്ടും ജീവശക്തിയില്ലാത്തതായിരുന്നാലും, മഴക്കാലത്ത് വെള്ളം നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങളെപ്പോലെ പുഷ്ടിയോടെ വീര്ത്തുനില്ക്കും.
മിഥോ ദുഃഖായ സമ്പന്നേ ഏകരൂപേ ദ്വിധാ സ്ഥിതേ । വ്യവഹാരപരേ സാര്ധം ലോകേ വായ്വനലാവ് ഇവ
ഇരുവരും ഒന്നായി നിലകൊണ്ടിട്ടും വേറിട്ടതായിരിക്കുമ്പോള് പരസ്പരം ദുഃഖം ഉണ്ടാകും; ലോകത്തിലെ പ്രവൃത്തികളില്, അവ കാറ്റും അഗ്നിയും പോലെ ചേര്ന്ന് പ്രവര്ത്തിക്കും.
ചിത്തേ ക്ഷയിണി സങ്ക്ഷീണോ ദേഹ ആ മൂലതോ ഭവേത് । വര്ധമാനേ തരുര് ഇവ ശതശാഖഃ പ്രവര്ധതേ
മനസ്സ് ക്ഷയിച്ചാല് ശരീരവും അതിന്റെ അടിത്തറയില് നിന്ന് ക്ഷയിക്കും; പക്ഷേ മനസ്സ് വളരുമ്പോള് ഒരു വൃക്ഷം നൂറു ശാഖകളായി വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ ശരീരവും വളരും.
ക്ഷീയതേ മനസി ക്ഷീണേ ദേഹഃ പ്രക്ഷീണവാസനഃ । മനോ ന ക്ഷീയതേ ക്ഷീണേ ദേഹേ തത് ക്ഷപയേന് മനഃ
മനസ്സ് പൂര്ണമായി ക്ഷയിച്ചാല് ആഗ്രഹങ്ങള് ഇല്ലാതായ ശരീരവും നശിക്കും; എന്നാല് ശരീരം നശിച്ചിട്ടും മനസ്സ് ശേഷിക്കുകയാണെങ്കില് അതു മറ്റൊരു ശരീരം സൃഷ്ടിക്കും.
സങ്കല്പപാദപം തൃഷ്ണാലതം ഛിത്ത്വാ മനോവനമ് । വിതതാമ് ഭുവമ് ആസാദ്യ വിഹരാമി യഥാസുഖമ്
കൽപ്പന എന്ന വൃക്ഷവും തൃഷ്ണ എന്ന വള്ളിയും വെട്ടി നീക്കി, മനസ്സിന്റെ വിശാലമായ കാടിലേക്ക് എത്തി, എനിക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ ഞാൻ അവിടെ സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കുന്നു.
പ്രക്ഷീയമാണമ് ഏവേദം മമ മന്യേ മനസ് സ്ഥിതമ് । പ്രശാമ്യദ്വാസനാജാലം പ്രാവൃഡന്ത ഇവാമ്ബുദഃ
എന്റെ ഈ മനസ്സ് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു; അതിലെ വാസനകളുടെ കൂട്ടം മഴക്കാലത്തെ മേഘങ്ങൾ പോലെ ശമിക്കുകയാണ്.
ധാതൂനാം സന്നിവേശോ ഽയം ദേഹനാമാ വപുര് മമ । പ്രക്ഷീയമാണേ മനസി ഗലന്ന് ഏവാവതിഷ്ഠതു
ധാതുക്കളുടെ ക്രമീകരണമെന്ന ഈ ശരീരം എന്റെ രൂപമാണ്; മനസ്സ് അപ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ, അത് പതിയെ അകന്നു പോയാൽ മതിയെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.