തത്രാപശ്യദ് അസൌ സര്വം വിഷണ്ണവദനം ജനമ് । ജാലം കുങ്കുമപുഷ്പാണാം ഭുക്തമൂലമ് ഇവാഖുനാ
അവിടെ അവന് കണ്ടത് എല്ലാവരും വിഷണ്ണമായ മുഖങ്ങളോടെയുള്ള ജനങ്ങളായിരുന്നു; എലിക്കു് വേരുകള് തിന്നുപോയ കുങ്കുമപ്പൂക്കളുടെ കൂട്ടംപോലെയായിരുന്നു അവരുടെ അവസ്ഥ.
മന്ത്രിണോ നാഗരാ നാര്യസ് തതസ് തേ തം മഹീപതിമ് । നാസ്പ്രാക്ഷുര് അപി തിഷ്ഠന്തം ഗൃഹ ഏവ ശവം യഥാ
അവിടത്തെ മന്ത്രിമാരും നഗരവാസികളും സ്ത്രീകളും ആ രാജാവിനോട്, വീട്ടിൽ കിടക്കുന്ന ശവത്തോട് ആരും സംസാരിക്കാത്തതുപോലെ, ഒന്നും പറയാതെ അവനെ അവിടെ തന്നെ അവഗണിച്ചു നിന്നു.
ഭൃത്യാശ് ചാകൃതസത്കാരം ദൂര ഏവ തമ് അത്യജന് । ദുഃഖയുക്താ ഘനസ്നേഹാ അപി ബാലശവം യഥാ
അവന്റെ ഭൃത്യന്മാർക്കും വലിയ സ്നേഹമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, അവർക്ക് ദു:ഖം തോന്നിയിട്ടും, ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ ശവത്തോട് ആളുകൾ എങ്ങനെ അകലം പാലിക്കുമോ അതുപോലെ, അവനെ ആദരിക്കാതെ ദൂരത്ത് നിന്നു.
അനാനന്ദമുഖം ശ്യാമശരീരം ശ്രീവിവര്ജിതമ് । ദഗ്ധം സ്ഥലമ് ഇവൈനം തേ ബഹ്വ് അമന്യന്ത നാകുലാഃ
ആ രാജാവിന്റെ സന്തോഷം ഇല്ലാത്ത മുഖവും കറുത്ത ശരീരവും ആകർഷണശൂന്യമായ രൂപവും കണ്ടവർ, ഒരു കത്തിയ നിലം കാണുന്നവരെപ്പോലെ, അവനോട് യാതൊരു കരുണയും കാണിച്ചില്ല.
ധൂമായമാനദേഹസ്യ പരിതാപദശാവതീ । നാഢൌകതാസ്യ ജനതാ പാര്ശ്വമ് അഗ്നിഗിരേര് ഇവ
പുകപടർന്ന ശരീരമുള്ള അവനെ കാണുമ്പോൾ ജനങ്ങൾക്കു ദു:ഖം തോന്നി; കത്തുന്ന പർവതത്തിന്റെ അരികിൽ പോകാൻ ആളുകൾ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ആരും സമീപിച്ചില്ല.
മന്ദോത്സാഹസമുദ്ഭൂതാസ് തന്വ്യസ് സങ്ഘാതവര്ജിതാഃ । ഏതദാജ്ഞാഃ പരം പ്രാപുര് ഭസ്മനീവാമ്ബുവിപ്രുഷഃ
അല്പമായ ഉത്സാഹത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ആജ്ഞകൾക്ക് യാതൊരു ബലവും ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ, ചൂടുള്ള ചാരത്തിൽ വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ പോലെ, അവ പൂർണ്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമായി.
ക്രൂരകര്മകരാകാരാത് സങ്ഗതോ ഽശുഭദായിനഃ । തസ്മാദ് വിശേഷേണ ജനാ രാക്ഷസാദ് ഇവ ദുദ്രുവുഃ
കഠിനമായ പ്രവൃത്തികളും ദുഷ്ടരുടെ കൂട്ടവും കാരണം, ജനങ്ങൾ അവനെ ഒരു രാക്ഷസനെ കാണുമ്പോലെ ഭയന്ന് വിട്ടോടി.
ഏക ഏവ ബഭൂവാസൌ ജനമധ്യഗതോ ഽപി സന് । അര്ഥാദിഗുണനിര്മുക്തഃ പരദേശ ഇവാധ്വഗഃ
സമ്പത്ത് പോലുള്ള ഗുണങ്ങൾ ഒന്നുമില്ലാതെ, ആളുകളുടെ ഇടയിൽ നിന്നിരുന്നിട്ടും, അവൻ ഒറ്റയ്ക്കായി മാറി; അന്യദേശത്തുള്ള ഒരു യാത്രക്കാരനെപ്പോലെ.
ഭൃശമ് ആരടതേ ഽപ്യ് അസ്മൈ നാലാപം നാഗരാ ദദുഃ । മുക്താജാലയുതായാപി കീചകായാധ്വഗാ ഇവ
അവൻ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ വിളിച്ചാലും, നഗരവാസികൾ ഒരുവാക്കും പറഞ്ഞില്ല; മുത്ത് മാല ധരിച്ച കിച്ചകയെ യാത്രക്കാർ ഒഴിവാക്കുന്നതുപോലെ.
അഥ സര്വേ വയം ദീര്ഘം കാലം ശ്വപചദൂഷിതാഃ । പ്രായശ്ചിത്തൈര് ന ശുദ്ധാസ് സ്മഃ പ്രവിശാമോ ഹുതാശനമ്
അങ്ങനെ, നമ്മളൊക്കെയും ദീർഘകാലം ശവം സ്പർശിച്ചതിനാൽ മലിനരായി, പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടും ശുദ്ധരാകാതെ, 'നാം അഗ്നിയിലേക്കു ചാടാം' എന്ന് തീരുമാനിച്ചു.
ഇതി നിര്ണീയ നഗരേ നാഗരാ മന്ത്രിണസ് തഥാ । അഭിതോ ജ്വലയാമ് ആസുശ് ചിതാശ് ശതസഹസ്രശഃ
ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച ശേഷം നഗരത്തിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും ചുറ്റും നൂറുകണക്കിന് ചിതകൾ കത്തിച്ചു.
ജ്വലിതാസ്വ് അഭിതസ് താസു താരകാസ്വ് ഇവ ഖേ തദാ । ബഭൂവ നഗരം സര്വമ് ആക്രന്ദപരമാനവമ്
അവ ചിതകൾ എല്ലായിടത്തും കത്തുമ്പോൾ, ആ നഗരം മുഴുവൻ കരയലും വിലാപവും നിറഞ്ഞു; ആകാശം നക്ഷത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് നിറയുന്നതുപോലെ.
കരുണാരാവമുഖരൈഃ കലത്രൈര് ബാഷ്പവര്ഷിഭിഃ । അവഷ്ടബ്ധജ്വലത്കുണ്ഡപാതസജ്ജജനവ്രജമ്
കണ്ണീരൊഴുക്കി കരയുന്ന ഭാര്യമാരുടെയും, ജ്വലിക്കുന്ന ചിതയിലേക്ക് ചാടാൻ തയ്യാറായി ചേർന്നിരിക്കുന്ന ജനക്കൂട്ടങ്ങളുടെയും വിലാപം മുഴുവൻ നഗരവും നിറഞ്ഞു.
അഗ്നികുണ്ഡപ്രവിഷ്ടാനാം മന്ത്രിണാം ഭൃത്യരോദനൈഃ । ക്രന്ദദ്രഥ്യം ധ്വനദ്ഗര്തമ് അരണ്യമ് ഇവ മാരുതൈഃ
മന്ത്രിമാര് അഗ്നികുണ്ട് കടന്നപ്പോള് ഭൃത്യന്മാരുടെ കരച്ചില് തെരുവുകള് മുഴുവന് മുഴങ്ങിച്ചു, കാറ്റ് കാട്ടില് മുഴങ്ങുന്ന പോലെ.
ചിതിദീപിതവിപ്രേന്ദ്രമാംസമാംസലഗന്ധയാ । ജാതനീഹാരമ് ഉത്പാതവാത്യയാവകരൈര് ധുതൈഃ
ചിതയില് കത്തുന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ മാംസത്തിന്റെ വാസന എല്ലായിടത്തും പടര്ന്നു, ദുരന്തത്തിന്റെ കാറ്റ് ചിതാഭസ്മം പറത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
വാതദീര്ഘവസാഗന്ധധൂതാനീതഖഗോമ്ഭിതൈഃ । അന്ത്രൈര് വ്യോമഗതൈശ് ഛന്നം ഭാസ്കരം ജലദൈര് ഇവ
കാറ്റ് കൊണ്ടു നീങ്ങിയ കത്തിയ മേദസ്സിന്റെ ദുർഗന്ധം വായുവിൽ നിറഞ്ഞു, ആകാശത്ത് പറക്കുന്ന പക്ഷികൾ ആന്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ടു വന്നു, അതുകൊണ്ട് സൂര്യൻ മേഘം പോലെ മറഞ്ഞുപോയി.
വാതോദ്ധൂതചിതാവഹ്നിപ്രജ്വലത്പുരമണ്ഡലമ് । ഉഡ്ഡീനാഗ്നികണവ്രാതതാരാക്രാന്തദിഗന്തരമ്
കാറ്റ് വീശിയ ചിതാഗ്നിയിൽ നഗരം മുഴുവൻ ജ്വലിച്ചു, ആകാശത്തിന്റെ ദിക്കുകൾ തീക്കണികൾ പറന്നു നിറഞ്ഞതോടെ നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലെ തിളങ്ങി.
പ്രമത്തതസ്കരം ക്രന്ദദ്ബാലകാന്തകുമാരകമ് । സന്ത്രസ്തനാഗരാപാസ്തജീവിതാസ്ഥമ് അസംസ്ഥിതി
മദ്യപനായ കള്ളന്മാർ, കരയുന്ന കുഞ്ഞുങ്ങളും യുവാക്കളും, ഭയപ്പെട്ട നഗരവാസികൾ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നത് — എല്ലാം അസ്ഥിരമായ അവസ്ഥയായിരുന്നു.
അരക്ഷിതഗൃഹം ചൌരലുണ്ഠിതാഖിലസഞ്ചയമ് । ത്യക്തപുത്രകലത്രം ച മരണവ്യഗ്രനാഗരമ്
വീടുകൾ സംരക്ഷണമില്ലാതെ കള്ളന്മാർ കവർച്ച ചെയ്തുവച്ചു, സമ്പത്ത് മുഴുവൻ നഷ്ടമായി. ജനങ്ങൾ സ്വന്തം മക്കളെയും ഭാര്യയെയും ഉപേക്ഷിച്ച് മരണത്തിനായി നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി.
തസ്മിംസ് തഥാ വര്തമാനേ കഷ്ടേ വിധിവിപര്യയേ । അശേഷജനതാനാശേ കല്പാന്തസദൃശസ്ഥിതൌ
അങ്ങനെ ഭയങ്കരമായ വിധിയുടെ മറിച്ചിലിൽ, എല്ലാവരും നശിച്ചുപോയപ്പോൾ, അവസ്ഥ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനംപോലെയായിരുന്നു.
രാജ്യസജ്ജനസമ്പര്കപവിത്രീകൃതധീരധീഃ । ഗവലശ് ചിന്തയാമ് ആസ ശോകവ്യാകുലചേതനഃ
രാജ്യത്തിലെ സജ്ജനരുമായി ഇടപഴകി മനസ്സ് ശുദ്ധമായ ഗവലൻ, അത്യന്തം ദുഃഖഭാരിതനായ ഹൃദയത്തോടെ ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
മദര്ഥമ് അത്യനര്ഥോ ഽയം ദേശേ ഽസ്മിന് സ്ഥിതിമ് ആഗതഃ । അകാലകല്പാന്തസമസ് സര്വനായകനാശനഃ
എന്റെ കാരണത്താലാണ് ഈ വലിയ ദുരന്തം ഈ സ്ഥലത്ത് വന്നു നിൽക്കുന്നത്. കാലാവധിക്ക് മുമ്പേ കല്യാണം അവസാനിക്കുന്നതുപോലെയാണ് ഇതു, എല്ലാം നയിക്കുന്നവരെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലും.
കിം മേ ദുഃഖിതജീവേന മരണം മേ മഹോത്സവഃ । ലോകനിന്ദ്യസ്യ ദുര്ജന്തോര് ജീവിതാന് മരണം വരമ്
ദുഃഖം നിറഞ്ഞ ഈ ജീവന് എനിക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം? മരണം എനിക്ക് വലിയ ഉത്സവമായിരിക്കും. ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന ദുഷ്ടന് ജീവിക്കുന്നതിനെക്കാൾ മരണമാണ് നല്ലത്.
ഇതി നിശ്ചിത്യ ഗവലോ ജ്വലിതേ ജ്വലനേ പുരഃ । പതങ്ഗവദ് അനുദ്വേഗമ് അകരോദ് ആഹുതിം വപുഃ
ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച ശേഷം, ഗവലൻ ഭയമില്ലാതെ മുന്നിൽ കത്തുന്ന അഗ്നിയിലേക്ക് ഒരു വണ്ടുപോലെ തന്റെ ശരീരം അർപ്പിച്ചു.
തസ്മിന് ബലാദ് ഗവലനാമ്നി ഹുതാശരാശൌ ദേഹേ പതത്യ് അവയവാകുലതാം പ്രയാതേ । സ്വാങ്ഗാവദാഹദഹനസ്ഫുരണാനുരോധാദ് അന്തര്ജലേ ഝഗിതി ബോധമ് അവാപ ഗാധിഃ
അങ്ങനെ ഗവലൻ എന്ന പേരിലുള്ളവന്റെ ശരീരം ശക്തിയായി അഗ്നിക്കുള്ളിൽ വീണപ്പോൾ അവന്റെ അവയവങ്ങൾ ചിതറിപ്പോയി. തന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നുള്ള കഠിനമായ ദഹനവേദന അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, ഗാധി ഉടൻ തന്നെ ജലത്തിൽ ബോധം പ്രാപിച്ചു.
ഇത്യ് ഉക്തവത്യ് അഥ മുനൌ ദിവസോ ജഗാമ സായന്തനായ വിധയേ ഽസ്തമ് ഇനോ ജഗാമ । സ്നാതും സഭാ കൃതനമസ്കരണാ ജഗാമ ശ്യാമാക്ഷയേ രവികരൈശ് ച സഹാജഗാമ
മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ആ ദിവസം സന്ധ്യാകാലത്തേക്ക് നീങ്ങി, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു. സഭയിലെ എല്ലാവരും വിനയപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു, നദിയ്ക്കരയിൽ കുളിക്കാനായി പുറപ്പെട്ടു. അവരോടൊപ്പം സൂര്യകിരണങ്ങളും ചേർന്ന് നടന്നു.
മുഹൂര്തദ്വിതയേനാഥ ഗാധേര് ആധിഭരഭ്രമാത് । പ്രശശാമാകുലീഭാവോ വേലാവത്ത്വമ് ഇവാമ്ബുധേഃ
അൽപ സമയത്തിനകം ഗാധിയുടെ മനസ്സിലെ ഭാരം മൂലമുള്ള കലക്കം സമാധാനമായി, സമുദ്രത്തിൽ തിരമാറ്റം ശമിക്കുന്നതുപോലെ.
പയോനിര്മാണസമ്മോഹാത് തസ്മാത് സ വിരരാമ ഹ । കല്പാന്തസമയേ ബ്രഹ്മാ ജഗദ്വിരചനാദ് ഇവ
ആ ജലസൃഷ്ടിയാൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ഭ്രമം അകന്നു, ഒരു കാലഘട്ടം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടി നിർത്തുന്നതുപോലെ അവൻ ആ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് വിട്ടു നിന്നു.
ബോധമ് ആപ ശനൈശ് ശാന്തസ് സ്വമ് ഏവോന്നിദ്രധീരധീഃ । ക്ഷീവതായാം പ്രശാന്തായാം യഥാ പരിണതാസവഃ
അവൻ ക്രമേണ മനസ്സിലേക്കു തിരിച്ചെത്തി, സ്വയം ശാന്തതയോടെ ഉണർന്ന മനസ്സോടെ, പാകം കഴിഞ്ഞ മദ്യം ശാന്തമാകുന്നതുപോലെ.
അയം സോ ഽഹമ് ഇദം കാര്യമ് ഇദം നേതി ദദര്ശ ഹ । നിശാവ്യപഗമേ ലോകോ യഥാ ക്ഷീണതമഃപടേ
ഇതാണ് ഞാൻ, ഇതാണ് എന്റെ ജോലി, ഇതല്ല എന്ന് അവൻ വ്യക്തമായി കണ്ടു. രാത്രിയുടെ ഇരുണ്ട പാളി മാറിയപ്പോൾ ലോകം എങ്ങനെ തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നുവോ അതുപോലെയാണ്.